การผสมปุ๋ยใช้เอง คือการนำแม่ปุ๋ยสูตรต่างๆ มาผสมให้ได้สูตรปุ๋ยตามที่ต้องการ โดยใช้ตารางผสมปุ๋ยสำเร็จรูปจากกรมวิชาการเกษตร วิธีนี้ช่วยให้เกษตรกรได้ปุ๋ยที่มีธาตุอาหารเต็มสูตร ไม่มีสารตัวเติม และลดต้นทุนได้ 10-20% เมื่อเทียบกับปุ๋ยสำเร็จรูปในท้องตลาด
ทำไมต้องผสมปุ๋ยใช้เอง?
ปุ๋ยสำเร็จรูปที่ขายในท้องตลาดมักมีสารตัวเติม (Filler) เช่น ดินทราย ดินขาว หรือยิปซั่ม ซึ่งไม่มีธาตุอาหารแต่เกษตรกรต้องจ่ายเงินซื้อในราคาเดียวกับปุ๋ย การผสมปุ๋ยเองจึงมีข้อดีหลายประการ
- ได้ธาตุอาหารหลักเต็มประสิทธิภาพ ไม่มีสารตัวเติม
- ลดต้นทุนการผลิต 10-25%
- สามารถปรับสูตรให้ตรงกับความต้องการของพืช
- ลดการนำเข้าปุ๋ยสำเร็จรูปจากต่างประเทศ
- เกษตรกรมีทางเลือกมากขึ้น
รู้จักแม่ปุ๋ย 3 ตัวหลัก
การผสมปุ๋ยเคมีสูตรต่างๆ ใช้แม่ปุ๋ยเพียง 3 ชนิดก็สามารถผสมได้ทุกสูตรที่มีขายในท้องตลาด ได้แก่
| แม่ปุ๋ย | ชื่อเรียก | ธาตุอาหาร | ราคาโดยประมาณ |
|---|---|---|---|
| 46-0-0 | ยูเรีย (Urea) | ไนโตรเจน (N) 46% | 850 บาท/กระสอบ |
| 18-46-0 | DAP (ไดแอมโมเนียมฟอสเฟต) | ไนโตรเจน 18% + ฟอสฟอรัส 46% | 1,150 บาท/กระสอบ |
| 0-0-60 | MOP (โพแทสเซียมคลอไรด์) | โพแทสเซียม (K) 60% | 950 บาท/กระสอบ |
*ราคาอ้างอิงจากกรมการค้าภายใน เมษายน 2568 อาจเปลี่ยนแปลงตามพื้นที่และสภาวะตลาด
ตารางผสมปุ๋ยสำเร็จรูป
ตารางนี้จัดทำโดยกรมวิชาการเกษตร แสดงปริมาณแม่ปุ๋ยที่ต้องใช้ในการผสมปุ๋ย 100 กิโลกรัม ตามสูตรต่างๆ
| สูตรปุ๋ย | 18-46-0 (กก.) | 46-0-0 (กก.) | 0-0-60 (กก.) | ตัวเติม (กก.) |
|---|---|---|---|---|
| 15-15-15 | 33 | 20 | 25 | 22 |
| 16-16-8 | 35 | 22 | 14 | 29 |
| 16-20-0 | 44 | 18 | 0 | 38 |
| 13-13-21 | 29 | 17 | 35 | 19 |
| 25-7-7 | 16 | 48 | 12 | 24 |
| 8-24-24 | 52 | – | 40 | 8 |
| 30-5-18 | 11 | 61 | 30 | – |
ที่มา: ตารางสำเร็จรูปในการผสมปุ๋ยไว้ใช้เอง กรมวิชาการเกษตร
ขั้นตอนการผสมปุ๋ยใช้เอง
1
เลือกสูตรปุ๋ยที่ต้องการ
พิจารณาจากชนิดพืชและระยะการเจริญเติบโต เช่น ต้องการเร่งต้นใช้สูตรที่มี N สูง ต้องการบำรุงผลใช้สูตรที่มี K สูง
2
เตรียมแม่ปุ๋ยและอุปกรณ์
จัดเตรียมแม่ปุ๋ย 3 ชนิด (46-0-0, 18-46-0, 0-0-60) พร้อมเครื่องชั่ง ถุงมือ หน้ากาก ผ้าใบหรือพื้นซีเมนต์สะอาดสำหรับผสม และพลั่วหรือจอบสำหรับคลุกเคล้า
3
ชั่งน้ำหนักตามตาราง
ใช้ตารางผสมปุ๋ยสำเร็จรูปในการคำนวณน้ำหนักแม่ปุ๋ยแต่ละตัว เช่น ต้องการปุ๋ย 15-15-15 จำนวน 100 กก. ให้ชั่ง 18-46-0 = 33 กก., 46-0-0 = 20 กก., 0-0-60 = 25 กก.
4
คลุกเคล้าให้เข้ากัน
เทแม่ปุ๋ยทั้งหมดลงบนผ้าใบหรือพื้นซีเมนต์ ใช้พลั่วคลุกเคล้าให้เข้ากันดี ควรกลับกองปุ๋ยอย่างน้อย 3-5 รอบ จนเม็ดปุ๋ยผสมเป็นเนื้อเดียวกัน
5
บรรจุและเก็บรักษา
บรรจุปุ๋ยผสมใส่กระสอบหรือถุงพลาสติก มัดปากให้แน่น เก็บในที่แห้งมีร่มเงาและอากาศถ่ายเท ควรใช้ให้หมดภายใน 15-30 วันหลังผสม
ตัวอย่างการคำนวณต้นทุน
เปรียบเทียบต้นทุนการผสมปุ๋ยสูตร 15-15-15 จำนวน 50 กิโลกรัม (1 กระสอบ)
| รายการ | ปุ๋ยสำเร็จรูป | ผสมเอง |
|---|---|---|
| 18-46-0 (16.5 กก. × 23 บาท/กก.) | – | 380 บาท |
| 46-0-0 (10 กก. × 17 บาท/กก.) | – | 170 บาท |
| 0-0-60 (12.5 กก. × 19 บาท/กก.) | – | 238 บาท |
| รวมต้นทุน | ~1,020 บาท | ~788 บาท |
| ประหยัดได้ | ~232 บาท (23%) | |
*ราคาอ้างอิงจากกรมการค้าภายใน เมษายน 2568 อาจเปลี่ยนแปลงตามพื้นที่และช่วงเวลา
สูตรปุ๋ยแนะนำตามประเภทพืช
| ประเภทพืช | สูตรแนะนำ | วัตถุประสงค์ |
|---|---|---|
| ข้าว (นาปี) | 16-20-0, 16-16-8 | รองพื้น, แตกกอ |
| ยางพารา (หลังเปิดกรีด) | 30-5-18, 29-5-18 | เร่งน้ำยาง |
| ไม้ผล (บำรุงผล) | 13-13-21, 8-24-24 | ขยายผล, เพิ่มความหวาน |
| พืชผัก | 15-15-15, 25-7-7 | บำรุงทั่วไป, เร่งใบ |
| อ้อย | 16-16-8, 21-7-14 | รองพื้น, แตกกอ |
ข้อควรระวังในการผสมปุ๋ย
- สวมอุปกรณ์ป้องกัน – ถุงมือ หน้ากาก ชุดคลุมป้องกันสารเคมี
- ผสมในที่โล่งแจ้ง – มีอากาศถ่ายเท หลีกเลี่ยงการสูดดมโดยตรง
- ชั่งน้ำหนักให้ถูกต้อง – ใช้เครื่องชั่งที่แม่นยำ
- เก็บในที่แห้ง – ปุ๋ยยูเรีย (46-0-0) ดูดความชื้นได้ง่าย
- ใช้ให้หมดเร็ว – ปุ๋ยผสมเองควรใช้ภายใน 15-30 วัน
- ห้ามผสมกับปูนขาว – จะทำให้ไนโตรเจนสูญเสียในรูปแอมโมเนีย
แอปพลิเคชันช่วยคำนวณ
กระทรวงการอุดมศึกษาฯ พัฒนาแอปพลิเคชัน “FMC: คำนวณผสมปุ๋ย” (Fertilizer Mixing Calculator) ช่วยคำนวณสัดส่วนผสมแม่ปุ๋ยให้ได้สูตรตามต้องการ สามารถดาวน์โหลดได้ฟรีทั้งในระบบ Android และ iOS
นอกจากนี้ยังมี โปรแกรมคำนวณปุ๋ยผสมใช้เอง จากคณะทรัพยากรธรรมชาติ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ (natres.psu.ac.th/fercal) ที่สามารถใช้งานผ่านเว็บบราวเซอร์ได้ทันที
บริการวิเคราะห์ดินฟรี
เกษตรกรสามารถส่งตัวอย่างดินไปวิเคราะห์ที่ กลุ่มวิเคราะห์ดิน สำนักงานพัฒนาที่ดิน ในแต่ละเขตพื้นที่ได้ฟรี เพื่อทราบค่าธาตุอาหารในดินและรับคำแนะนำสูตรปุ๋ยที่เหมาะสมกับพืชและดินของตนเอง ช่วยลดการใช้ปุ๋ยเกินความจำเป็นและประหยัดต้นทุนได้มากยิ่งขึ้น
บทสรุป
การผสมปุ๋ยใช้เองเป็นทางเลือกที่ดีสำหรับเกษตรกรที่ต้องการลดต้นทุนการผลิตและได้ปุ๋ยที่มีธาตุอาหารเต็มสูตร โดยใช้แม่ปุ๋ยเพียง 3 ชนิด (46-0-0, 18-46-0, 0-0-60) ก็สามารถผสมได้ทุกสูตรตามตารางของกรมวิชาการเกษตร ช่วยประหยัดต้นทุนได้ 10-25% และลดการสูญเสียจากสารตัวเติมที่ไม่มีประโยชน์
แหล่งข้อมูลอ้างอิง:
- กรมวิชาการเกษตร – ตารางสำเร็จรูปในการผสมปุ๋ยไว้ใช้เอง
- กรมการค้าภายใน – ข้อมูลราคาปุ๋ยเคมี 2568
- การยางแห่งประเทศไทย – คำแนะนำการใส่ปุ๋ยยางพารา
- กรมพัฒนาที่ดิน – บริการวิเคราะห์ดินและคำแนะนำการใส่ปุ๋ย
❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
แม่ปุ๋ยคืออะไร ต่างจากปุ๋ยสำเร็จรูปอย่างไร?
แม่ปุ๋ยคือวัตถุดิบปุ๋ยเคมีที่มีธาตุอาหารเข้มข้น 1-2 ธาตุ เช่น ยูเรีย 46-0-0 มีไนโตรเจน 46% ส่วนปุ๋ยสำเร็จรูปคือปุ๋ยที่ผสมแม่ปุ๋ยหลายตัวเข้าด้วยกันพร้อมสารตัวเติม ทำให้ธาตุอาหารเจือจางลงแต่ราคาเท่ากัน
ผสมปุ๋ยใช้เองประหยัดได้จริงเท่าไร?
ประหยัดได้ประมาณ 10-25% ขึ้นอยู่กับสูตรปุ๋ยและราคาแม่ปุ๋ยในช่วงนั้น โดยสูตรที่มีสารตัวเติมมากจะประหยัดได้มากกว่า เช่น สูตร 15-15-15 ผสมเองประหยัดได้ประมาณ 20-25%
ไม่ใส่สารตัวเติมได้ไหม?
ได้ครับ หากไม่ใส่สารตัวเติมจะได้ปุ๋ยที่เข้มข้นกว่าแต่น้ำหนักไม่ครบ 100 กก. ต้องปรับอัตราการใส่ให้น้อยลงตามสัดส่วน ข้อดีคือประหยัดค่าขนส่งและได้ธาตุอาหารเต็มที่
ปุ๋ยผสมเองเก็บได้นานแค่ไหน?
ควรใช้ให้หมดภายใน 15-30 วัน เนื่องจากปุ๋ยยูเรีย (46-0-0) ดูดความชื้นได้ง่ายและอาจจับตัวเป็นก้อน ควรเก็บในที่แห้ง มีร่มเงา อากาศถ่ายเท และปิดปากกระสอบให้แน่น
ซื้อแม่ปุ๋ยได้ที่ไหน?
หาซื้อได้ที่ร้านขายปุ๋ยและเคมีเกษตรทั่วไป สหกรณ์การเกษตร หรือตัวแทนจำหน่ายแม่ปุ๋ย ควรเปรียบเทียบราคาหลายร้านและซื้อในปริมาณมากจะได้ราคาส่งที่ถูกกว่า