การตอนกิ่ง (Air Layering) เป็นวิธีขยายพันธุ์พืชที่ได้รับความนิยมมากที่สุดในหมู่เกษตรกรและคนรักต้นไม้ เพราะทำให้ได้ต้นใหม่ที่มีลักษณะเหมือนต้นแม่ทุกประการ ไม่ว่าจะเป็นรสชาติของผล สีสันของดอก หรือความแข็งแรงของสายพันธุ์ หลักการคือทำให้กิ่งพืชออกรากในขณะที่ยังติดอยู่กับต้นแม่ เมื่อรากแข็งแรงดีแล้วจึงตัดไปปลูกเป็นต้นใหม่
วิธีนี้เหมาะสำหรับไม้ผลเศรษฐกิจ เช่น มะม่วง มะนาว ส้ม ลิ้นจี่ ลำไย ฝรั่ง มังคุด รวมถึงไม้ดอกไม้ประดับ เช่น กุหลาบ โมก โกสน และแสงจันทร์
ประโยชน์ของการตอนกิ่ง
การตอนกิ่งมีข้อดีหลายประการที่ทำให้เป็นวิธีขยายพันธุ์ที่ได้รับความนิยม
- ได้พันธุ์แท้ 100% — ต้นใหม่มีลักษณะเหมือนต้นแม่ทุกประการ ไม่กลายพันธุ์เหมือนการเพาะเมล็ด
- ออกดอกออกผลเร็ว — ไม่ต้องรอนานเหมือนต้นที่เพาะจากเมล็ด
- อัตราการรอดสูง — กิ่งได้รับน้ำและอาหารจากต้นแม่ระหว่างออกราก
- ทำได้ง่าย — ใช้อุปกรณ์น้อย ไม่ต้องมีประสบการณ์มาก
- ประหยัดต้นทุน — วัสดุหาได้ง่ายในท้องถิ่น
รูปแบบการตอนกิ่ง
การตอนกิ่งมีหลายรูปแบบ ได้แก่ การตอนกิ่งในอากาศ (Air Layering), การตอนแบบฝังยอด (Tip Layering), การตอนแบบฝังกิ่ง (Simple Layering), การตอนแบบงูเลื้อย (Compound Layering), การตอนแบบขุดร่อง (Trench Layering) และการตอนแบบสุมโคน (Mound Layering)
ในบทความนี้จะเน้นการตอนกิ่งในอากาศ (Air Layering) ซึ่งเป็นวิธีที่นิยมมากที่สุดในประเทศไทย เหมาะกับไม้ผลอย่างมะม่วง มะนาว ส้ม และไม้ดอกไม้ประดับ
ช่วงเวลาที่เหมาะสม
ช่วงเวลาที่ดีที่สุดสำหรับการตอนกิ่งคือฤดูฝน ระหว่างเดือนพฤษภาคมถึงสิงหาคม เพราะอากาศมีความชื้นสูง ช่วยให้ตุ้มตอนรักษาความชื้นได้ดีโดยไม่ต้องคอยรดน้ำบ่อย อุณหภูมิที่เหมาะสมอยู่ระหว่าง 25-30 องศาเซลเซียส
หากจำเป็นต้องตอนกิ่งในฤดูแล้ง ควรเลือกช่วงที่อากาศไม่ร้อนจัด และต้องหมั่นตรวจสอบความชื้นของตุ้มตอนทุก 3-5 วัน
อุปกรณ์ที่ต้องเตรียม
อุปกรณ์สำหรับการตอนกิ่งหาได้ง่ายและราคาไม่แพง ได้แก่
- มีดขยายพันธุ์หรือคัตเตอร์ — ควรคมและสะอาด
- ขุยมะพร้าว หรือ กาบมะพร้าว — แช่น้ำให้อิ่มตัวแล้วบีบพอหมาด
- ถุงพลาสติกใส — ขนาด 2×4 หรือ 3×5 นิ้ว
- เชือกฟาง หรือ เชือกพลาสติก — สำหรับมัดตุ้มตอน
- ฮอร์โมนเร่งราก (ถ้ามี) — ช่วยให้ออกรากเร็วขึ้น
- แอลกอฮอล์ — สำหรับทำความสะอาดมีด
ขั้นตอนการตอนกิ่ง
1
เลือกกิ่งที่เหมาะสม
เลือกกิ่งที่มีลักษณะดังนี้
- กิ่งกึ่งแก่กึ่งอ่อน แข็งแรง ไม่มีโรคหรือแมลง
- เส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 5-10 มิลลิเมตร (ขนาดเท่าดินสอ)
- เลือกกิ่งที่เจริญตั้งขึ้น จะออกรากดีกว่ากิ่งที่ทอดเอียงหรือห้อยลง
2
ควั่นเปลือก
ใช้มีดคมควั่นเปลือกกิ่งเป็นวงกลมรอบกิ่ง 2 จุด
- รอยควั่นบน: ตำแหน่งชิดใต้ข้อ กดมีดเบาๆ ให้ลึกถึงเนื้อไม้พอดี
- รอยควั่นล่าง: ห่างจากรอยบนลงมาประมาณ 1.5-2.5 เซนติเมตร หรือเท่ากับเส้นรอบวงของกิ่ง
- กรีดเปลือกในแนวตั้งระหว่างรอยควั่นทั้งสอง แล้วลอกเปลือกออก
3
ขูดเยื่อเจริญ (Cambium)
ขั้นตอนนี้สำคัญมาก ใช้สันมีดหรือคมมีดขูดเนื้อเยื่อเมือกลื่นๆ ที่อยู่บนเนื้อไม้ออกให้หมด โดยวางมีดต่ำกว่ารอยควั่นบนเล็กน้อย ขูดลงมาทางเดียว
ห้ามขูดให้รอยควั่นด้านบนช้ำ เพราะเป็นตำแหน่งที่จะออกราก ขูดจนรู้สึกไม่ลื่นเมื่อสัมผัส
4
ทาฮอร์โมนเร่งราก (ถ้ามี)
ทาฮอร์โมนเร่งรากที่บริเวณรอยควั่นด้านบน จะช่วยให้ออกรากเร็วขึ้นและมีปริมาณรากมากขึ้น ฮอร์โมนที่นิยมใช้ได้แก่ NAA หรือ IBA (เช่น Seradix)
หากไม่มีฮอร์โมน กิ่งตอนก็สามารถออกรากได้ตามธรรมชาติ แต่อาจใช้เวลานานกว่า
5
หุ้มตุ้มตอน
นำขุยมะพร้าวที่แช่น้ำจนอิ่มตัวแล้วบีบพอหมาดๆ อัดลงในถุงพลาสติก ผ่าถุงตามความยาว แล้วนำไปหุ้มรอยแผลของกิ่งตอน
- ให้ปลายถุงอยู่ด้านล่าง
- มัดเชือกให้แน่นทั้งบนและล่างรอยแผล
- ตรวจสอบว่าตุ้มตอนไม่โยกคลอน ติดแน่นกับกิ่ง
6
ดูแลตุ้มตอน
หมั่นตรวจสอบความชื้นของตุ้มตอนเป็นประจำ
- สังเกตฝ้าไอน้ำที่จับอยู่ด้านในถุงพลาสติก หากยังมีแสดงว่าความชื้นยังเพียงพอ
- หากไม่มีฝ้าไอน้ำ ให้เติมน้ำเพิ่มจนขุยมะพร้าวชื้นแต่ไม่แฉะ
- หากพบแมลงเข้าทำลาย ควรฉีดพ่นสารป้องกัน
7
ตัดกิ่งตอนและนำไปชำ
ประมาณ 2-4 สัปดาห์ รากจะเริ่มแตกออกมา เมื่อรากเปลี่ยนเป็นสีเหลืองแก่หรือน้ำตาล และปลายรากมีสีขาว แสดงว่าพร้อมตัด
- ตัดกิ่งตอนใต้ตุ้มตอน แกะถุงพลาสติกออก
- ตัดแต่งใบออกบางส่วนเพื่อลดการคายน้ำ
- ชำในถุงเพาะหรือกระถางที่มีดินร่วนผสมขุยมะพร้าว
- วางในที่ร่ม หลีกเลี่ยงแสงแดดจัด 5-10 วันแรก
- รดน้ำสม่ำเสมอจนต้นแข็งแรงก่อนย้ายปลูก
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
หลายคนตอนกิ่งแล้วไม่ประสบความสำเร็จ มักเกิดจากสาเหตุเหล่านี้
- ไม่ขูดเยื่อเจริญออกให้หมด — หากยังมีเมือกลื่นเหลืออยู่ กิ่งจะไม่ออกราก เพราะเยื่อนี้จะสร้างเปลือกใหม่ปิดแผลแทน
- ตุ้มตอนแห้ง — ขาดความชื้น รากไม่สามารถเจริญได้
- ตุ้มตอนแฉะเกินไป — ทำให้รากเน่า ควรให้ชื้นพอดี
- เลือกกิ่งไม่เหมาะสม — กิ่งอ่อนเกินไปหรือแก่เกินไปจะออกรากยาก
- รอยควั่นด้านบนช้ำ — ทำให้เนื้อเยื่อที่จะออกรากเสียหาย
- ตัดกิ่งเร็วเกินไป — รากยังไม่แข็งแรงพอ ต้นจะไม่รอด
พืชที่นิยมตอนกิ่ง
การตอนกิ่งเหมาะกับพืชหลายชนิด โดยแบ่งตามประเภทได้ดังนี้
ไม้ผล: มะม่วง, มะนาว, ส้ม, ลิ้นจี่, ลำไย, ฝรั่ง, มังคุด, มะเฟือง, ชมพู่, ทับทิม, มะเดื่อฝรั่ง, เลมอน
ไม้ดอกไม้ประดับ: กุหลาบ, โมก, โกสน, แสงจันทร์, เล็บครุฑ, ชบา, มะลิ
บทสรุป
การตอนกิ่งเป็นวิธีขยายพันธุ์พืชที่ทำได้ง่าย ใช้อุปกรณ์น้อย และให้ผลสำเร็จสูง หากปฏิบัติตามขั้นตอนอย่างถูกต้อง หัวใจสำคัญคือการขูดเยื่อเจริญออกให้หมด รักษาความชื้นของตุ้มตอนให้พอดี และรอจนรากแข็งแรงก่อนตัด
สำหรับผู้ที่ต้องการดูแลต้นไม้หลังการขยายพันธุ์ให้เจริญงอกงาม สามารถศึกษาเพิ่มเติมได้จากคู่มือการใส่ปุ๋ยซึ่งมีเทคนิคการบำรุงต้นไม้อย่างถูกวิธี
แหล่งอ้างอิง: baanlaesuan.com, ku.ac.th, sgethai.com, rakbankerd.com, technologychaoban.com
❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
ตอนกิ่งช่วงไหนดีที่สุด?
ช่วงฤดูฝน ระหว่างเดือนพฤษภาคมถึงสิงหาคม เหมาะที่สุด เพราะอากาศมีความชื้นสูง ช่วยให้ตุ้มตอนรักษาความชื้นได้ดี ไม่ต้องคอยรดน้ำบ่อย อุณหภูมิที่เหมาะสมอยู่ระหว่าง 25-30 องศาเซลเซียส
ทำไมกิ่งตอนไม่ออกราก?
สาเหตุหลักคือไม่ได้ขูดเยื่อเจริญ (Cambium) ออกให้หมด หากยังมีเมือกลื่นเหลืออยู่ กิ่งจะสร้างเปลือกใหม่ปิดแผลแทนการออกราก สาเหตุอื่นได้แก่ ตุ้มตอนแห้งหรือแฉะเกินไป รอยควั่นด้านบนช้ำ หรือเลือกกิ่งที่อ่อนหรือแก่เกินไป
ตอนกิ่งมะนาวใช้เวลากี่วัน?
การตอนกิ่งมะนาวใช้เวลาประมาณ 3-5 สัปดาห์ในสภาพอากาศร้อนชื้น รากจะเริ่มแตกออกมา มะนาวเป็นพืชตระกูลส้มที่ออกรากค่อนข้างง่าย ไม่จำเป็นต้องใช้ฮอร์โมนเร่งราก หลังตัดกิ่งควรทารอยแผลด้วยปูนแดงเพื่อป้องกันเชื้อรา
ตอนกิ่งมะม่วงใช้เวลากี่วัน?
การตอนกิ่งมะม่วงใช้เวลาประมาณ 6-8 สัปดาห์ ซึ่งนานกว่ามะนาว ในสภาพอากาศร้อนชื้นอาจเร็วกว่านี้ แนะนำให้ใช้ฮอร์โมนเร่งราก (NAA หรือ IBA) ทาที่รอยควั่นด้านบนเพื่อเพิ่มอัตราความสำเร็จ ควรเลือกกิ่งกระโดงที่สมบูรณ์และไม่แก่เกินไป
กิ่งตอนกับต้นจากเมล็ดต่างกันอย่างไร?
กิ่งตอนจะได้ต้นที่เหมือนต้นแม่ทุกประการ รสชาติผลเหมือนกัน ออกดอกออกผลเร็ว แต่ไม่มีรากแก้วอาจล้มง่ายเมื่อมีลมแรง ส่วนต้นจากเมล็ดมีโอกาสกลายพันธุ์ รสชาติอาจต่างจากต้นแม่ ใช้เวลานานกว่าจะออกผล แต่มีรากแก้วแข็งแรงทนทาน