ต้นเทียน
Impatiens balsamina L.
ชื่อสามัญ: เทียนบ้าน, เทียนดอก, เทียนสวน, เทียนไทย, เทียนขาว, ดอกเทียน, Garden balsam, Rose balsam, Touch-me-not
วงศ์: Balsaminaceae (วงศ์เทียนดอก) | ถิ่นกำเนิด: อินเดียตะวันตกและใต้ และศรีลังกา
การรดน้ำ
รดเมื่อหน้าดินเริ่มแห้ง ช่วงร้อนอาจต้องรดวันละครั้ง รดที่โคน
แสงแดด
แสงสว่างทางอ้อม
ระดับความยาก
ง่าย - เหมาะสำหรับมือใหม่
อุณหภูมิ
เมล็ดงอกดีที่ 25–28 °C
ความสูง
20–70 ซม. (บางพันธุ์ราว 1 เมตร)
การเจริญเติบโต
เร็ว
สรุปสั้น (TL;DR)
อ่าน 30 วินาที- ต้นเทียน ส่วนใหญ่หมายถึง เทียนบ้าน / เทียนดอก (*Impatiens balsamina*) ไม้ดอกล้มลุก อายุราว 1 ปี วงศ์ Balsaminaceae สูง 20–70 ซม.
- ดอกออกตามซอกใบ มีสี ชมพู แดง ม่วง ขาว ส้ม และแบบ ดอกเทียนซ้อน ผลแก่ แตกดีดเมล็ด เมื่อถูกสัมผัส
- ชอบ แดดเช้าถึงร่มรำไร ดินร่วนชื้นสม่ำเสมอแต่ไม่แฉะ เพาะเมล็ดงอกใน 10–18 วัน และออกดอกราว 56–70 วัน
- เทียนหยด / เทียนทอง คือ *Duranta erecta* ไม้พุ่มคนละวงศ์ ผลมีพิษ ห้ามกิน
- ต้นเทียนย้อมผม คือ เทียนกิ่ง (เฮนนา) *Lawsonia inermis* ส่วน เทียนทะเล คือ *Pemphis acidula* ไม้พุ่มชายฝั่ง
- ASPCA จัดพืชสกุลเทียนว่า ไม่เป็นพิษต่อสุนัขและแมว แต่ เมล็ด เทียนบ้านมีข้อควรระวัง โดยเฉพาะ ผู้ตั้งครรภ์
🛒 ซื้อต้นเทียน — ส่งตรงจากเกษตรกร
สั่งซื้อต้นจริงจากสวนทั่วประเทศ ผ่านตลาด KASETIDEA ไม่ผ่านคนกลาง
ยังไม่มีร้านขายต้นเทียนในตลาดตอนนี้
ลองดูต้นไม้อื่นในตลาด หรือเป็นร้านแรกที่ลงขายต้นนี้
🛒 ดูตลาดต้นไม้ + ลงขายต้นนี้ข้อมูลทั่วไป
ต้นเทียน ที่คนไทยพูดถึงกันมากที่สุดคือเทียนบ้าน หรือเทียนดอก (Impatiens balsamina L.) ไม้ดอกล้มลุกอายุราว 1 ปี ในวงศ์เทียนดอก (Balsaminaceae) ลำต้นอวบน้ำ สูงราว 20–70 ซม. ดอกออกตามซอกใบมีหลายสี ทั้งชมพู แดง ม่วง ขาว และมีแบบดอกซ้อน ผลแก่จะแตกดีดเมล็ดออกเมื่อถูกสัมผัส
คำว่า “เทียน” ยังถูกใช้เรียกพืชอีกหลายชนิดที่ไม่ใช่ญาติกัน เช่น เทียนหยด เทียนทอง เทียนทะเล และเทียนกิ่งที่ใช้ย้อมผม บทความนี้อธิบายเทียนบ้านอย่างละเอียด ตั้งแต่ลักษณะ สีดอก วิธีเพาะเมล็ด การปลูกในกระถาง ไปจนถึงตารางแยกว่า “ต้นเทียน” แต่ละชื่อคือต้นอะไร เพื่อให้ซื้อต้นไม้หรือหาข้อมูลได้ไม่สับสน
🌸 ต้นเทียนคืออะไร ข้อมูลพื้นฐานของเทียนบ้าน
ต้นเทียนบ้านเป็นไม้ดอกล้มลุกขนาดเล็ก โตเร็ว ปลูกจากเมล็ดแล้วออกดอกได้ในราว 2 เดือน นิยมปลูกลงแปลง ริมทางเดิน และในกระถาง ถิ่นกำเนิดคืออินเดียตะวันตกและใต้ และศรีลังกา ตามฐานข้อมูล POWO ของ Kew ซึ่งตรงกับ NParks และ NC State ส่วนแอฟริกาที่ฐานข้อมูล ม.ขอนแก่น ระบุไว้ POWO จัดเป็นพื้นที่ที่ถูกนำเข้าไปปลูกจนกลายเป็นพืชพื้นถิ่น ไม่ใช่ถิ่นกำเนิด รวมถึงไทยและเมียนมาด้วย
🏷️ ชื่ออื่นของต้นเทียน: เทียนบ้าน เทียนดอก เทียนไทย
ต้นเทียนบ้าน ต้นดอกเทียน เทียนดอก และต้นเทียนไทย คือพืชชนิดเดียวกัน คือ Impatiens balsamina ชื่อที่ต่างกันเป็นเพียงชื่อเรียกตามพื้นที่และความเคยชิน ฐานข้อมูลสมุนไพรของคณะเภสัชศาสตร์ ม.ขอนแก่น รวบรวมชื่อไทยไว้ ได้แก่ เทียนบ้าน เทียนดอก เทียนสวน เทียนไทย เทียนขาว และ “เทียน” เฉย ๆ ในภาคกลาง
ชื่อสกุล Impatiens มาจากภาษาละตินที่แปลว่า “ใจร้อน” สื่อถึงผลที่แตกทันทีเมื่อแก่หรือถูกจับ ส่วนชื่ออังกฤษ Touch-me-not ก็มาจากลักษณะเดียวกัน คำค้น “ต้นเทียนพรรษา” ส่วนใหญ่หมายถึงต้นเทียนเข้าพรรษาที่ทำจากขี้ผึ้งในงานแห่เทียน ไม่ใช่ต้นไม้ จึงไม่อยู่ในบทความนี้
🔍 ลักษณะของต้นเทียนบ้าน: ลำต้น ใบ ดอก ผล
ต้นเทียนบ้านจำได้ง่ายจากลำต้นอวบน้ำที่มีข้อโป่ง ใบยาวรีขอบจักฟันเลื่อย และดอกที่ซ่อนอยู่ตามซอกใบเกือบตลอดลำต้น ถ้าเห็นผลมีขนที่แตกดีดเมล็ดเมื่อแตะ ก็มั่นใจได้ว่าเป็นเทียนบ้าน
ทำไมผลต้นเทียนถึงแตกดีดได้
ผลเทียนบ้านเป็นแคปซูลที่ผนังผลเก็บแรงตึงไว้ เมื่อผลแก่หรือถูกแตะ ผนังผลจะแยกออกและม้วนตัวอย่างรวดเร็ว เมล็ดจึงกระเด็นออกไปได้ไกลพอสมควร PROSEA ระบุว่าการกระจายเมล็ดแบบนี้ทำให้เมล็ดไปได้ไกลจากต้นแม่ นี่คือเหตุผลที่ต้นเทียนมักงอกขึ้นเองรอบ ๆ แปลงในฤดูถัดไป
อีกจุดที่ควรรู้คือ ดอกเทียนบ้านมักซ่อนอยู่ใต้ใบ Iowa State University ระบุว่าดอกถูกใบบังบางส่วน ทำให้ดูไม่โดดเด่นเท่าเทียนฝรั่ง ถ้าอยากให้เห็นดอกชัด ให้เลือกพันธุ์ต้นเตี้ยหรือพันธุ์ที่ดอกชูเหนือใบ และปลูกห่างกันพอให้แต่ละต้นแผ่กิ่งได้
🌈 ดอกเทียนมีกี่สี และดอกเทียนซ้อน (ดอกเทียนกุหลาบ)
ดอกเทียนบ้านมีหลายสี ได้แก่ ชมพู แดง บานเย็น ม่วง ม่วงอ่อน ขาว ส้ม แซลมอน และแบบสองสีหรือมีลาย ฟอร์มดอกมีทั้งดอกชั้นเดียวและดอกซ้อน ดอกซ้อนที่กลีบเรียงแน่นคล้ายดอกกุหลาบหรือดอกคามิเลีย คือที่คนไทยเรียกว่า “ดอกเทียนซ้อน” หรือ “ดอกเทียนกุหลาบ”
สีขาวเป็นสีที่ตำราสมุนไพรไทยนิยมใช้ ฐานข้อมูลของ ม.ขอนแก่น และ มทส. ระบุตรงกันว่าหมอพื้นบ้านมักเลือกต้นดอกขาวมาใช้เป็นยา ส่วนสีชมพูและบานเย็นเป็นสีที่เห็นบ่อยที่สุดในสวนบ้าน
ถ้าชอบไม้ดอกซ้อนกลีบแน่นแบบเดียวกัน ลองดูดอกกุหลาบและดอกพุดตาน ซึ่งเป็นไม้ยืนต้นหรือไม้พุ่มที่ปลูกได้นานกว่าเทียนบ้าน
อยากได้ดอกเทียนซ้อนจริง ให้ซื้อเมล็ดพันธุ์ที่ระบุว่าเป็นดอกซ้อน เพราะเมล็ดที่เก็บจากต้นเองอาจได้ต้นที่ดอกซ้อนน้อยลงหรือสีต่างจากต้นแม่ เก็บเมล็ดจากต้นที่ดอกสวยที่สุดไว้ปลูกต่อ และแยกปลูกแต่ละสีถ้าต้องการให้สีคงที่
📋 ต้นเทียนมีกี่ชนิด: เทียนแต่ละชื่อคือต้นอะไร
ถ้าหมายถึงพืชสกุลเทียน (Impatiens) ทั่วโลกมีมากกว่า 1,000 ชนิด (PROSEA เคยระบุไว้ราว 600 ชนิด ซึ่งเป็นตัวเลขเก่า) และในไทยมีราว 90 ชนิด ตามข้อมูลของ ดร.ปิยเกษตร สุขสถาน ผู้เขียนหนังสือ Impatiens of Thailand ที่ Thai PBS รายงาน แต่ถ้าหมายถึง “ต้นไม้ที่คนไทยเรียกว่าเทียน” จะมีทั้งพืชสกุลเทียนจริง และพืชคนละวงศ์ที่แค่ชื่อคล้ายกัน ตารางนี้ช่วยแยกให้ชัด
สรุปสั้น ๆ คือ เทียนบ้าน เทียนฝรั่ง เทียนนิวกินี และเทียนนกแก้ว เป็นญาติกันจริงในสกุล Impatiens ส่วนเทียนหยด เทียนทอง เทียนกิ่ง และเทียนทะเล เป็นพืชคนละวงศ์ การปลูก การดูแล และเรื่องความปลอดภัยจึงต่างกันมาก โดยเฉพาะผลเทียนหยดที่มีพิษ ส่วนชื่อ “เทียนญี่ปุ่น” และ “ต้นเทียนนา” เราไม่พบแหล่งพฤกษศาสตร์ที่ระบุชัดว่าหมายถึงพืชชนิดใด จึงไม่ใส่ชื่อวิทยาศาสตร์ให้
🌼 ต้นเทียนทอง และต้นเทียนหยด ต่างจากเทียนบ้านอย่างไร
ต้นเทียนทองและต้นเทียนหยดเป็นพืชชนิดเดียวกันคือ Duranta erecta วงศ์ผกากรอง (Verbenaceae) เป็นไม้พุ่มยืนต้น ไม่ใช่ไม้ล้มลุกแบบเทียนบ้าน เทียนหยดคือแบบใบเขียวที่ปลูกเพื่อดูดอก ส่วนเทียนทองคือแบบใบสีเหลืองทองที่ปลูกเพื่อดูใบและตัดแต่งเป็นรั้ว
ดอกเทียนหยด
ดอกเทียนหยดออกเป็นช่อห้อยลงตามซอกใบและปลายกิ่ง ดอกเป็นหลอดปลายแยก 5 แฉก สีม่วงอมฟ้าหรือสีขาว ออกดอกได้ตลอดปี จากนั้นติดผลกลมสีเหลืองส้มเป็นพวง ฐานข้อมูล addrun ระบุว่าเป็นไม้พุ่มสูง 2–5 เมตร กิ่งลู่ลงและมีหนามเล็กน้อย ชอบดินร่วน น้ำปานกลาง และแดดจัด ขยายพันธุ์ด้วยการเพาะเมล็ด ปักชำ หรือตอนกิ่ง ชื่ออื่นที่พบคือ พวงม่วง ช่อม่วง เครือออน ฟองสมุทร และสาวบ่อลด บางร้านขายในชื่อ “เทียนหยดญี่ปุ่น”
ต้นเทียนทอง
บ้านและสวนระบุว่าเทียนทอง (ชื่ออื่น เทียนทองคำ) เป็นไม้พุ่มขนาดเล็ก ทรงพุ่มแน่น ใบอ่อนสีเขียวอมเหลืองถึงเหลืองทอง ดอกสีม่วงเป็นช่อที่ปลายกิ่ง ผลกลมสีเหลือง ต้องการแดดเต็มวัน น้ำปานกลาง ปลูกได้ในดินทั่วไป ขยายพันธุ์ด้วยการปักชำ นิยมปลูกเป็นแนวรั้ว ขอบแปลง และริมทางเดิน คล้ายกับการใช้ต้นแก้วเป็นรั้วต้นไม้ ใบและกิ่งเทียนทองยังใช้เป็นพืชให้สีย้อมผ้าได้ ตามฐานข้อมูลพันธุ์ไม้ย้อมสีของกรมหม่อนไหม
⚠️ ผลเทียนหยดและเทียนทองมีพิษ คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล ระบุว่าผลมีสารซาโปนิน ส่วนใบมีสารไฮโดรไซยานิก ถ้ากินผลอาจคลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง และท้องเสีย รายที่รุนแรงอาจชักได้ บ้านและสวนจึงแนะนำไม่ให้ปลูกใกล้สนามเด็กเล่น ถ้ามีเด็กเล็กในบ้าน ควรตัดช่อผลทิ้งหรือเลือกปลูกไม้รั้วชนิดอื่น
🌊 ต้นเทียนทะเล คือต้นอะไร
ต้นเทียนทะเลคือ Pemphis acidula วงศ์ตะแบก (Lythraceae) เป็นไม้พุ่มชายฝั่งทะเล ไม่เกี่ยวข้องกับเทียนบ้าน Encyclopedia of Life ระบุชื่อไทยว่า “เทียนทะเล” ส่วน NParks ของสิงคโปร์บรรยายว่าขึ้นตามชายฝั่งหิน หาดทราย และขอบป่าชายเลน บางครั้งถูกน้ำทะเลท่วมตอนน้ำขึ้น
- ใบ เรียงตรงข้าม ก้านสั้น เนื้อใบหนาอวบ มีขนนุ่ม สีเขียวเงิน ขนาดราว 1–3 x 0.3–1 ซม.
- ดอก สีขาวหรือชมพูอ่อน กว้าง 1–1.5 ซม. ออกเดี่ยวหรือ 2–3 ดอกตามซอกใบ
- เนื้อไม้ แข็งมาก ใช้ทำด้ามเครื่องมือและก่อสร้างในบางประเทศ
- การใช้ในสวน นิยมทำบอนไซ ปลูกเป็นรั้ว และใช้ในสวนริมทะเล
ถ้าตั้งใจซื้อเทียนทะเลไปทำบอนไซ ให้ดูชื่อวิทยาศาสตร์บนป้าย เพราะเป็นไม้คนละประเภทกับเทียนบ้านโดยสิ้นเชิง ทั้งเรื่องอายุต้นและการดูแล
💇 ต้นเทียนหอม ย้อมผม คือเทียนกิ่ง (เฮนนา)
คนที่ค้นหา “ต้นเทียนหอม ย้อมผม” ส่วนใหญ่ต้องการเทียนกิ่ง หรือเฮนนา (Lawsonia inermis) วงศ์ตะแบก ไม่ใช่เทียนบ้าน เทียนกิ่งเป็นไม้พุ่มหรือไม้ต้นขนาดเล็กสูงได้ราว 4 เมตร ใบเล็กรูปไข่เรียงตรงข้าม ดอกเล็กสีขาวออกเป็นช่อและมีกลิ่นหอม
ใบเทียนกิ่งมีสารสีส้มแดงชื่อลอว์โซน (lawsone) อยู่มากที่สุดในใบ เอกสารของคณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล ระบุว่าใช้ย้อมผมจากธรรมชาติ และตกแต่งเล็บ ฝ่ามือ ฝ่าเท้าได้ งานวิจัยในวารสารวิจัยสุขภาพยังรายงานว่า การสกัดใบเทียนกิ่งสดด้วยน้ำร้อนทำให้ปอยผมหงอกติดสีและสีคงทนที่สุดเมื่อเทียบกับตัวทำละลายอื่นที่ทดสอบ
เทียนบ้านเองก็มีสารลอว์โซนในใบเช่นกัน (ม.ขอนแก่น และ Wikipedia) คนไทยและหลายประเทศในเอเชียจึงใช้ดอกและใบเทียนบ้านตำทาเล็บให้เป็นสีส้มแดง แต่ถ้าต้องการย้อมผม ใบเทียนกิ่งเป็นพืชที่มีข้อมูลรองรับมากกว่า
เอกสารของคณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล ระบุว่ามีรายงานผู้ที่ดื่มน้ำต้มใบเทียนกิ่งแล้วเกิดภาวะฮีโมโกลบินในปัสสาวะและไตวายเฉียบพลัน จึงไม่ควรกิน โดยเฉพาะผู้ป่วยโรคไต และควรหลีกเลี่ยงการใช้ในเด็ก โดยเฉพาะเด็กที่มีภาวะพร่องเอนไซม์ G6PD เพราะมีรายงานเม็ดเลือดแดงแตก การใช้ภายนอกตามปกติไม่พบรายงานความเป็นพิษที่เป็นอันตราย ควรทดสอบกับผิวบริเวณเล็ก ๆ ก่อนทุกครั้ง
🦜 ดอกเทียนนกแก้ว และเทียนป่าของไทย
ดอกเทียนนกแก้ว (Impatiens psittacina) เป็นพืชสกุลเทียนที่หายาก ดอกสีม่วงอ่อนแซมแดงเลือดนก เมื่อมองจากด้านข้างจะคล้ายนกแก้วกำลังบิน ชื่อชนิด psittacina ก็แปลว่า “คล้ายนกแก้ว” Wikipedia ระบุว่าพบตามธรรมชาติในพื้นที่เล็ก ๆ ทางเหนือของไทยใกล้เชียงใหม่ ในพม่า และรัฐมณีปุระของอินเดีย
ข้อมูลเดียวกันระบุว่ารัฐบาลไทยห้ามส่งออกพืชชนิดนี้ และมีเมล็ด “เทียนนกแก้ว” ปลอมขายทางออนไลน์บ่อยครั้ง ถ้าเห็นประกาศขายเมล็ดในราคาถูกพร้อมรูปดอกนกแก้วสวยเกินจริง ควรระวังไว้ก่อน
เทียนป่าชนิดใหม่ของโลกที่พบในไทย
ปี 2565 Thai PBS รายงานว่าคณะนักพฤกษศาสตร์ไทยตีพิมพ์พืชสกุลเทียนชนิดใหม่ของโลก 20 ชนิด กับอีก 1 พันธุ์ หลังสำรวจนานกว่า 16 ปี ตัวอย่างชื่อ เช่น เทียนนกแก้วน้อย (I. micropsitta) พบที่แม่ฮ่องสอนและพะเยา เทียนนกแขกเต้า (I. psittacula) และเทียนพิราบขาว (I. albocolumba) โดย 15 ใน 20 ชนิดขึ้นในระบบนิเวศเขาหินปูน ซึ่งกำลังถูกคุกคาม เทียนป่าเหล่านี้จึงควรชื่นชมในธรรมชาติ ไม่ควรขุดออกมาปลูก
🌺 ดอกเทียนฝรั่ง เทียนนิวกินี และเทียนญี่ปุ่น
ดอกเทียนฝรั่ง (Impatiens walleriana) และเทียนนิวกินี (Impatiens hawkeri) เป็นญาติสกุลเดียวกับเทียนบ้าน แต่ดอกแบนกว้างและชูเหนือพุ่มใบ จึงนิยมปลูกในกระถางแขวนและแปลงดอกไม้ในที่ร่ม ต่างจากเทียนบ้านที่ดอกซ่อนอยู่ตามซอกใบ
สำหรับ “เทียนญี่ปุ่น” เป็นชื่อทางการค้าที่ร้านต้นไม้ใช้ เราไม่พบแหล่งพฤกษศาสตร์ที่ระบุว่าหมายถึงชนิดใดแน่ชัด บางร้านใช้กับเทียนหยดญี่ปุ่น (Duranta erecta) ซึ่งเป็นไม้พุ่ม จึงควรถามชื่อวิทยาศาสตร์หรือดูรูปดอกก่อนซื้อทุกครั้ง
🌱 วิธีปลูกต้นเทียนจากเมล็ด
การเพาะเมล็ดคือวิธีหลักในการปลูกต้นเทียนบ้าน เมล็ดงอกง่ายเมื่อวัสดุเพาะชื้นและอากาศอุ่น งอกภายในราว 1–2 สัปดาห์ และเริ่มออกดอกราว 2 เดือนหลังเพาะ
ขั้นตอนเพาะเมล็ดต้นเทียน
- เตรียมวัสดุเพาะ ใช้ดินร่วนโปร่งหรือวัสดุเพาะกล้าที่ระบายน้ำดี รดน้ำให้ชื้นก่อนหว่าน
- หว่านเมล็ดบนผิวดิน กดเบา ๆ ให้เมล็ดแนบกับดิน แล้วโรยดินกลบบางมากหรือไม่กลบเลย เพราะ PROSEA ระบุว่าเมล็ดงอกได้ในที่มีแสง
- รักษาความชื้น พรมน้ำให้ผิวดินชื้นตลอด ไม่ให้แห้งจนเมล็ดตาย และไม่รดแรงจนเมล็ดกระเด็น
- รอให้งอก PROSEA ระบุว่าเมล็ดงอกใน 10–18 วัน ที่อุณหภูมิเหมาะสม 25–28 องศาเซลเซียส ซึ่งเป็นอุณหภูมิปกติของไทยเกือบทั้งปี
- ย้ายกล้า เมื่อต้นกล้ามีใบจริง 2–4 ใบ ย้ายลงกระถางหรือลงแปลง เว้นระยะต้น 30–40 ซม. ตามที่ PROSEA แนะนำเพื่อให้ดอกโชว์ได้เต็มที่
ระยะเวลาออกดอกรวบรวมจากหลายแหล่ง เช่น งานวิจัยของมหาวิทยาลัยนราธิวาสราชนครินทร์ที่ต้นปกติออกดอกแรกราว 58 วัน ซองเมล็ดดอกเทียนซ้อนที่ระบุราว 65 วัน และผู้ขายเมล็ดต่างประเทศที่ระบุ 56 วัน หรือ 60–70 วัน ตัวเลขจริงขึ้นกับพันธุ์และแสงแดด
ต้นเทียนอายุสั้นราว 1 ปี ถ้าอยากมีดอกเทียนให้ดูต่อเนื่อง ให้เพาะเมล็ดชุดใหม่ทุก 1–2 เดือน สลับกัน เมื่อชุดแรกเริ่มโทรม ชุดถัดไปก็พร้อมออกดอกพอดี และใช้เมล็ดที่เก็บจากต้นเองได้เลย
🪴 วิธีปลูกต้นเทียนในกระถางและการดูแล
ต้นเทียนบ้านปลูกในกระถางได้ดี ใช้กระถางขนาดกลางที่มีรูระบายน้ำ ดินร่วนผสมอินทรียวัตถุ วางในจุดที่ได้แดดเช้าหรือแดดรำไร และรดน้ำให้ดินชื้นสม่ำเสมอ เพราะลำต้นอวบน้ำ ต้นจะเหี่ยวเร็วเมื่อดินแห้ง แต่ก็เน่าได้ถ้าน้ำขัง
แสงแดด
แหล่งข้อมูลให้คำแนะนำต่างกันเล็กน้อย ฐานข้อมูลไทย (ม.ขอนแก่น และ addrun) และ Iowa State University ระบุว่าเทียนบ้านชอบที่ร่มรำไร ขณะที่ NParks และ NC State ระบุว่าปลูกได้ตั้งแต่แดดจัดถึงแดดครึ่งวัน สำหรับอากาศร้อนของไทย จุดที่ได้แดดเช้าแล้วร่มช่วงบ่ายจะปลอดภัยที่สุด ถ้าปลูกกลางแจ้งเต็มวัน ต้องรดน้ำให้บ่อยขึ้นเพื่อไม่ให้ต้นเหี่ยว
น้ำและดิน
เทียนบ้านต้องการน้ำปานกลาง ชอบดินที่ชื้นสม่ำเสมอ ร่วน อุดมด้วยอินทรียวัตถุ และระบายน้ำดี NC State ระบุว่าทนแล้งได้น้อย ส่วน NParks ระบุว่าทนช่วงแห้งสั้น ๆ ได้ แนวทางที่ใช้ได้จริงคือรดเมื่อหน้าดินเริ่มแห้ง รดที่โคนต้นแทนการรดผ่านใบ เพราะ Baker Creek แนะนำให้หลีกเลี่ยงการรดน้ำจากด้านบน ใบที่เปียกนานเสี่ยงเกิดโรคราแป้ง
ปุ๋ย
Iowa State University แนะนำให้ใส่ปุ๋ยละลายช้าเล็กน้อยก่อนปลูก หลังจากนั้นใส่ปุ๋ยบำรุงดอกในปริมาณน้อยเมื่อต้นเริ่มออกดอก ไม่ควรใส่ปุ๋ยไนโตรเจนมากเกินไป เพราะต้นจะแตกใบมากจนบังดอก ดูวิธีเลือกปุ๋ยได้ที่ ปุ๋ยใส่ต้นไม้ และคำนวณปริมาณปุ๋ยสำหรับแปลงดอกไม้ได้ที่ เครื่องคำนวณปุ๋ย
การเด็ดยอดและเด็ดดอกโรย
เด็ดยอดต้นกล้าเมื่อสูงราว 10–15 ซม. เพื่อให้แตกกิ่งข้างเป็นพุ่มแน่น ซึ่งเป็นหลักเดียวกับที่ NParks แนะนำกับเทียนฝรั่ง และเด็ดดอกโรยทิ้งถ้ายังไม่ต้องการเก็บเมล็ด ต้นจะได้ใช้พลังงานไปกับการออกดอกชุดใหม่ ถ้าอยากได้ไม้ดอกในกระถางที่อยู่ได้นานหลายปี ลองดูชบาซึ่งชอบแดดและออกดอกเกือบทั้งปีเช่นกัน
🫘 การเก็บเมล็ดและการขยายพันธุ์ต้นเทียน
ต้นเทียนบ้านขยายพันธุ์ได้ 2 วิธีคือการเพาะเมล็ดและการปักชำลำต้น การเก็บเมล็ดต้องทำก่อนผลแก่จนแตกเอง เพราะเมื่อผลแตก เมล็ดจะกระเด็นไปทั่วจนเก็บไม่ได้
วิธีเก็บเมล็ดไม่ให้กระเด็น
- สังเกตผลที่อวบเต็มที่และเริ่มเปลี่ยนจากสีเขียวเป็นสีเขียวอมเหลือง
- ใช้ถุงผ้าบางหรือผ้าขาวบางครอบผลไว้ แล้วมัดปากถุงหลวม ๆ ตามที่ Baker Creek แนะนำ เมื่อผลแตก เมล็ดจะตกอยู่ในถุง
- หรือค่อย ๆ ใช้มือกำผลทั้งลูกแล้วเด็ดออก ผลจะแตกอยู่ในมือพอดี
- ผึ่งเมล็ดให้แห้งในที่ร่ม เก็บในซองกระดาษ Baker Creek ระบุว่าเมล็ดเก็บไว้ได้ราว 2 ปี
การปักชำต้นเทียน
ม.ขอนแก่น NParks และ PROSEA ระบุตรงกันว่าเทียนบ้านปักชำลำต้นได้ ตัดยอดที่ยังไม่ออกดอก ยาวราว 2–3 ข้อ เด็ดใบล่างออก ปักในวัสดุชำที่ชื้นและวางในที่ร่ม วิธีนี้เหมาะเมื่อต้องการเก็บต้นที่สีดอกถูกใจไว้ให้ได้สีเดิม ขั้นตอนทั่วไปดูได้ที่ วิธีปักชำกิ่ง
🐛 ปัญหาที่พบบ่อยในการปลูกต้นเทียน
ต้นเทียนบ้านค่อนข้างทนโรคและแมลง ปัญหาที่พบส่วนใหญ่มาจากน้ำ แสง และความชื้นบนใบ ตารางนี้สรุปอาการ สาเหตุ และวิธีแก้
Iowa State University ระบุว่าเทียนบ้านอ่อนแอต่อโรคราน้ำค้างของเทียน และการพ่นสารป้องกันกำจัดเชื้อราในแปลงไม้ดอกไม่คุ้มค่า วิธีที่ได้ผลคือถอนต้นที่เป็นโรคทิ้งเร็วที่สุด ส่วน NC State ระบุโรคเหี่ยวจากแบคทีเรียและโรคโคนเน่าขาว (southern blight) เป็นโรคที่อาจพบได้ ถ้าต้นเหี่ยวทั้งที่ดินชื้น ให้ถอนทิ้งพร้อมดินรอบโคน
🌿 ประโยชน์ของต้นเทียนบ้าน: ทาเล็บ และการใช้ตามตำราพื้นบ้าน
นอกจากปลูกประดับ ต้นเทียนบ้านมีประวัติการใช้ในหลายประเทศเอเชีย ทั้งเป็นสีทาเล็บธรรมชาติ และเป็นสมุนไพรพื้นบ้าน ข้อมูลด้านล่างเป็นการใช้ตามภูมิปัญญาที่แหล่งข้อมูลบันทึกไว้ ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์
ดอกเทียนทาเล็บ
ใบและดอกเทียนบ้านให้สีส้มแดงจากสารกลุ่มแนฟโทควิโนน เช่น ลอว์โซน PROSEA ระบุว่าใบหรือดอกใช้ย้อมเล็บเป็นสีแดง และในอินเดียใช้ย้อมขนสัตว์ Wikipedia ระบุว่าในจีนและเกาหลีนำดอกตำผสมสารส้มให้สีส้มติดเล็บแบบกึ่งถาวร สีจะค่อย ๆ หมดไปเมื่อเล็บยาวขึ้น ฐานข้อมูล ม.ขอนแก่น เตือนว่าการใช้ใบทาเล็บอาจทำให้เล็บเป็นสีน้ำตาลแดงติดนาน
การใช้ตามตำราพื้นบ้าน
ในห้องปฏิบัติการ ม.ขอนแก่น รวบรวมรายงานว่าสารสกัดมีฤทธิ์ต้านแบคทีเรียและเชื้อราที่ก่อโรคผิวหนัง ส่วน NParks และ PROSEA ระบุว่าบางพื้นที่นำใบอ่อนไปปรุงสุกกินเป็นผัก อย่างไรก็ตาม ผลในห้องทดลองไม่ได้แปลว่าใช้รักษาโรคในคนได้
ตำราพื้นบ้านใช้เมล็ดเทียนบ้านเกี่ยวกับการขับประจำเดือนและการคลอด PROSEA รายงานว่าในอินโดนีเซียถือว่าดอกทำให้แท้ง และในหนูทดลองน้ำต้มเมล็ดมีผลคุมกำเนิด ฐานข้อมูล ม.ขอนแก่น ยังระบุว่าเมล็ดมีพิษและรากมีพิษเล็กน้อย ผู้ที่ตั้งครรภ์หรือวางแผนมีบุตรจึงไม่ควรกินส่วนใดของต้นเทียนบ้าน และทุกคนควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้เป็นยา
🐾 ต้นเทียนมีพิษไหม ปลอดภัยกับสุนัขและแมวไหม
สำหรับสัตว์เลี้ยง ASPCA จัดพืชสกุลเทียน (Impatiens spp.) ไว้ในรายการไม่เป็นพิษต่อสุนัขและแมว ในหน้า Lady Slipper และ NC State ก็ระบุว่าเทียนบ้านไม่เป็นพิษต่อแมว สุนัข และม้า จึงปลูกในบ้านที่เลี้ยงสัตว์ได้ แต่ไม่ควรปล่อยให้กัดกินในปริมาณมาก
สำหรับคน NC State ประเมินความเป็นพิษไว้ที่ระดับต่ำ ส่วนที่ควรระวังคือใบเมื่อกินดิบในปริมาณมาก (มีแคลเซียมออกซาเลตในใบ) และ NC State ไม่ได้ระบุว่าทำให้ผิวหนังอักเสบเมื่อสัมผัส StuartXchange ระบุว่าไม่ควรกินเป็นประจำในปริมาณมาก โดยเฉพาะผู้ที่เป็นเกาต์ นิ่วในทางเดินปัสสาวะ หรือข้ออักเสบ ร่วมกับข้อควรระวังเรื่องเมล็ดและการตั้งครรภ์ในหัวข้อก่อนหน้า
ข้อควรจำคือ ข้อมูลความปลอดภัยนี้ใช้กับเทียนบ้านเท่านั้น ไม่รวมเทียนหยดและเทียนทองที่ผลมีพิษ ถ้าไม่แน่ใจว่าต้นที่บ้านเป็นเทียนชนิดไหน ให้เทียบกับตารางในหัวข้อ “ต้นเทียนมีกี่ชนิด”
📚 แหล่งอ้างอิง
- คณะเภสัชศาสตร์ ม.ขอนแก่น (Smart Herb): เทียนบ้าน
- สารสนเทศท้องถิ่นนครราชสีมา (มทส.): เทียนบ้าน
- ฐานข้อมูลพรรณไม้ addrun: เทียน Impatiens balsamina L.
- วารสาร มนร. (tci-thaijo): ผลของรังสีแกมมาต่อเทียนบ้าน (2564)
- PROSEA (Pl@ntUse): Impatiens balsamina
- Wikipedia: Impatiens balsamina
- Kew POWO: Impatiens balsamina var. balsamina
- Wikipedia: Impatiens (genus)
- NParks Flora & Fauna Web: Impatiens balsamina
- NC State Extension Plant Toolbox: Impatiens balsamina
- Iowa State University Extension: Growing Impatiens in the Home Garden
- StuartXchange (Philippine Medicinal Plants): Kamantigi
- ASPCA: Lady Slipper (Impatiens spp.)
- Baker Creek (rareseeds): How to Grow Balsam
- Park Seed: Balsam Camellia Flowered Mix
- HomePro: เมล็ดพันธุ์ดอกเทียนซ้อน (ข้อมูลบนซอง)
- บ้านและสวน: เทียนทอง (Duranta erecta)
- ฐานข้อมูลพรรณไม้ addrun: เทียนทอง Duranta erecta L.
- ฐานข้อมูลพรรณไม้ addrun: เทียนหยด Duranta erecta L.
- ฐานข้อมูลพรรณไม้ addrun: เทียนหยดญี่ปุ่น Duranta erecta L.
- คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล: พืชพิษ เทียนหยด
- Queensland Poisons Information Centre: Duranta
- NParks Flora & Fauna Web: Duranta erecta ‘Sheena’s Gold’
- กรมหม่อนไหม (qsds.go.th): ระบบพันธุ์ไม้ย้อมสี เทียนทอง
- kaset.today: ต้นเทียนหยด
- NParks Flora & Fauna Web: Pemphis acidula
- Encyclopedia of Life: Pemphis acidula (ชื่อไทย เทียนทะเล)
- คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล: เทียนกิ่ง Lawsonia inermis (เอกสารวิชาการ)
- วารสารวิจัยสุขภาพ (tci-thaijo): การสกัดใบเทียนกิ่งสดเพื่อย้อมปอยผมหงอก
- World Agroforestry: Lawsonia inermis (Useful Trees)
- Wikipedia: Impatiens psittacina
- Encyclopedia of Life: Impatiens psittacina (ชื่อไทย เทียนนกแก้ว)
- Thai PBS: ไทยค้นพบพืชสกุลเทียนชนิดใหม่ของโลก 20 ชนิด (2565)
- NParks Flora & Fauna Web: Impatiens walleriana
- NC State Extension Plant Toolbox: Impatiens walleriana
- NC State Extension Plant Toolbox: Impatiens hawkeri (New Guinea impatiens)
🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?
เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ
❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
ต้นเทียนชอบแดดไหม
ต้นเทียนบ้านชอบแดดเช้าถึงร่มรำไร ฐานข้อมูลไทยระบุว่าโตดีในที่ร่มรำไร ส่วนแหล่งต่างประเทศระบุว่าปลูกได้ตั้งแต่แดดจัดถึงแดดครึ่งวัน สำหรับอากาศร้อนของไทย จุดที่ได้แดดเช้าและร่มช่วงบ่ายเหมาะที่สุด ถ้าปลูกกลางแจ้งเต็มวันต้องรดน้ำบ่อยขึ้น
ต้นเทียนมีกี่ชนิด
พืชสกุลเทียน (Impatiens) มีมากกว่า 1,000 ชนิดทั่วโลก และราว 90 ชนิดในไทย ส่วนที่ปลูกเป็นไม้ประดับบ่อยคือเทียนบ้าน เทียนฝรั่ง และเทียนนิวกินี นอกจากนี้ยังมีพืชคนละวงศ์ที่ชื่อคล้ายกัน เช่น เทียนหยดและเทียนทอง (Duranta erecta) เทียนกิ่งหรือเฮนนา และเทียนทะเล
ต้นเทียนบ้านกับต้นเทียนทองต่างกันอย่างไร
เทียนบ้าน (Impatiens balsamina) เป็นไม้ดอกล้มลุกอายุราว 1 ปี ดอกออกตามซอกใบ ผลแตกดีดเมล็ด ส่วนเทียนทอง (Duranta erecta) เป็นไม้พุ่มยืนต้นวงศ์ผกากรอง ใบอ่อนสีเหลืองทอง ดอกช่อสีม่วง ผลกลมสีเหลืองซึ่งมีพิษ นิยมปลูกเป็นรั้วในที่แดดจัด
ต้นเทียนย้อมผมคือต้นอะไร
ต้นเทียนที่ใช้ย้อมผมคือเทียนกิ่ง หรือเฮนนา (Lawsonia inermis) วงศ์ตะแบก ใบมีสารสีส้มแดงชื่อลอว์โซน ใช้ย้อมผม เล็บ และผิว ไม่ควรดื่มน้ำต้มใบเพราะมีรายงานไตวายเฉียบพลัน และควรหลีกเลี่ยงการใช้ในเด็กที่มีภาวะพร่องเอนไซม์ G6PD
ต้นเทียนปลูกกี่วันออกดอก
ต้นเทียนบ้านที่เพาะจากเมล็ดมักเริ่มออกดอกราว 56–70 วันหลังเพาะ ขึ้นกับพันธุ์และแสงแดด เมล็ดงอกภายในราว 10–18 วันเมื่อดินชื้นและอากาศอุ่น ต้นมีอายุราว 1 ปี จึงควรเพาะต้นใหม่สลับไว้ถ้าอยากมีดอกต่อเนื่อง
🛒 สินค้าแนะนำสำหรับ ต้นเทียน
ผลิตภัณฑ์ที่เหมาะสำหรับการดูแลและป้องกันปัญหา
