
ต้นตีนเป็ด
Alstonia scholaris (L.) R. Br.
ช่วงตั้งตัวรดสม่ำเสมอ ต้นที่โตแล้วรดเมื่อดินแห้ง
แดดจัดแสงแดดโดยตรง
ง่ายเหมาะสำหรับมือใหม่
ที่ปลูกในไทยราว 12–20 เมตร ในธรรมชาติสูงได้ 40 เมตรขึ้นไป
เร็ว
สรุปสั้น (TL;DR)
อ่าน 30 วินาที- ต้นตีนเป็ด หรือ พญาสัตบรรณ (*Alstonia scholaris*) วงศ์ Apocynaceae ชื่ออังกฤษ Devil's tree / Blackboard tree
- จำง่าย: ใบเรียงรอบข้อ 4–8 ใบ (บางแหล่ง 6–9) กิ่งเป็นชั้นคล้ายฉัตร มียางขาว ผลเป็นฝักเรียวยาวคู่
- ออกดอก ต.ค.–ธ.ค. กลิ่นแรงตอนค่ำ จากสาร linalool ไม่ใช่ไซยาไนด์ แต่คนแพ้กลิ่นอาจปวดหัว คลื่นไส้
- ไม้ใหญ่ สูงราว 12–20 ม. ขึ้นไป โคนมีพูพอน ควรปลูกห่างบ้านมาก ชอบแดดจัด น้ำปานกลาง
- ต้นไม้ประจำจังหวัดสมุทรสาคร ตามความเชื่อเป็นไม้มงคลเพราะทรงคล้ายฉัตร
- ไม่ใช่ตีนเป็ดน้ำ/ตีนเป็ดทะเล (*Cerbera odollam*) หรือตีนเป็ดทราย (*C. manghas*) ที่ผลกลมและเมล็ดมีพิษถึงตาย
🛒 ซื้อต้นตีนเป็ด — ส่งตรงจากเกษตรกร
สั่งซื้อต้นจริงจากสวนทั่วประเทศ ผ่านตลาด KASETIDEA ไม่ผ่านคนกลาง
ยังไม่มีร้านขายต้นตีนเป็ดในตลาดตอนนี้
ลองดูต้นไม้อื่นในตลาด หรือเป็นร้านแรกที่ลงขายต้นนี้
🛒 ดูตลาดต้นไม้ + ลงขายต้นนี้ข้อมูลทั่วไป
ต้นตีนเป็ด คือไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ที่มีชื่อในตำราว่า พญาสัตบรรณ หรือสัตตบรรณ ชื่อวิทยาศาสตร์ Alstonia scholaris (L.) R. Br. วงศ์ Apocynaceae จำได้ง่ายจากใบที่ออกเรียงรอบข้อคล้ายตีนเป็ด กิ่งแตกเป็นชั้นคล้ายฉัตร และดอกเล็กสีขาวครีมที่ส่งกลิ่นแรงช่วงปลายฝนต้นหนาว
ต้นตีนเป็ดปลูกตามริมถนนในเมืองไทยแทบทุกจังหวัด และเป็นต้นไม้ประจำจังหวัดสมุทรสาคร ทุกปีที่ออกดอกจะมีคำถามซ้ำ ๆ ว่ากลิ่นมีพิษไหม ปลูกในบ้านดีไหม และเกี่ยวข้องกับ “ตีนเป็ดน้ำ” ที่เมล็ดมีพิษหรือเปล่า บทความนี้รวบรวมคำตอบจากมหาวิทยาลัยและแหล่งพฤกษศาสตร์ พร้อมวิธีแยกต้นที่ชื่อคล้ายกันให้ชัดเจน
🌳 ต้นตีนเป็ดคืออะไร ชื่อวิทยาศาสตร์และชื่อสามัญ
ต้นตีนเป็ดเป็นไม้ต้นไม่ผลัดใบ ชื่อวิทยาศาสตร์ Alstonia scholaris อยู่ในวงศ์ Apocynaceae มีถิ่นกำเนิดในเอเชียใต้ถึงเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และพบได้ทุกภาคของไทย ตารางด้านล่างสรุปข้อมูลพื้นฐานที่คนค้นหาบ่อย ทั้งชื่อสามัญ ชื่อภาษาอังกฤษ และลักษณะสำคัญ
🏷️ ทำไมเรียกต้นตีนเป็ด และชื่อภาษาอังกฤษมีอะไรบ้าง
ชื่อ “ตีนเป็ด” มาจากรูปร่างของใบที่ออกเป็นวงรอบข้อเดียวกัน มองจากด้านบนคล้ายพังผืดตีนเป็ดที่กางออก ส่วนชื่อ “สัตบรรณ” มาจากคำว่า สัต/สัตตะ ที่แปลว่าเจ็ด กับ บรรณ ที่แปลว่าใบ สื่อถึงใบที่ออกรอบข้อราวเจ็ดใบ แม้ในความจริงจำนวนใบต่อข้อจะน้อยหรือมากกว่าเจ็ดก็ได้
ต้นตีนเป็ดภาษาอังกฤษ
ชื่อภาษาอังกฤษที่พบบ่อยคือ Devil’s tree และ Blackboard tree ชื่อหลังนี้เกี่ยวกับชื่อชนิด scholaris ที่แปลว่า “ของนักเรียน” เพราะในเมียนมาเคยใช้ไม้ชนิดนี้ทำกระดานดำ ส่วนชื่อสกุล Alstonia ตั้งเป็นเกียรติแก่นักพฤกษศาสตร์ Charles Alston ในอินเดียเรียกว่า Saptaparni ซึ่งมีรากศัพท์เดียวกับคำว่าสัตบรรณ และในเวียดนามเรียกว่า hoa sữa แปลว่า “ดอกน้ำนม”
ต้นตีนเป็ด ชื่อวิทยาศาสตร์ เขียนอย่างไร
เขียนว่า Alstonia scholaris (L.) R. Br. โดยชื่อสกุลขึ้นต้นด้วยตัวใหญ่ ชื่อชนิดตัวเล็ก และพิมพ์ตัวเอียง ชื่อวิทยาศาสตร์นี้สำคัญมาก เพราะคำว่า “ตีนเป็ด” ในภาษาไทยถูกใช้เรียกพืชหลายชนิดที่ไม่ใช่ต้นเดียวกัน บางชนิดมีพิษร้ายแรง ซึ่งจะอธิบายในหัวข้อตีนเป็ดน้ำด้านล่าง
🌿 ต้นตีนเป็ด ลักษณะ: ลำต้น ใบ ดอก และผล

ต้นตีนเป็ดดูง่ายจากสามจุด คือใบเรียงรอบข้อเป็นวง กิ่งแตกเป็นชั้นจนทรงพุ่มคล้ายเจดีย์หรือฉัตร และยางสีขาวที่ไหลออกมาเมื่อเด็ดใบหรือกรีดเปลือก ลักษณะแต่ละส่วนจากแหล่งข้อมูลพฤกษศาสตร์สรุปได้ดังนี้
ใบต้นตีนเป็ด ต่างจากใบต้นอื่นอย่างไร
ใบต้นตีนเป็ดมีเส้นใบข้างเรียงถี่และขนานกันมาก (25–40 คู่) ทำให้ผิวใบดูเป็นลายเส้นละเอียด ใบออกเป็นวงที่ปลายกิ่ง ทุกวงอยู่บนข้อเดียวกัน ถ้าเด็ดใบจะมียางขาวซึมออกมาทันที ซึ่งเป็นจุดที่ช่วยแยกจากไม้ใบรีทั่วไปได้ดี
🌼 ต้นตีนเป็ด ออกดอกเดือนไหน
ต้นตีนเป็ดออกดอกปีละครั้ง ราวเดือนตุลาคมถึงธันวาคม หรือช่วงปลายฝนต้นหนาว ตามข้อมูลของคณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล และสื่อที่รายงานเรื่องนี้ ช่วงนี้เองที่คนในเมืองเริ่มได้กลิ่นดอกตีนเป็ดลอยมาตามถนน โดยเฉพาะตอนเย็นถึงกลางคืน
หลังดอกโรย ต้นจะติดฝักเป็นคู่ห้อยลงมาจากปลายกิ่ง เมื่อฝักแก่แห้งจะแตกออก ปล่อยเมล็ดที่มีขนปลิวไปตามลม ดอกช่วยดึงดูดแมลงที่มาผสมเกสร และ NParks ของสิงคโปร์ระบุว่าต้นนี้ดึงดูดผีเสื้อด้วย
👃 ต้นตีนเป็ดกลิ่นแรง ทำไมบางคนเวียนหัว
กลิ่นดอกตีนเป็ดมาจากน้ำมันหอมระเหยหลายชนิด ไม่ใช่สารพิษ แต่ถ้าสูดดมมากหรือเป็นคนแพ้กลิ่น อาจเวียนศีรษะ ปวดหัว หรือคลื่นไส้ได้ คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล อธิบายว่าอาการช่วงดอกบานเกิดจากการแพ้กลิ่นหรือแพ้เกสร และ NParks ระบุเช่นกันว่ากลิ่นดอกที่แรงอาจทำให้บางคนเกิดอาการไวต่อกลิ่นช่วงที่ดอกบานมาก
กลิ่นดอกตีนเป็ดมาจากสารอะไร
กรุงเทพธุรกิจรายงานว่าในดอกมีสารหอมอย่างน้อย 34 ชนิด สารหลักคือ ลินาลูล (linalool) ราว 37.5% ตามด้วยลินาลูลออกไซด์ แอลฟา-เทอร์พินีออล และสารอื่นอีกหลายตัว ลินาลูลในปริมาณน้อยให้กลิ่นหอมหวาน แต่เมื่อเข้มข้นมากจะกลายเป็นกลิ่นหวานเอียน นี่จึงเป็นเหตุผลที่บางคนบอกว่าหอม บางคนบอกว่าเหม็น ขึ้นกับระยะห่างจากต้นและความไวของแต่ละคน
อาการที่มีรายงาน
- ปวดศีรษะหรือไมเกรน ในคนที่ไวต่อกลิ่น
- เวียนศีรษะ คลื่นไส้ เมื่อสูดดมกลิ่นเข้มข้นเป็นเวลานาน
- น้ำตาไหล น้ำมูกไหล คล้ายอาการแพ้
- คนที่แพ้น้ำมันหอมระเหยมากอาจมีอาการถึงขั้นอาเจียน (ข้อมูล ม.มหิดล)
กรุงเทพธุรกิจยังรายงานว่าคนที่แพ้กลิ่นตีนเป็ดมักแพ้กลิ่นดอกราตรีด้วย เพราะมีสารกลุ่มคล้ายกัน ถ้าชอบไม้ดอกหอมแต่ไม่อยากได้กลิ่นแรงขนาดนี้ อาจเลือกไม้ดอกหอมที่กลิ่นอ่อนกว่า เช่น จำปี หรือ ต้นแก้ว แต่ก็ควรลองดมก่อนปลูก เพราะความชอบกลิ่นเป็นเรื่องเฉพาะตัว
ถ้าบ้านอยู่ติดต้นตีนเป็ดริมถนน ช่วงตุลาคม–ธันวาคมให้ปิดหน้าต่างด้านที่ติดต้นตอนค่ำ ซึ่งเป็นเวลาที่กลิ่นแรงที่สุด ถ้าเริ่มปวดหัวหรือคลื่นไส้ ให้ออกห่างจากต้นไปอยู่ในที่อากาศถ่ายเท อาการจากการแพ้กลิ่นมักดีขึ้นเมื่อออกห่าง ถ้าอาการไม่ดีขึ้นหรือหายใจลำบาก ให้ไปพบแพทย์
❓ ต้นตีนเป็ดมีโทษอะไรบ้าง กลิ่นมีไซยาไนด์จริงไหม
ไม่จริง กลิ่นต้นตีนเป็ดไม่มีไซยาไนด์ ข่าวที่ว่ากลิ่นดอกเป็นไซยาไนด์และทำให้หัวใจล้มเหลววนกลับมาแทบทุกปีช่วงดอกบาน รศ.ดร.เจษฎา เด่นดวงบริพันธ์ ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ยืนยันกับสื่อหลายสำนักว่าต้นตีนเป็ดไม่ได้ปล่อยไซยาไนด์ เป็นแค่กลิ่นแรง และ ม.มหิดล ระบุว่ายังไม่มีรายงานการพบไซยาไนด์ในส่วนใดของพืชชนิดนี้
โทษที่มีข้อมูลรองรับ
ระวังยางและการนำมากิน: ยางสีขาวของต้นตีนเป็ดเป็นสารระคายเคือง เวลาตัดแต่งกิ่งให้สวมถุงมือและแว่นตา ล้างมือหลังทำงาน และอย่าลองกินหรือต้มส่วนใดของต้นเองเพื่อเป็นยา เพราะงานทดลองพบว่าสารสกัดขนาดสูงเป็นพิษต่ออวัยวะของสัตว์ทดลอง
สัตว์เลี้ยงล่ะ
เราไม่พบข้อมูลของ ASPCA หรือหน่วยงานด้านพิษวิทยาสัตว์ที่ระบุว่าต้นตีนเป็ดเป็นพิษหรือปลอดภัยต่อสุนัขและแมวโดยตรง จึงไม่ฟันธงในเรื่องนี้ วิธีที่ปลอดภัยคือไม่ปล่อยให้สัตว์เลี้ยงแทะใบ กิ่ง หรือฝัก
🫛 ผลต้นตีนเป็ดและเมล็ด หน้าตาเป็นอย่างไร

ผลต้นตีนเป็ดเป็นฝักแห้งเรียวยาวออกเป็นคู่ ไม่ใช่ผลกลมเนื้อหนา จุดนี้คือข้อแตกต่างที่ชัดที่สุดระหว่างต้นตีนเป็ดกับตีนเป็ดน้ำ ฝักห้อยลงจากปลายกิ่ง เมื่อแก่จะแตกตามยาว ปล่อยเมล็ดแบนที่มีขนเป็นพู่ให้ลมพาไป
ถ้าเจอต้นที่ชาวบ้านเรียกว่าตีนเป็ด แต่มีผลกลมหรือรีขนาดเท่าไข่ไก่ถึงมะม่วงลูกเล็ก สีเขียวหรือแดง ต้นนั้นไม่ใช่ต้นตีนเป็ด (พญาสัตบรรณ) แต่น่าจะเป็นพืชสกุล Cerbera ซึ่งเมล็ดมีพิษร้ายแรง ห้ามเก็บมาเล่นหรือกินโดยเด็ดขาด
📏 ต้นตีนเป็ดสูงแค่ไหน รากแรงไหม มีอายุกี่ปี
ต้นตีนเป็ดเป็นไม้ใหญ่ ที่ปลูกในเมืองไทยมักสูงราว 12–20 เมตร ในธรรมชาติสูงได้มากกว่านั้นมาก ทรงพุ่มกว้างได้ราว 10 เมตร และโคนต้นของต้นแก่มักเป็นร่องและมีพูพอน จึงต้องการพื้นที่กว้างกว่าที่หลายคนคิด
รากต้นตีนเป็ดแรงไหม
NParks ระบุว่ารากอยู่ใต้ดิน แต่ต้นแก่สร้างพูพอนที่โคนได้สูงหลายเมตรและแผ่กว้างได้ถึงราว 4 เมตร และแนะนำระยะปลูกระหว่างต้นราว 12 เมตร กรุงเทพธุรกิจรายงานว่าต้นตีนเป็ดมีปัญหารากดันผนังและตัวบ้านได้ โดยเฉพาะเมื่อปลูกในพื้นที่แคบและไม่ตัดแต่ง สรุปคือรากไม่ได้อ่อนแอ และไม่ควรปลูกชิดอาคารหรือท่อ คล้ายกับไม้ใหญ่อย่าง ต้นยางอินเดีย ที่ต้องเว้นระยะเช่นกัน
ต้นตีนเป็ดโตเร็วไหม และมีอายุกี่ปี
แหล่งข้อมูลไทยอย่าง ม.มหิดล และกรุงเทพธุรกิจอธิบายว่าต้นตีนเป็ดปลูกง่ายและโตเร็ว ส่วน NParks จัดอัตราการเติบโตไว้ระดับปานกลาง ความต่างนี้มาจากสภาพแวดล้อมที่ปลูก ส่วนอายุขัย เราไม่พบแหล่งข้อมูลที่ระบุจำนวนปีแน่นอน รู้เพียงว่าเป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ที่อยู่ได้นานหลายสิบปี ถ้าดูแลดีและปลูกในที่กว้าง ต้นตีนเป็ดจะอยู่คู่บ้านได้ยาวนาน
🏡 ต้นตีนเป็ดปลูกในบ้านดีไหม
ปลูกได้ถ้ามีพื้นที่กว้างและไม่มีคนในบ้านแพ้กลิ่น แต่ไม่เหมาะกับบ้านทาวน์เฮาส์หรือสวนหน้าบ้านขนาดเล็ก เพราะต้นโตเป็นไม้ใหญ่ โคนมีพูพอน และกลิ่นดอกช่วงปลายปีแรงมาก ถ้าปลูกใกล้หน้าต่างห้องนอนอาจรบกวนการนอนของคนที่ไวต่อกลิ่น
ข้อดีและข้อเสียเมื่อปลูกในบ้าน
ถ้าจะปลูก ควรวางตำแหน่งอย่างไร
- เว้นระยะจากตัวบ้านให้มาก NParks แนะนำระยะปลูกระหว่างต้นราว 12 เมตร ซึ่งบอกได้ว่าทรงพุ่มและโคนต้นต้องการพื้นที่เท่าใด
- อยู่ใต้ลมของห้องนอน หรือห่างจากหน้าต่างที่เปิดตอนกลางคืน
- ห่างแปลงผัก เพราะมีรายงานฤทธิ์ยับยั้งการเติบโตของพืชบางชนิด
- ไม่ปลูกใต้สายไฟ เพราะต้นสูงได้เกิน 12 เมตร
ถ้าคนในบ้านมีประวัติแพ้กลิ่น ไมเกรน หรือแพ้น้ำหอมและดอกราตรี ไม่ควรปลูกต้นตีนเป็ดใกล้บ้าน และไม่ควรปลูกชิดอาคาร ท่อ หรือรั้ว เพราะต้นแก่มีพูพอนที่โคนแผ่กว้างได้หลายเมตร
✨ ต้นตีนเป็ด ความเชื่อ และต้นไม้ประจำจังหวัด
ตามความเชื่อของไทย ต้นตีนเป็ดเป็นไม้มงคล เพราะกิ่งที่แตกเป็นชั้นคล้าย “ฉัตร” ซึ่งเป็นเครื่องสูงแสดงฐานะ จึงเชื่อกันว่าปลูกแล้วจะได้รับความเคารพนับถือจากผู้อื่น ความเชื่อนี้มาจากรูปทรงของต้นไม้ ไม่ได้มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์รองรับ
ความเชื่อทางศาสนาและวัฒนธรรม
- ตามความเชื่อในพุทธศาสนาเถรวาท ต้นพญาสัตบรรณเป็นต้นไม้ที่พระพุทธเจ้าองค์แรกในอดีตตรัสรู้ (ข้อมูลจาก Wikipedia)
- ในอินเดีย มหาวิทยาลัยวิศวภารตีมอบใบสัปตปรรณีให้บัณฑิตในพิธีรับปริญญา ธรรมเนียมนี้เริ่มโดยรพินทรนาถ ฐากูร
- เป็นต้นไม้ประจำรัฐเบงกอลตะวันตก ประเทศอินเดีย
- ในอินเดียมีตำนานพื้นบ้านว่าคนที่นอนใต้ต้นอาจหมดสติจากกลิ่น ซึ่งเป็นเพียงเรื่องเล่า ไม่มีงานวิทยาศาสตร์ยืนยัน
ต้นไม้ประจำจังหวัดสมุทรสาคร
ต้นพญาสัตบรรณหรือต้นตีนเป็ดเป็นต้นไม้ประจำจังหวัดสมุทรสาคร ตามข้อมูลของ ม.มหิดล และสื่อหลายแหล่ง จึงพบปลูกในสถานที่ราชการและริมถนนของจังหวัดนี้มาก ถ้าสนใจไม้มงคลที่ชื่อสื่อถึงโชคลาภและต้นไม่ใหญ่เท่า ลองดู ต้นล่ำซำ เป็นทางเลือก
💊 ต้นตีนเป็ด สรรพคุณตามตำรายาไทย
ในตำรายาไทยมีการใช้ราก เปลือก ใบ ดอก และยางของต้นตีนเป็ด ข้อมูลด้านล่างเป็นการใช้ตามภูมิปัญญาดั้งเดิม ที่คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล รวบรวมไว้ ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ และไม่ควรนำมาใช้เองโดยไม่ปรึกษาแพทย์หรือแพทย์แผนไทย
งานวิจัยสมัยใหม่ที่ ม.มหิดล สรุปไว้พบฤทธิ์ในหลอดทดลองและสัตว์ทดลองหลายด้าน เช่น ต้านอนุมูลอิสระ ต้านการอักเสบ และต้านเชื้อแบคทีเรีย แต่ Wikipedia อ้างงานทดลองที่พบว่าฤทธิ์ต้านเชื้อมาลาเรียค่อนข้างอ่อน และสารสกัดขนาดสูงเป็นพิษต่อสัตว์ทดลอง ข้อมูลเหล่านี้ยังไม่ใช่หลักฐานว่าใช้รักษาโรคในคนได้
ข้อมูลสรรพคุณในหัวข้อนี้เป็นการใช้ตามตำรายาดั้งเดิมเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ อย่าต้ม กิน หรือหยอดยางต้นตีนเป็ดเอง และอย่าสับสนกับตีนเป็ดน้ำที่มีพิษร้ายแรง
☠️ ตีนเป็ดน้ำ ตีนเป็ดทะเล คนละต้นกับต้นตีนเป็ด เมล็ดมีพิษร้ายแรง

ตีนเป็ดน้ำและตีนเป็ดทะเลไม่ใช่ต้นตีนเป็ด (พญาสัตบรรณ) แต่เป็นพืชสกุล Cerbera ในวงศ์เดียวกัน ที่มีผลกลมเนื้อหนาและเมล็ดที่มีสารพิษต่อหัวใจ กินเข้าไปอาจถึงตายได้ เพราะชื่อไทยคล้ายกันมาก หลายคนจึงสับสนจนเข้าใจผิดว่าต้นตีนเป็ดริมถนนมีพิษร้ายแรงไปด้วย
ตีนเป็ดน้ำ (Cerbera odollam) ลักษณะเป็นอย่างไร
คลังความรู้ของ มจธ. ใช้ชื่อ ตีนเป็ดน้ำ และระบุชื่ออื่นว่า ตีนเป็ดทะเล สำหรับ Cerbera odollam Gaertn. เป็นไม้ต้นสูงราว 4–6 เมตร (มจธ.) ถึงราว 10–12 เมตร (Wikipedia) ทรงพุ่มกลมทึบ ใบเขียวเข้มเป็นมันออกหนาแน่นที่ปลายกิ่ง ดอกตีนเป็ดน้ำสีขาว 5 กลีบ ใจกลางดอกสีเหลือง กลิ่นหอมอ่อน ลูกตีนเป็ดน้ำกลมถึงรี ยาวราว 5–10 ซม. สีเขียวเป็นมันแล้วสุกเป็นสีแดง ข้างในมีเมล็ดแข็ง ในไทยพบตามริมน้ำ ป่าชายเลน ป่าพรุ และป่าชายหาดทางภาคใต้ และถูกนำไปปลูกให้ร่มเงาตามลานจอดรถหรือริมถนนด้วย
พิษของตีนเป็ดน้ำ
- เมล็ดมีสาร cerberin ซึ่งเป็นสารกลุ่ม cardiac glycoside ออกฤทธิ์ต่อหัวใจ Wikipedia ระบุว่าเมล็ดในเพียงหนึ่งเมล็ดมีพิษในระดับที่ทำให้เสียชีวิตได้
- ยาง ใบ และผลมีสารพิษต่อหัวใจ เช่น cerberoside และ thevobioside (ข้อมูลที่เดลินิวส์และมติชนรายงาน)
- เดลินิวส์และมติชนรายงานว่ายางเข้าตาอาจทำให้ตาบอดได้
- ในรัฐเกรละ ประเทศอินเดีย ต้นนี้เคยเป็นสาเหตุราวครึ่งหนึ่งของผู้ป่วยพิษจากพืช จนได้ชื่อภาษาอังกฤษว่า suicide tree
- พิษไม่ได้ระเหยออกมาในอากาศ การดมกลิ่นดอกจึงไม่ทำให้ได้รับพิษ แต่ไม่ควรปลูกใกล้สนามเด็กเล่น
ตีนเป็ดทราย (Cerbera manghas) อีกชนิดที่มีพิษ
PPTV ใช้ชื่อ ตีนเป็ดทราย สำหรับ Cerbera manghas หน้าตาคล้ายตีนเป็ดน้ำมาก ต่างกันที่ใจกลางดอกเป็นสีชมพูส้มแล้วเข้มเป็นแดงถึงม่วง ผลรูปไข่หรือคล้ายมะม่วง ยาวราว 5–12 ซม. สุกเป็นสีแดง ศูนย์ข้อมูลพิษรัฐควีนส์แลนด์จัดเป็นพืช “มีพิษสูงมาก” ทุกส่วนของต้นมีพิษ โดยเฉพาะผลดิบ กินแล้วทำให้อาเจียน ท้องเสีย หัวใจเต้นช้า และยางขาวระคายผิวกับตา ส่วน NParks ระบุว่าใบและผลมี cerberin ที่อาจถึงตายได้หากกิน
หมายเหตุเรื่องชื่อ: ชื่อไทย “ตีนเป็ดทะเล” ถูกใช้ไม่ตรงกันในแต่ละแหล่ง มจธ. และสื่อไทยใช้เรียก Cerbera odollam ขณะที่บางคนใช้เรียก Cerbera manghas ทั้งสองชนิดมีพิษร้ายแรงเหมือนกัน วิธีที่ปลอดภัยที่สุดคือถือว่าต้นที่มีผลกลมเนื้อหนาและถูกเรียกว่าตีนเป็ดทุกต้นมีพิษ และใช้ชื่อวิทยาศาสตร์เมื่อซื้อหรือสื่อสาร
ตารางแยกต้นตีนเป็ดกับตีนเป็ดน้ำและตีนเป็ดทราย
ห้ามเก็บผลหรือเมล็ดของตีนเป็ดน้ำ ตีนเป็ดทะเล หรือตีนเป็ดทรายมากิน เล่น หรือทำยาเองเด็ดขาด ถ้ามีคนหรือเด็กเผลอกินส่วนใดเข้าไป ให้รีบไปโรงพยาบาลทันที พร้อมนำตัวอย่างพืชไปให้แพทย์ดู ถ้าปลูกต้นเหล่านี้ไว้ ควรเก็บผลที่ร่วงทิ้งเสมอ และไม่ปลูกใกล้สนามเด็กเล่น
🍂 ต้นตีนเป็ดแดง และต้นตีนเป็ดฝรั่ง คือต้นอะไร
ต้นตีนเป็ดแดงและต้นตีนเป็ดฝรั่งเป็นคนละชนิดกับต้นตีนเป็ด (พญาสัตบรรณ) ชื่อคล้ายกันเพราะรูปใบหรือการเรียงใบคล้ายกัน แต่ชื่อวิทยาศาสตร์ต่างกัน
ต้นตีนเป็ดแดง (ตีนเป็ดแดง)
ระบบฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพของ สผ. (ONEP) ใช้ชื่อ ตีนเป็ดแดง กับ Dyera costulata (Miq.) Hook.f. วงศ์ Apocynaceae พบในจังหวัดภาคใต้ เช่น สตูล สงขลา พังงา ยะลา นราธิวาส และมีบันทึกที่บึงกาฬ ตารางเปรียบเทียบของ NParks ระบุว่าใบอ่อนของ Dyera costulata มีสีส้มชมพูถึงแดง ใบเรียงรอบข้อละ 6–8 ใบ ก้านใบยาว 2–6 ซม. (ยาวกว่าต้นตีนเป็ดมาก) ลำต้นตรงไม่เป็นร่อง ไม่มีพูพอน เปลือกสีเทาเข้มถึงดำ และฝักแข็งโค้งสีน้ำตาลแดงชี้ขึ้น ต้นปลูกสูงได้ถึงราว 30 เมตร และในป่าสูง 60–80 เมตร เป็นไม้ป่าใหญ่ของภาคใต้ของไทยถึงมาเลเซีย บอร์เนียว และสุมาตรา ชื่อสากลคือ Jelutong ยางเคยเป็นวัตถุดิบสำคัญของหมากฝรั่งในช่วงทศวรรษ 1920–1960 เพราะเป็นไม้ป่าขนาดใหญ่มาก ต้นที่ร้านต้นไม้ขายในชื่อ “ตีนเป็ดแดง” จึงควรถามชื่อวิทยาศาสตร์ให้แน่ใจก่อนซื้อ
ต้นตีนเป็ดฝรั่ง
คลังความรู้ของ มจธ. ระบุว่า ต้นตีนเป็ดฝรั่ง คือ Crescentia alata วงศ์ Bignoniaceae ไม่ได้อยู่วงศ์เดียวกับต้นตีนเป็ดเลย เป็นไม้ต้นสูงราว 3–8 เมตร ใบประกอบมี 3 ใบย่อย ก้านใบมีปีก ออกเป็นกระจุกตามลำต้นและกิ่ง ดอกด้านนอกสีน้ำตาลม่วง ด้านในเหลืองอมเขียว มีกลิ่นไม่พึงประสงค์ ผลกลมผิวเรียบ ชื่อภาษาอังกฤษคือ Gourd tree หรือ Cruz
🪴 วิธีปลูกและดูแลต้นตีนเป็ด

ต้นตีนเป็ดปลูกง่าย ต้องการแดดจัด น้ำปานกลาง และดินร่วนที่อุดมสมบูรณ์ระบายน้ำดี ขยายพันธุ์ได้ทั้งเพาะเมล็ดและปักชำ งานสำคัญจริง ๆ คือการเลือกที่ปลูกให้กว้างพอ และตัดแต่งกิ่งเป็นระยะเมื่อต้นโต
ขั้นตอนปลูกลงดิน
- เลือกจุดปลูก ที่ได้แดดเต็มวัน ห่างตัวบ้าน ท่อ และสายไฟให้มาก และไม่อยู่ติดหน้าต่างห้องนอน
- เตรียมหลุม ให้กว้างกว่าตุ้มราก ผสมดินเดิมกับปุ๋ยหมักหรือปุ๋ยคอกให้ร่วนและระบายน้ำดี
- วางต้นกล้า ให้โคนอยู่ระดับเดียวกับผิวดิน กลบแล้วกดดินให้แน่น
- รดน้ำให้ชุ่ม และปักไม้ค้ำกันลมโยกในช่วงแรก
- ดูแลช่วงตั้งตัว รดน้ำสม่ำเสมอจนต้นแตกยอดใหม่ จากนั้นค่อย ๆ ลดลง
การขยายพันธุ์
วิธีที่ใช้กันมากคือเพาะเมล็ดจากฝักแก่ที่เริ่มแตก เมล็ดมีขนเบาจึงควรเก็บก่อนลมพาไป อีกวิธีคือปักชำกิ่ง ดูขั้นตอนพื้นฐานได้ที่ วิธีปักชำกิ่ง ระหว่างตัดกิ่งจะมียางขาวไหล ให้สวมถุงมือและล้างอุปกรณ์หลังใช้
ปุ๋ยและการตัดแต่ง
ต้นตีนเป็ดไม่ต้องการปุ๋ยมาก ต้นเล็กอาจใส่ปุ๋ยคอกหรือปุ๋ยหมักรอบทรงพุ่มเพื่อเร่งการเติบโต ดูหลักการเลือกปุ๋ยได้ที่ การใส่ปุ๋ยต้นไม้ การตัดแต่งควรทำนอกช่วงออกดอก ตัดกิ่งแห้ง กิ่งที่ยื่นเข้าหาหลังคาหรือสายไฟ และกิ่งที่เบียดกันในทรงพุ่ม ต้นสูงมากควรจ้างช่างตัดต้นไม้
ตัดแต่งต้นตีนเป็ดหลังช่วงออกดอก (หลังธันวาคม) จะได้ไม่เสียดอกและไม่ต้องทำงานใต้ต้นตอนกลิ่นแรง สวมถุงมือกับแว่นตากันยางขาวกระเด็นเข้าตา และตัดทีละน้อยเป็นประจำดีกว่ารอให้กิ่งใหญ่แล้วตัดครั้งเดียว
🙋 ทำไมคนนิยมปลูกต้นตีนเป็ด
คนนิยมปลูกต้นตีนเป็ดเพราะปลูกง่าย โตเร็ว ให้ร่มเงา และทนสภาพเมืองได้ดี หน่วยงานจึงเลือกปลูกตามริมถนนและที่สาธารณะในหลายพื้นที่ นอกจากนี้ยังมีเหตุผลด้านความเชื่อและความหมาย
- ทนสภาพแวดล้อมได้หลากหลาย ขึ้นได้ตั้งแต่ป่าดิบชื้นถึงทุ่งหญ้า และบนดินหลายแบบ
- ให้ร่มเงา ทรงพุ่มเป็นชั้นกว้าง ใบเขียวตลอดปี
- ช่วยลดเสียงและดูดซับคาร์บอนไดออกไซด์ ตามข้อมูลที่ ม.มหิดล และกรุงเทพธุรกิจอ้างถึง
- เป็นไม้มงคลตามความเชื่อ ทรงคล้ายฉัตร และเป็นต้นไม้ประจำจังหวัดสมุทรสาคร
- เนื้อไม้เบา เคยใช้ทำกระดานดำ ทุ่นแห และมีงานแนะนำให้ใช้ทำดินสอเพราะโตเร็วและปลูกง่าย
✅ สรุป: ต้นตีนเป็ดเหมาะกับใคร
ต้นตีนเป็ดหรือพญาสัตบรรณ (Alstonia scholaris) เป็นไม้ใหญ่ให้ร่มเงาที่ปลูกง่าย ชอบแดดจัด ใบเรียงรอบข้อเป็นเอกลักษณ์ และออกดอกกลิ่นแรงช่วงตุลาคม–ธันวาคม กลิ่นไม่มีไซยาไนด์ แต่ทำให้คนที่แพ้กลิ่นปวดหัวหรือคลื่นไส้ได้ เหมาะกับบ้านที่มีพื้นที่กว้าง ปลูกห่างตัวบ้านมาก ๆ และไม่มีคนในบ้านแพ้กลิ่น ที่สำคัญที่สุดคืออย่าสับสนกับตีนเป็ดน้ำ ตีนเป็ดทะเล หรือตีนเป็ดทราย ซึ่งมีผลกลมเนื้อหนาและเมล็ดที่มีพิษร้ายแรง
📚 แหล่งอ้างอิง
- คณะเภสัชศาสตร์ ม.มหิดล (สวนสมุนไพร): พญาสัตตบรรณ Alstonia scholaris
- NParks Flora & Fauna Web: Alstonia scholaris
- NParks: Comparison of Alstonia scholaris, Alstonia angustiloba and Dyera costulata
- Wikipedia: Alstonia scholaris
- Wikipedia: Cerbera odollam
- Wikipedia: Dyera costulata
- สผ. Thailand Biodiversity Information Facility: ตีนเป็ดแดง Dyera costulata
- NParks Flora & Fauna Web: Cerbera manghas
- Queensland Poisons Information Centre: Sea mango (Cerbera manghas)
- University of Kerala Digital Garden: Cerbera odollam
- มจธ. คลังความรู้ดิจิทัล: ตีนเป็ดน้ำ (Cerbera odollam)
- มจธ. คลังความรู้ดิจิทัล: ต้นตีนเป็ดฝรั่ง (Crescentia alata)
- PPTV Online: “ต้นตีนเป็ด” พรรณไม้มากประโยชน์ แต่มักถูกมองข้ามเพราะเรื่องเข้าใจผิด
- เดลินิวส์: ต้นตีนเป็ดกับต้นตีนเป็ดน้ำ (อ้าง รศ.ดร.เจษฎา เด่นดวงบริพันธ์)
- มติชน: ต้นตีนเป็ด ไม่ได้ปล่อยไซยาไนด์
- กรุงเทพธุรกิจ: กลิ่นต้นตีนเป็ดกับสาร linalool
- Rayavadee Garden: Blackboard Tree (Alstonia scholaris)
🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?
เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ
❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
ต้นตีนเป็ด ชอบแดดไหม
ต้นตีนเป็ดชอบแดดจัด NParks ระบุว่าต้องการแดดเต็มวัน น้ำปานกลาง และดินร่วนที่ระบายน้ำดี จึงเหมาะปลูกกลางแจ้งในพื้นที่กว้าง ไม่เหมาะเป็นไม้ในร่มหรือไม้กระถางระยะยาว
ต้นตีนเป็ดมีโทษอะไรบ้าง?
กลิ่นดอกช่วงตุลาคม–ธันวาคมอาจทำให้คนที่แพ้หรือไวต่อกลิ่นปวดหัว เวียนหัว หรือคลื่นไส้ ยางขาวเป็นสารระคายเคือง และต้นโตเป็นไม้ใหญ่ที่มีพูพอนที่โคน กลิ่นไม่มีไซยาไนด์ตามที่ ม.มหิดล และนักวิชาการจุฬาฯ ยืนยัน
ต้นตีนเป็ดปลูกในบ้านดีไหม
ปลูกได้ถ้าบ้านมีพื้นที่กว้างและไม่มีคนแพ้กลิ่น ควรปลูกห่างตัวบ้าน ท่อ และหน้าต่างห้องนอนมาก ๆ เพราะต้นสูงได้ 12–20 เมตรขึ้นไป โคนมีพูพอน และดอกกลิ่นแรงช่วงปลายปี ไม่เหมาะกับบ้านพื้นที่เล็ก
ต้นตีนเป็ดกับตีนเป็ดน้ำต่างกันอย่างไร
ต้นตีนเป็ดคือพญาสัตบรรณ (Alstonia scholaris) ใบเรียงรอบข้อและผลเป็นฝักเรียวยาวคู่ ส่วนตีนเป็ดน้ำหรือตีนเป็ดทะเลคือ Cerbera odollam ดอกขาวใจกลางเหลือง ผลกลมเขียวสุกแดง และเมล็ดมีสาร cerberin ที่เป็นพิษต่อหัวใจจนอาจถึงตาย ห้ามนำผลหรือเมล็ดมากินเด็ดขาด
ต้นตีนเป็ดออกดอกเดือนไหน
ต้นตีนเป็ดออกดอกปีละครั้ง ราวเดือนตุลาคมถึงธันวาคม หรือช่วงปลายฝนต้นหนาว ดอกเล็กสีขาวครีมออกเป็นช่อที่ปลายกิ่ง ส่งกลิ่นแรงชัดที่สุดตอนเย็นถึงกลางคืน
รูปภาพเพิ่มเติม
ปลูกต่อได้เลย
ต้นไม้ที่ดูแลคล้ายต้นตีนเป็ด
ไม้มงคลต้นชงโค
Bauhinia purpurea L.
ไม้มงคลต้นสาละ
Shorea robusta C.F.Gaertn. (สาละอินเดีย) / Couroupita guianensis Aubl. (สาละลังกา)
ไม้มงคลต้นแคนา
Dolichandrone serrulata (Wall. ex DC.) Seem.
ไม้มงคล