ต้นจำปาออกดอกสีเหลืองอมส้มในสวนบ้านไทย

ต้นจำปา

Magnolia champaca (L.) Baill. ex Pierre (syn. Michelia champaca L.)

ชื่อสามัญจำปา, จำปาทอง, จำปาป่า, จำปาเขา, จำปากอ, จุมปา, จุ๋มป๋า, จำปาสีทอง, Champak, Champaca, Orange Champak, Joy perfume tree
วงศ์Magnoliaceae (วงศ์จำปา)
ถิ่นกำเนิดเอเชียใต้ จีนตอนใต้ และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (รวมถึงไทย)
การรดน้ำ

หลังปลูกรดเช้าเย็น ตั้งตัวแล้ววันละครั้ง หน้าแล้งเพิ่มได้ ระวังน้ำขัง

แสงแดด

แดดจัดแสงแดดโดยตรง

ความยาก

ปานกลางต้องการการดูแลพอสมควร

อุณหภูมิ

ไม้เขตร้อน ทนร้อน

ความสูง

ที่ปลูกทั่วไปราว 10–15 เมตร ในป่าธรรมชาติ 15–30 เมตรหรือมากกว่า

การเจริญเติบโต

ปานกลาง

📌

สรุปสั้น (TL;DR)

อ่าน 30 วินาที
  • 1 ต้นจำปา ชื่อวิทยาศาสตร์ *Magnolia champaca* (ชื่อเดิม *Michelia champaca*) วงศ์ Magnoliaceae ไม้ยืนต้นไม่ผลัดใบ สูงราว 10–15 ม. (ในป่าสูงกว่านั้นมาก)
  • 2 ดอกจำปาสีเหลืองอมส้ม กลีบราว 12–15 กลีบ หอมตั้งแต่พลบค่ำ บานราวตี 2–3 ร่วงตอนเย็น ออกดอกเกือบตลอดปี
  • 3 จำปี จำปา ต่างกัน: จำปีดอกขาว (*Magnolia × alba* ลูกผสมของจำปา) ใบยาวเข้มกว่า บานราว 2–3 ทุ่ม นิยมตอนกิ่ง ส่วนจำปานิยมเพาะเมล็ด
  • 4 ดอกจำปาลาวคือลั่นทม/ลีลาวดี (*Plumeria*) ดอกไม้ประจำชาติลาว ไม่ใช่จำปาไทย และจำปาทอง/จำปาป่าเป็นชื่อท้องถิ่นของจำปา
  • 5 ปลูกแดดจัดเต็มวัน น้ำปานกลาง ไม่ทนน้ำขัง เว้นห่างไม้อื่น 5 ม. อยากได้ดอกเร็วใช้กิ่งทาบ
  • 6 ตามความเชื่อเป็นไม้มงคลราศีตุลย์ สื่อถึงความรัก ใช้ร้อยมาลัยบูชาพระ สรรพคุณเป็นตำรายาพื้นบ้าน ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์

🛒 ซื้อต้นจำปา — ส่งตรงจากเกษตรกร

สั่งซื้อต้นจริงจากสวนทั่วประเทศ ผ่านตลาด KASETIDEA ไม่ผ่านคนกลาง

🌿

ยังไม่มีร้านขายต้นจำปาในตลาดตอนนี้

ลองดูต้นไม้อื่นในตลาด หรือเป็นร้านแรกที่ลงขายต้นนี้

🛒 ดูตลาดต้นไม้ + ลงขายต้นนี้

ข้อมูลทั่วไป

ต้นจำปา (Magnolia champaca (L.) Baill. ex Pierre ชื่อเดิม Michelia champaca L.) คือไม้ยืนต้นไม่ผลัดใบในวงศ์จำปา (Magnoliaceae) ให้ดอกเดี่ยวสีเหลืองอมส้มกลิ่นหอมแรงตามซอกใบ ออกดอกได้เกือบตลอดปี สีของดอกจำปานี้เองที่คนไทยเรียกติดปากว่า “สีจำปา”

☀️
แดดจัด
ความต้องการแสง
💧
ปานกลาง
ไม่ทนน้ำขัง
🌳
10–15 ม.
ความสูงที่ปลูกทั่วไป
🌼
เกือบทั้งปี
ช่วงออกดอก

จำปาเป็นพี่น้องใกล้ชิดของจำปี จนคนจำนวนมากค้นหาว่า “จำปี จำปา ต่างกันอย่างไร” ดอกจำปาถูกใช้ร้อยมาลัย บูชาพระ สกัดน้ำมันหอม และเนื้อไม้ใช้ทำเครื่องเรือน บทความนี้รวบรวมลักษณะ การแยกจำปากับจำปี ที่มาของคำว่า “ดอกจำปาลาว” ความเชื่อ ประโยชน์ และวิธีปลูกดูแลต้นจำปาในบ้าน จากฐานข้อมูลพรรณไม้ หน่วยงาน และแหล่งพฤกษศาสตร์

🌳 ต้นจำปาคืออะไร ข้อมูลพื้นฐาน

ต้นจำปาเป็นไม้ต้นขนาดกลางถึงใหญ่ ทรงพุ่มโปร่งรูปกรวยคว่ำ ชอบแดดจัดและดินร่วนระบายน้ำดี ในบ้านเรามักปลูกเป็นไม้ดอกหอมและไม้ให้ร่มเงา บางคนค้นหาว่า “ต้นดอกจำปา” ซึ่งก็คือต้นเดียวกันนี้ ตารางนี้สรุปข้อมูลหลักไว้ให้ดูในครั้งเดียว

ชื่อไทย จำปา (ชื่อท้องถิ่น เช่น จำปาทอง จำปาป่า จำปาเขา จำปากอ จุมปา)
ชื่อวิทยาศาสตร์ Magnolia champaca (L.) Baill. ex Pierre
ชื่อพ้อง Michelia champaca L., Magnolia membranacea P.Parm., Michelia blumei Steud.
ชื่อภาษาอังกฤษ Champak, Champaca, Orange Champak, Yellow Champaka, Joy perfume tree
วงศ์ Magnoliaceae (วงศ์จำปา) วงศ์เดียวกับจำปีและแมกโนเลีย
ถิ่นกำเนิด เอเชียใต้ จีนตอนใต้ และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมถึงไทย
ความสูง ที่ปลูกทั่วไปราว 10–15 เมตร ในป่าธรรมชาติสูงได้ 15–30 เมตรหรือมากกว่า
ดอก ดอกเดี่ยวตามซอกใบ สีเหลืองอมส้ม กลีบราว 12–15 กลีบ หอมแรงช่วงพลบค่ำ
ช่วงออกดอก เกือบตลอดปี (อุทยานหลวงราชพฤกษ์ระบุว่าดกช่วง ต.ค.–ก.พ.)
ผล ผลกลุ่มห้อยยาว 6–10 ซม. แก่แล้วแตกด้านเดียว เมล็ดสีแดง
แสงแดด แดดจัดเต็มวัน
น้ำ ปานกลาง ไม่ทนน้ำท่วมขัง
ขยายพันธุ์ เพาะเมล็ด (นิยม), ทาบกิ่ง, ตอนกิ่ง
การใช้ประโยชน์ ไม้ดอกหอม ไม้ให้ร่มเงา ร้อยมาลัย บูชาพระ น้ำมันหอม เนื้อไม้

🔤 จำปา ชื่อวิทยาศาสตร์ และชื่อท้องถิ่น (จำปาทอง จำปาป่า)

ชื่อวิทยาศาสตร์ปัจจุบันของจำปาคือ Magnolia champaca (L.) Baill. ex Pierre ฐานข้อมูลอย่างอุทยานหลวงราชพฤกษ์ NParks ของสิงคโปร์ และ NTBG ใช้ชื่อนี้ตรงกัน ส่วนชื่อ Michelia champaca L. ที่หนังสือเก่าและเว็บไทยหลายแห่งยังใช้ คือชื่อเดิมของต้นเดียวกัน หลังนักพฤกษศาสตร์รวมสกุล Michelia เข้ากับ Magnolia

NParks ระบุว่าจำปามี 2 พันธุ์ย่อย คือ var. champaca และ var. pubinervia ชื่อ champaca มาจากคำสันสกฤต “Campaka” ส่วนในไทย ชื่อเรียกจำปาเปลี่ยนไปตามท้องถิ่น ดังนี้

ชื่อท้องถิ่น พื้นที่ที่ใช้ แหล่งข้อมูล
จำปาทอง นครศรีธรรมราช, สุราษฎร์ธานี วิกิพีเดีย, อุทยานหลวงราชพฤกษ์
จำปาป่า สุราษฎร์ธานี, ตราด วิกิพีเดีย, อุทยานหลวงราชพฤกษ์
จำปาเขา ตรัง อุทยานหลวงราชพฤกษ์
จำปากอ มลายู-ภาคใต้ วิกิพีเดีย
จุมปา, จุ๋มป๋า ภาคเหนือ วิกิพีเดีย
จำปาสีทอง ชื่อที่ฐานข้อมูล data.addrun.org ใช้ data.addrun.org
champa pa, champa khao ชื่อไทยที่ฐานข้อมูล ICRAF บันทึกไว้ (ทับศัพท์) World Agroforestry

จำปาทอง คืออะไร

จำปาทองเป็นชื่อท้องถิ่นของจำปาชนิดเดียวกัน ใช้ในภาคใต้ เช่น นครศรีธรรมราชและสุราษฎร์ธานี ขณะที่บ้านและสวนใช้คำว่าจำปาทองเรียกจำปาสายพันธุ์ที่ดอกสีเข้ม ถ้าซื้อกิ่งพันธุ์ที่ติดป้าย “จำปาทอง” จึงควรถามผู้ขายว่าหมายถึงจำปาป่าทั่วไปหรือพันธุ์คัดดอกสีเข้ม

🌿 ลักษณะของต้นจำปา ลำต้น ใบ ดอก และผล

ผลกลุ่มของต้นจำปาห้อยเป็นพวง ผลแตกเห็นเมล็ดสีแดง
ผลจำปาเป็นผลกลุ่มห้อยยาว แก่แล้วแตกด้านเดียวเห็นเมล็ดสีแดง

ต้นจำปาจำได้จากเปลือกสีเทาอมขาวที่มีกลิ่นฉุน ใบเดี่ยวรูปรีปลายแหลมที่ใบอ่อนมีขน ดอกสีเหลืองอมส้มกลีบแคบยาว และผลกลุ่มที่ห้อยเป็นพวง แหล่งข้อมูลแต่ละแห่งให้ตัวเลขต่างกันเล็กน้อย ตารางนี้รวบรวมเป็นช่วงไว้

ส่วน ลักษณะ
ลำต้น ตรง ทรงพุ่มโปร่งรูปกรวยคว่ำ แตกกิ่งมากที่ปลายยอด เปลือกสีเทาถึงเทาอมขาว มีร่องตื้นตามยาว มีกลิ่นฉุน บ้านและสวนระบุว่ามีตุ่มเล็ก ๆ กระจายตามกิ่งและลำต้น
ใบ ใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปรีแกมขอบขนานถึงรูปใบหอก กว้าง 4–10 ซม. ยาว 10–25 ซม. ปลายแหลม ขอบเป็นคลื่นเล็กน้อย ใบอ่อนมีขน ใบแก่เกลี้ยงเป็นมัน เส้นแขนงใบ 14–20 คู่ ก้านใบ 1.5–3 ซม.
ดอก ดอกเดี่ยวตามซอกใบใกล้ปลายกิ่ง ดอกตูมรูปกระสวย กลีบเลี้ยงและกลีบดอกหน้าตาเหมือนกัน (กลีบรวม) ราว 12–15 กลีบ เรียงหลายชั้น กลีบยาวราว 4–6 ซม. (เขาล้นและอุทยานหลวงราชพฤกษ์ระบุ 4–4.5 ซม., บ้านและสวนระบุ 4–6 ซม.) สีเหลืองอมส้ม หอมแรง
ผล ผลกลุ่มบนแกนห้อยยาว 6–10 ซม. มีผลย่อย 15–40 ผล ขนาดราว 1–2 ซม. สีเขียวมีจุดขาว แก่แล้วแตกตามแนวเดียว
เมล็ด สีแดง 1–6 เมล็ดต่อผลย่อย ยาวราว 0.8–1 ซม. นกชอบกินและช่วยกระจายพันธุ์

ต้นจำปาสูงแค่ไหน

บ้านและสวนและอุทยานหลวงราชพฤกษ์ระบุความสูงราว 10–15 เมตร ส่วนวิกิพีเดียและศาลาราชการุณย์ เขาล้นให้ช่วง 15–30 เมตร ฐานข้อมูลต่างประเทศอย่าง NParks และ ICRAF ระบุว่าในป่าธรรมชาติสูงได้ถึงราว 50 เมตร ความต่างนี้มาจากต้นที่ปลูกในบ้านมักเตี้ยกว่าต้นในป่ามาก ส่วน ๑๐๘ พรรณไม้ไทยระบุว่าต้นจำปาที่ปลูกเชิงการค้าอายุราว 5–6 ปี สูงเฉลี่ยราว 20 ฟุต ทรงพุ่มค่อนข้างเตี้ย

🌼 ดอกจำปา บานกี่โมง หอมตอนไหน ออกดอกเดือนไหน

ดอกจำปาสีเหลืองอมส้มกลีบแคบยาวบานที่ซอกใบของต้นจำปา
ดอกจำปาเป็นดอกเดี่ยวตามซอกใบ กลีบแคบยาวหลายชั้น สีเหลืองอมส้ม

ดอกจำปาเริ่มส่งกลิ่นหอมตอนพลบค่ำ กลีบเริ่มแย้มราวตีสองถึงตีสาม บานเต็มที่ตอนเช้า แล้วร่วงในตอนเย็นของวันถัดไป บ้านและสวนระบุว่าแต่ละดอกบานเพียงวันเดียว และกลิ่นหอมอยู่ไปจนราวเที่ยง ดอกจำปาจึงเหมาะเก็บตอนเช้าตรู่ถ้าจะนำไปร้อยมาลัยหรือบูชาพระ

ไทม์ไลน์หนึ่งวันของดอกจำปา เริ่มหอมตอนพลบค่ำ กลีบบานราวตีสองถึงตีสาม บานเต็มที่ตอนเช้า และร่วงตอนเย็นวันถัดไป เทียบกับดอกจำปีที่บานราวสองถึงสามทุ่ม
ภาพที่ 2: ช่วงเวลาหอม บาน และร่วงของดอกจำปาในหนึ่งวัน เทียบกับดอกจำปี (สรุปจากวิกิพีเดีย, บ้านและสวน, ศาลาราชการุณย์ เขาล้น และ ๑๐๘ พรรณไม้ไทย)

ต้นจำปาออกดอกได้เกือบตลอดปี วิกิพีเดียและศาลาราชการุณย์ เขาล้นระบุว่าดอกมากช่วงต้นฤดูฝน ขณะที่อุทยานหลวงราชพฤกษ์ระบุว่าดอกดกช่วงตุลาคมถึงกุมภาพันธ์ และติดผลได้ตลอดปี มากช่วงมิถุนายนถึงกันยายน ช่วงจริงจึงต่างกันไปตามพื้นที่และสายพันธุ์ บ้านและสวนเสริมว่าจำปาพันธุ์ใหม่ ๆ ออกดอกเกือบทั้งปี ดอกดกและใหญ่

ต้นจำปา ปลูกกี่ปีออกดอก

คำตอบขึ้นกับวิธีขยายพันธุ์ แหล่งข้อมูลให้ตัวเลขต่างกันพอสมควร ดังนี้

แหล่งข้อมูล อายุเริ่มออกดอก หมายเหตุ
วิกิพีเดีย / ศาลาราชการุณย์ เขาล้น ปลูกนานกว่า 3 ปี ไม่ได้แยกวิธีขยายพันธุ์
๑๐๘ พรรณไม้ไทย อายุ 1–1.5 ปี ดกสุดช่วง 3–5 ปี ข้อมูลสวนปลูกเชิงการค้า เฉลี่ยราว 70 ดอกต่อต้น
World Agroforestry (ICRAF) จากเมล็ด 8–10 ปี / จากกิ่ง 2–3 ปี ข้อมูลระดับป่าไม้ ต้นที่ขยายด้วยกิ่งออกดอกเร็วกว่ามาก
💡 อยากเห็นดอกจำปาเร็ว
ถ้าอยากได้ต้นจำปาที่ออกดอกเร็ว ให้เลือกซื้อกิ่งทาบหรือกิ่งตอนจากต้นแม่ที่ออกดอกดก วิกิพีเดียระบุว่าถ้าต้องการให้ออกดอกในกระถาง ควรใช้ต้นที่ได้จากการทาบกิ่ง ส่วนต้นเพาะเมล็ดเหมาะกับคนที่อยากได้ไม้ใหญ่ให้ร่มเงาและรอได้นาน

⚖️ จำปี จำปา ต่างกันอย่างไร (ดอกจำปีจำปา)

จำปาดอกสีเหลืองอมส้ม ส่วนจำปีดอกสีขาวนวล นอกจากสีแล้ว ทั้งสองต่างกันที่ใบ เวลาดอกบาน และวิธีขยายพันธุ์ที่นิยม จำปีมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Magnolia × alba (DC.) Figlar (ชื่อเดิม Michelia alba) NParks และวิกิพีเดียภาษาอังกฤษระบุว่าเป็นลูกผสมระหว่างจำปา (M. champaca) กับ M. montana ต้นจำปีจำปาจึงเป็นญาติกันจริง ๆ ไม่ใช่แค่ชื่อคล้าย อ่านรายละเอียดฝั่งจำปีเพิ่มได้ที่ บทความต้นจำปี

เปรียบเทียบดอกจำปาสีเหลืองอมส้มกับดอกจำปีสีขาวนวล พร้อมจุดต่างของใบ เวลาบาน และวิธีขยายพันธุ์
ภาพที่ 1: จุดต่างระหว่างดอกจำปาและดอกจำปี ทั้งสีดอก ใบ เวลาบาน และวิธีขยายพันธุ์ (สรุปจาก ๑๐๘ พรรณไม้ไทย, บ้านและสวน และ NParks) ภาพวาดไม่ใช่สัดส่วนจริง
ประเด็น จำปา จำปี
ชื่อวิทยาศาสตร์ Magnolia champaca (ชนิดแท้) Magnolia × alba (ลูกผสม)
สีดอก เหลืองอมส้ม ขาวนวลถึงเหลืองอ่อน
ใบ เล็กกว่า ราว 15 ซม. สีเขียวอ่อน มีขนตามกิ่งและยอดอ่อน ยาวกว่า ราว 20 ซม. หนา สีเขียวเข้ม
กิ่งและลำต้น มีตุ่มเล็ก ๆ กระจาย (บ้านและสวน) ไม่ได้ระบุลักษณะนี้
เวลาดอกบาน ราวตี 2–3 หอมตั้งแต่พลบค่ำ ราว 2–3 ทุ่ม
ผลผลิตดอก (สวนการค้า) เฉลี่ยราว 70 ดอกต่อต้น ออกดอกทั้งปี เฉลี่ยราว 50 ดอกต่อต้น
ขยายพันธุ์ที่นิยม เพาะเมล็ด (ตอนกิ่งออกรากยาก) ตอนกิ่งจากต้นที่ให้ดอกดก
ใช้ประโยชน์ มาลัย บูชาพระ น้ำมันหอม เนื้อไม้ มาลัย อุบะ บูชาพระ น้ำหอม

ข้อมูลใบ เวลาบาน จำนวนดอก และวิธีขยายพันธุ์มาจาก ๑๐๘ พรรณไม้ไทย ส่วนข้อมูลใบจำปาที่เล็กกว่าและมีตุ่มตามกิ่งมาจากบ้านและสวน การใช้ดอกจำปีร้อยอุบะและขายห่อใบตองมาจาก SEAsite (Northern Illinois University)

จำปี จำปา อันไหนหอมกว่า

แหล่งข้อมูลที่เปิดอ่านไม่ได้เทียบความแรงของกลิ่นไว้ตรง ๆ จุดที่ต่างชัดคือเวลาดอกบาน ๑๐๘ พรรณไม้ไทยระบุว่าดอกจำปีบานราว 2–3 ทุ่ม ส่วนดอกจำปาบานราวตีสองถึงตีสาม และแหล่งไทยหลายแห่งระบุว่าจำปาเริ่มหอมตั้งแต่พลบค่ำ (ข้อเสนอของผู้เขียน) ถ้าชอบกลิ่นดอกไม้ยามค่ำ การปลูกทั้งสองต้นไว้ในสวนเดียวกันก็เป็นทางเลือกที่น่าลอง

🤍 ดอกจำปาขาว และต้นจำปาขาว มีจริงไหม

มีจริง แต่หายาก อุทยานหลวงราชพฤกษ์บันทึกจำปาสายพันธุ์ที่เรียกว่า “จำปาขาว” ซึ่งมีแหล่งดั้งเดิมอยู่ที่วัดกลาง อำเภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก ดอกจำปาขาวจากต้นดั้งเดิมนี้มีสีเหลืองอ่อนตอนเริ่มแย้ม แล้วเปลี่ยนเป็นสีเหลืองส้มเหมือนจำปาทั่วไปเมื่อใกล้โรย และกลิ่นหอมต่างจากจำปาปกติ นอกจากนี้ยังพบต้นกล้าบางต้นกลายพันธุ์ ใบใหญ่และหนาขึ้น และมีกลีบดอกสีขาว

อุทยานหลวงราชพฤกษ์อธิบายเพิ่มว่า บรรพบุรุษไทยคัดเลือกต้นจำปาที่ต้นเล็ก ดอกดก ดอกใหญ่ และสีเข้มมาปลูกต่อกันมา คนส่วนใหญ่จึงเห็นแต่จำปาดอกสีเหลืองส้ม ส่วนฐานข้อมูล ICRAF บันทึกชื่อ “champa khao” ไว้เป็นหนึ่งในชื่อไทยของจำปา

⚠️ ระวังสับสนกับจำปี
ถ้าเห็นต้นที่ขายในชื่อ “ต้นจำปาขาว” แต่ดอกขาวล้วนตั้งแต่ตูมจนโรย อาจเป็นจำปี (Magnolia × alba) ไม่ใช่จำปาขาว ให้ดูใบและกิ่งประกอบ จำปาใบเล็กกว่า สีเขียวอ่อน ยอดอ่อนมีขน และกิ่งมีตุ่มเล็ก ๆ ส่วนจำปีใบยาว หนา สีเขียวเข้ม

ศิลปวัฒนธรรมยังเล่าถึงจำปาป่าต้นใหญ่ดอกสีขาวที่ตำบลซับจำปา จังหวัดลพบุรี ซึ่งภายหลังถูกระบุเป็นพืชชนิดใหม่และได้รับพระราชทานชื่อว่า “จำปีสิรินธร” (Magnolia sirindhorniae) จึงเป็นคนละชนิดกับจำปาขาวที่พิษณุโลก

🌸 ดอกจำปาลาว คือดอกอะไร ทำไมไม่ใช่จำปาไทย

ในลาว คำว่า “ดอกจำปา” หมายถึงดอกลั่นทมหรือลีลาวดี (Plumeria) ซึ่งลาวถือเป็นดอกไม้ประจำชาติ ไม่ใช่จำปาวงศ์ Magnoliaceae ในบทความนี้ บทความของศิลปวัฒนธรรมอธิบายว่า ชื่อ “จำปาลาว” เป็นหนึ่งในชื่อที่คนในภูมิภาคใช้เรียกลั่นทม ร่วมกับ “จำปาขอม” และ “จำปาโหม่น” และลาวใช้ดอกนี้เป็นสัญลักษณ์ในการต่อสู้เพื่อเอกราชจากฝรั่งเศส

ชื่อที่ได้ยิน หมายถึงต้นอะไร วงศ์ / สกุล
ดอกจำปา (ในไทย) จำปา ดอกเหลืองอมส้ม กลีบแคบยาวหลายกลีบ Magnoliaceae, Magnolia champaca
ดอกจำปาลาว / ดอกจำปา (ในลาว) ลั่นทม หรือที่ในไทยเรียกว่าลีลาวดี สกุล Plumeria (ศิลปวัฒนธรรมระบุ Plumeria rubra L.)
จำปาขอม, จำปาโหม่น ลั่นทม (ชื่อเรียกของชาวเขมรและมอญ) สกุล Plumeria

ในไทยเอง ชื่อ “ลีลาวดี” เพิ่งแพร่หลายราวปี พ.ศ. 2547–48 ช่วงจัดภูมิทัศน์สนามบินสุวรรณภูมิ ก่อนหน้านั้นคนไทยเรียกว่าลั่นทม และบางคนไม่นิยมปลูกเพราะชื่อพ้องกับคำว่า “ระทม” ดังนั้นถ้าเพื่อนชาวลาวพูดถึง “ดอกจำปา” ภาพที่อยู่ในใจคือดอกลีลาวดี 5 แฉกที่คนไทยคุ้นตา ไม่ใช่ดอกจำปาสีส้มกลีบยาวแบบไทย

🙏 ดอกจำปา ความหมาย ไม้มงคล และการบูชาพระ

ดอกจำปาสีเหลืองส้มในกรวยใบตองสำหรับบูชาพระบนโต๊ะไม้ในวัด
ดอกจำปานิยมใช้ร้อยมาลัยและบูชาพระ

ตามความเชื่อเรื่องไม้มงคลประจำราศี จำปาเป็นไม้มงคลของผู้เกิดราศีตุลย์ และดอกจำปาสื่อถึงความรัก ๑๐๘ พรรณไม้ไทยเล่าว่าคนโบราณใช้ดอกจำปาแสดงความรักต่อกัน การปลูกจำปาจึงเชื่อว่าเป็นการแสดงความรักต่อผู้อื่นและช่วยให้มีแต่คนรัก ทั้งหมดนี้เป็นความเชื่อ ไม่มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์รองรับ

จำปากับพุทธศาสนาและราชสำนัก

  • ต้นไม้ตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าในอดีต วิกิพีเดียภาษาอังกฤษและรักดอกเล่าตรงกันว่า ตามคติเถรวาท พระอัตถทัสสีพุทธเจ้าตรัสรู้ใต้ต้นจำปา
  • ไม้ศักดิ์สิทธิ์ในอินเดีย NTBG ระบุว่าชาวฮินดูและชาวพุทธถือว่าจำปาเป็นไม้ศักดิ์สิทธิ์ มักปลูกในเขตวัดและรอบบ้าน ศิลปวัฒนธรรมสันนิษฐานว่าความเชื่อนี้เข้ามาในภูมิภาคพร้อมการค้าและศาสนา
  • “พระยาแห่งดอกไม้” ศิลปวัฒนธรรมและรักดอกเล่าว่า สมัยอยุธยาจำปาได้รับการยกย่องให้เป็นพระยาแห่งดอกไม้ และคำว่า “สีจำปา” ก็กลายเป็นชื่อสีที่ใช้กันทั่วไป
  • พระราชพิธี รักดอกเล่าว่ามีการใช้พวงดอกจำปาทองคำแขวนประดับในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก และใช้ดอกจำปาประดับชฎาของตัวละครโขนละคร

ในชีวิตประจำวัน ดอกจำปาใช้ร้อยมาลัยบูชาพระและไหว้สิ่งศักดิ์สิทธิ์ อุทยานหลวงราชพฤกษ์ระบุว่าดอกจำปามีการซื้อขายปริมาณมากเพื่อร้อยมาลัยและเป็นส่วนผสมในตำรับยาไทย ถ้าจะทำมาลัยดอกไม้หอมแบบไทยครบชุด มักใช้ร่วมกับดอกมะลิและดอกจำปี

🪵 ประโยชน์ของจำปา น้ำหอม เนื้อไม้ และดอกไม้ร้อยมาลัย

ทุกส่วนของต้นจำปาถูกนำมาใช้ประโยชน์ ตั้งแต่ดอกที่สกัดน้ำมันหอม ไปจนถึงเนื้อไม้ทำเครื่องเรือน สรุปได้ดังนี้

ส่วนที่ใช้ การใช้ประโยชน์ แหล่ง
ดอก ร้อยมาลัย บูชาพระ ทัดผม ลอยน้ำในขันให้หอม แต่งกลิ่นอาหาร อุทยานหลวงราชพฤกษ์, วิกิพีเดีย (EN), ศาลาราชการุณย์ เขาล้น
น้ำมันหอมจากดอก ใช้ในน้ำหอม น้ำมันใส่ผม และแต่งกลิ่นเครื่องสำอาง น้ำหอม Joy ของ Jean Patou มีส่วนผสมจากน้ำมันจำปา จึงมีชื่ออังกฤษว่า “Joy perfume tree” NParks, ICRAF, วิกิพีเดีย (EN), ศาลาราชการุณย์ เขาล้น
เนื้อไม้ สีเหลืองถึงน้ำตาลอ่อน แก่นสีน้ำตาลอมเขียวมะกอกถึงน้ำตาลเข้ม เหนียว มันเลื่อม ทนปลวก ไสกบตกแต่งง่าย ใช้สร้างบ้าน ทำเรือ เครื่องเรือน งานกลึง แกะสลัก ของเล่น และหีบใส่ของ ศาลาราชการุณย์ เขาล้น, ICRAF, NTBG
เปลือก มีกลิ่นหอม NTBG ระบุว่าเคยถูกนำไปปนในอบเชย NTBG
ทั้งต้น ไม้ดอกหอม ไม้ประดับ ไม้ให้ร่มเงาในสนาม ปลูกริมถนน วิกิพีเดีย, NParks
💡 เก็บดอกจำปาเวลาไหนดี
ถ้าจะเก็บดอกจำปาไปร้อยมาลัยหรือบูชาพระ ให้เก็บช่วงเช้าที่ดอกบานเต็มที่และยังหอมอยู่ เพราะแต่ละดอกร่วงในตอนเย็นของวันเดียวกัน

🌿 จำปา สรรพคุณตามตำรายาพื้นบ้าน

ในตำรายาไทยพื้นบ้าน มีการใช้แทบทุกส่วนของจำปา วิกิพีเดีย อุทยานหลวงราชพฤกษ์ และศาลาราชการุณย์ เขาล้นบันทึกสรรพคุณตามความเชื่อดั้งเดิมไว้ใกล้เคียงกัน ข้อมูลนี้เป็นการใช้ตามภูมิปัญญาเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ และไม่ควรนำไปใช้แทนการรักษา

ส่วน การใช้ตามตำรายาพื้นบ้าน
ดอก บำรุงหัวใจ บำรุงโลหิต แก้วิงเวียน อ่อนเพลีย หน้ามืด ขับลม ขับปัสสาวะ
ใบ ใช้ในโรคทางระบบประสาท (ตำราเรียกว่าเส้นประสาทพิการ) แก้ป่วงของทารก
เปลือกต้น รสฝาดสมาน แก้ไข้
เปลือกราก เป็นยาถ่าย ปรับประจำเดือน แก้ปวดข้อ ขับพยาธิ
กระพี้ / เนื้อไม้ กระพี้ถอนพิษผิดสำแดง เนื้อไม้บำรุงโลหิตระดู (ประจำเดือน) ของสตรี
น้ำมันหอมจากดอก ทาแก้ปวดศีรษะ ตาอักเสบ ปวดข้อ

ด้านงานวิจัย บทความในวารสารของมหาวิทยาลัยหัวเฉียวเฉลิมพระเกียรติ (2562) ทดสอบสารสกัดใบจำปาและจำปีจากอำเภอกุยบุรี จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ พบฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระและฤทธิ์ต่อเซลล์มะเร็งท่อน้ำดีในหลอดทดลอง ผลนี้เป็นงานในห้องปฏิบัติการ ยังไม่ใช่หลักฐานว่าใช้รักษาคนได้

⚠️ ความปลอดภัย
ยังไม่พบข้อมูลจาก ASPCA หรือแหล่งพิษวิทยาที่ระบุว่าจำปาเป็นพิษหรือปลอดภัยต่อสุนัขและแมว ถ้ามีสัตว์เลี้ยงชอบแทะใบหรือดอก ควรกันไว้ก่อน และอย่ากินหรือดื่มส่วนใดของจำปาเพื่อหวังผลทางยาโดยไม่ปรึกษาแพทย์หรือแพทย์แผนไทย

🏡 วิธีปลูกต้นจำปาในบ้าน

ปลูกต้นจำปากลางแจ้งที่ได้แดดเต็มวัน ในดินร่วนระบายน้ำดี และเว้นระยะห่างจากต้นไม้อื่นอย่างน้อย 5 เมตร บ้านและสวนระบุว่าจำปาไม่ทนน้ำท่วมขัง จุดที่น้ำขังหลังฝนตกจึงไม่เหมาะ

ขั้นตอนปลูกลงดิน

  1. เลือกจุด แดดจัดเต็มวัน ห่างตัวบ้านและไม้ใหญ่อื่นพอให้ทรงพุ่มกรวยคว่ำแผ่ได้ (บ้านและสวนแนะนำห่างไม้อื่นอย่างน้อย 5 ม.)
  2. เตรียมหลุม ๑๐๘ พรรณไม้ไทยแนะนำหลุมขนาดราว 1×1×1 ม. ผสมปุ๋ยหมักและปูนลงในหลุม
  3. ช่วงปลูก ปลายฤดูฝน (ต.ค.–ธ.ค.) หรือช่วงหน้าแล้ง (มี.ค.–พ.ค.) ตาม ๑๐๘ พรรณไม้ไทย ถ้าปลูกหน้าแล้งต้องรดน้ำสม่ำเสมอ
  4. วางต้นและกลบดิน ให้ระดับดินเท่าเดิม ปักไม้ค้ำกันลมโยก
  5. รดน้ำหลังปลูก ช่วงแรกรดเช้าเย็น เมื่อตั้งตัวแล้วลดเหลือวันละครั้ง (หน้าแล้งอาจต้องวันละ 2 ครั้ง)

ระยะปลูกแบบแปลง

สำหรับคนที่ปลูกเก็บดอกขาย ๑๐๘ พรรณไม้ไทยแนะนำระยะระหว่างต้น 4 ม. ระหว่างแถว 6 ม. ในที่ราบ หรือปลูกแถวเดี่ยวบนร่องสวน ส่วน ICRAF ระบุระยะปลูกเชิงป่าไม้ไว้ที่ 3 × 2.5–3 ม. และต้องกำจัดวัชพืชเพราะทรงพุ่มโปร่ง

ปลูกต้นจำปาในกระถางได้ไหม

ได้ในช่วงต้นยังเล็ก data.addrun.org ระบุว่าจำปาใช้เป็นไม้กระถางได้ และวิกิพีเดียแนะนำใช้ต้นจากการทาบกิ่งถ้าต้องการให้ออกดอกในกระถาง แต่จำปาเป็นไม้ต้นที่โตเป็นต้นใหญ่ ถ้าต้องการให้ต้นแข็งแรงระยะยาว ควรย้ายลงดินเมื่อมีพื้นที่ และใช้กระถางที่ระบายน้ำได้ดีเสมอ

💧 การดูแลต้นจำปาให้ออกดอกดก

ต้นจำปาต้องการแดดจัด น้ำปานกลาง และดินที่ไม่แฉะ ถ้าสามเรื่องนี้ครบ ต้นจะออกดอกได้เกือบทั้งปี ตารางนี้สรุปการดูแลแต่ละด้าน

เรื่อง วิธีดูแล
แสง แดดจัดเต็มวัน ต้นที่ได้แดดน้อยจะโตช้าและดอกน้อย
น้ำ ปานกลาง ให้น้ำสม่ำเสมอแต่อย่าให้ดินแฉะหรือน้ำขัง ๑๐๘ พรรณไม้ไทยระบุว่าต้นจำปาตายได้ถ้าน้ำขัง
ดิน ดินร่วน โปร่ง อุดมสมบูรณ์ ระบายน้ำดี (ICRAF ระบุว่าชอบดินลึกและชื้น)
ปุ๋ย ใส่ปุ๋ยหมักหรือปุ๋ยคอกและปูนปีละครั้ง สวนเชิงการค้าใช้ปุ๋ยเคมีสูตร 15-15-15 หรือ 14-14-14 อัตรา 50 กก./ไร่ ทุกเดือน (๑๐๘ พรรณไม้ไทย)
ตัดแต่ง ตัดกิ่งแห้ง กิ่งเป็นโรค และกิ่งที่บังแสงในทรงพุ่ม
ระยะห่าง ห่างไม้อื่นอย่างน้อย 5 ม. เพื่อให้ทรงพุ่มรับแดดรอบด้าน

ต้นจำปาในบ้านไม่จำเป็นต้องใช้ปุ๋ยในอัตราเท่าสวนเชิงการค้า ถ้าไม่แน่ใจว่าควรใส่เท่าไร ดูหลักการได้ที่ วิธีใส่ปุ๋ยต้นไม้ หรือคำนวณปริมาณด้วย เครื่องคำนวณปุ๋ย

💡 ดูแลง่ายแบบไม่แฉะ
ใส่ปุ๋ยหมักรอบโคนต้นเลยทรงพุ่มออกไปเล็กน้อย แล้วคลุมด้วยใบไม้แห้ง จะช่วยเก็บความชื้นหน้าแล้ง โดยไม่ทำให้ดินแฉะเหมือนการรดน้ำมากเกินไป

🌱 วิธีขยายพันธุ์ต้นจำปา เพาะเมล็ด ทาบกิ่ง ตอนกิ่ง

ต้นกล้าจำปาในถุงเพาะชำที่เรือนเพาะชำ
ต้นจำปาขยายพันธุ์นิยมเพาะเมล็ด ย้ายปลูกเมื่อต้นกล้าอายุ 3–6 เดือน

ต้นจำปาขยายพันธุ์ได้ 3 วิธี คือ เพาะเมล็ด ทาบกิ่ง และตอนกิ่ง โดยวิธีที่นิยมที่สุดคือการเพาะเมล็ด ๑๐๘ พรรณไม้ไทยระบุว่าการตอนกิ่งจำปาไม่เป็นที่นิยมเพราะกิ่งออกรากยาก ต่างจากจำปีที่นิยมตอนกิ่ง

วิธี ข้อดี ข้อควรรู้
เพาะเมล็ด ได้ต้นจำนวนมาก ระบบรากแข็งแรง ออกดอกช้า (ICRAF ระบุ 8–10 ปี) ลักษณะดอกอาจไม่เหมือนต้นแม่
ทาบกิ่ง ได้ต้นที่ออกดอกเร็วและเหมือนต้นแม่ เหมาะปลูกกระถาง ต้องมีต้นตอและต้นแม่อยู่ใกล้กัน ใช้เวลาและฝีมือ
ตอนกิ่ง ได้ต้นเหมือนต้นแม่ กิ่งจำปาออกรากยาก อัตราสำเร็จต่ำ

ขั้นตอนเพาะเมล็ดจำปา

  1. เก็บผลกลุ่มที่แก่และเริ่มแตก เห็นเมล็ดสีแดงข้างใน (เมล็ดแก่ในฤดูแล้งตามวิกิพีเดีย)
  2. แกะเมล็ดออก ล้างเนื้อสีแดงที่หุ้มออกให้สะอาด
  3. เพาะในแปลงเพาะ แล้วย้ายลงถุงเมื่อต้นกล้าตั้งตัว
  4. ๑๐๘ พรรณไม้ไทยระบุว่าย้ายปลูกลงแปลงเมื่อต้นกล้าอายุ 3–6 เดือน

ICRAF ระบุว่าเมล็ดจำปา 1 กิโลกรัมมีราว 10,000–29,500 เมล็ด และเก็บรักษาในที่ชื้นอุณหภูมิ 5 °C ได้ราว 7 เดือน ถ้าจะลองตอนกิ่งแม้ออกรากยาก ดูขั้นตอนพื้นฐานได้ที่ วิธีตอนกิ่ง และเลือกทำในฤดูฝนซึ่งความชื้นสูง

🩺 ปัญหาที่พบบ่อยของต้นจำปา

ปัญหาที่ทำให้ต้นจำปาตายหรือไม่ออกดอกส่วนใหญ่มาจากน้ำขังและแดดไม่พอ ส่วนศัตรูพืช ICRAF บันทึกเพลี้ยอ่อนและโรคใบจุดไว้ ตารางนี้สรุปอาการและแนวทางแก้

อาการ สาเหตุที่เป็นไปได้ แนวทางแก้
ใบเหลือง ร่วง รากเน่า ต้นเหี่ยวทั้งที่ดินชื้น น้ำขัง ดินระบายน้ำไม่ดี ยกโคนให้สูง ทำทางระบายน้ำ ลดการรดน้ำ
ต้นโตแต่ไม่ออกดอก ต้นเพาะเมล็ดยังอายุน้อย หรือแดดไม่พอ รอให้ต้นโต ย้ายหรือตัดกิ่งไม้อื่นที่บังแสง ครั้งหน้าเลือกกิ่งทาบ
ใบหงิกม้วน เพลี้ยอ่อน Prociphilus micheliae (ICRAF) ตัดยอดที่ถูกทำลายหนัก ฉีดน้ำแรงไล่ ตรวจยอดอ่อนบ่อย ๆ
ใบเป็นจุดแผล โรคใบจุดจากเชื้อรา Phomopsis micheliae (ICRAF) เก็บใบที่เป็นโรคทิ้ง ตัดแต่งให้ทรงพุ่มโปร่ง
ตอนกิ่งแล้วไม่ออกราก ลักษณะของกิ่งจำปาที่ออกรากยาก ใช้วิธีทาบกิ่งหรือเพาะเมล็ดแทน
⚠️ น้ำขังคือศัตรูอันดับหนึ่ง
ต้นจำปาไม่ทนน้ำท่วมขัง ถ้าบ้านอยู่ในพื้นที่น้ำท่วมบ่อย ให้ยกแปลงปลูกหรือปลูกบนเนินดิน และอย่าปลูกจุดที่รับน้ำจากหลังคาโดยตรง

🔎 ชื่อที่มักสับสน: จำปาดะ และดอกจำปาสว่าน

“จำปาดะ” และ “ดอกจำปาสว่าน” ไม่ใช่ต้นจำปา คำค้นทั้งสองมีคำว่าจำปาอยู่ จึงมักปนมากับผลการค้นหาเรื่องต้นจำปา สรุปความต่างได้ดังนี้

คำที่ค้นหา คืออะไร เกี่ยวกับต้นจำปาไหม
จำปาดะ ไม้ผลสกุลขนุน Artocarpus integer วงศ์ Moraceae ผลกินได้ ปลูกในเขตร้อนชื้นที่ไม่มีหน้าแล้งชัด (ICRAF) ไม่เกี่ยว คนละวงศ์
ดอกจำปา สว่าน / จำปาสว่าน ชื่อเรียกในวงการช่างของ “จำปาขันหัวสว่าน” หรือประแจขันหัวจับดอกสว่านไฟฟ้า (Drill chuck key) ตามรายการสินค้าเครื่องมือช่าง ไม่เกี่ยว เป็นอุปกรณ์ช่าง
ดอกจำปาลาว ดอกลั่นทม/ลีลาวดี สกุล Plumeria ไม่ใช่จำปาไทย (ดูหัวข้อด้านบน)
จำปี Magnolia × alba ลูกผสมที่มีจำปาเป็นพ่อหรือแม่พันธุ์ เป็นญาติใกล้ชิด ดู ต้นจำปี

ถ้าต้องการไม้ดอกหอมอื่นที่ปลูกกลางแจ้งได้เหมือนจำปา ลองดู ต้นโมก ซึ่งเป็นไม้พุ่มดอกหอมที่ขนาดเล็กกว่าและเหมาะกับบ้านที่พื้นที่จำกัด

✅ สรุป: ต้นจำปาเหมาะกับใคร

ต้นจำปา (Magnolia champaca) เหมาะกับบ้านที่มีพื้นที่กลางแจ้งแดดจัดและดินระบายน้ำดี คนที่อยากได้ทั้งร่มเงา กลิ่นหอมยามค่ำ และดอกจำปาสีเหลืองอมส้มไว้บูชาพระหรือร้อยมาลัย ถ้าอยากเห็นดอกเร็ว ให้เลือกกิ่งทาบจากต้นแม่ที่ดอกดก ส่วนต้นเพาะเมล็ดเหมาะกับการปลูกเป็นไม้ใหญ่ระยะยาว อย่าลืมว่าจำปาต่างจากจำปีที่ดอกขาว และ “ดอกจำปาลาว” คือลีลาวดี ส่วนเรื่องไม้มงคลประจำราศีและความหมายเรื่องความรักให้อ่านในฐานะความเชื่อ

📚 แหล่งอ้างอิง

🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?

เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ

ลงขายต้นไม้ฟรี ไม่มีค่าธรรมเนียม

❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

+ ต้นจำปา ชอบแดดไหม

ต้นจำปาชอบแดดจัดเต็มวัน ควรปลูกกลางแจ้งห่างไม้อื่นอย่างน้อย 5 เมตรเพื่อให้ทรงพุ่มได้แดดรอบด้าน ต้นที่ได้แดดไม่พอจะโตช้าและออกดอกน้อย นอกจากแดดแล้วต้องปลูกในดินร่วนระบายน้ำดี เพราะต้นจำปาไม่ทนน้ำท่วมขัง

+ จำปา จำปี ต่างกันอย่างไร

ดอกจำปาสีเหลืองอมส้ม ส่วนดอกจำปีสีขาวนวล ใบจำปาเล็กกว่า สีเขียวอ่อนและมีขน ส่วนใบจำปียาวกว่า หนา สีเขียวเข้ม ดอกจำปาบานราวตีสองถึงตีสาม ส่วนจำปีบานราวสองถึงสามทุ่ม จำปานิยมเพาะเมล็ด ขณะที่จำปีนิยมตอนกิ่ง และจำปี (Magnolia × alba) เป็นลูกผสมที่มีจำปาเป็นพ่อหรือแม่พันธุ์

+ ดอกจำปาลาว คือดอกอะไร

ในลาว ดอกจำปาหมายถึงดอกลั่นทมหรือที่คนไทยเรียกว่าลีลาวดี (สกุล Plumeria) ซึ่งลาวถือเป็นดอกไม้ประจำชาติ ไม่ใช่ดอกจำปาไทยที่เป็นไม้วงศ์ Magnoliaceae ดอกสีเหลืองอมส้มกลีบแคบยาว ชื่อ "จำปาลาว" จึงหมายถึงลีลาวดี

+ ต้นจำปา ปลูกกี่ปีออกดอก

ขึ้นกับวิธีขยายพันธุ์ วิกิพีเดียระบุว่าต้องปลูกนานกว่า 3 ปีจึงออกดอก ฐานข้อมูล ICRAF ระบุว่าต้นจากเมล็ดใช้ราว 8–10 ปี แต่ต้นที่ขยายด้วยกิ่งออกดอกได้ใน 2–3 ปี ส่วนสวนเชิงการค้าตาม ๑๐๘ พรรณไม้ไทยเริ่มเก็บดอกได้ที่อายุราว 1–1.5 ปี ถ้าอยากเห็นดอกเร็วควรเลือกต้นจากกิ่งทาบ

+ ดอกจำปา ความหมาย คืออะไร

ตามความเชื่อเรื่องไม้มงคลประจำราศี ดอกจำปาสื่อถึงความรัก คนโบราณใช้ดอกจำปาแสดงความรักต่อกัน และถือเป็นไม้มงคลของผู้เกิดราศีตุลย์ ในทางพุทธศาสนามีคติว่าพระอัตถทัสสีพุทธเจ้าตรัสรู้ใต้ต้นจำปา และสมัยอยุธยายกย่องจำปาเป็น "พระยาแห่งดอกไม้" ทั้งหมดนี้เป็นความเชื่อและประวัติทางวัฒนธรรม

แชร์หน้านี้ให้เพื่อน
Facebook LINE X

ปลูกต่อได้เลย

ต้นไม้ที่ดูแลคล้ายต้นจำปา

ดูต้นไม้ทั้งหมด 130 ชนิด
เรียบเรียงโดย ทีมงาน KASETIDEA เผยแพร่ 16 พ.ย. 2569 พบข้อมูลผิด แจ้งเรา

📚 แหล่งอ้างอิง

วิกิพีเดีย, อุทยานหลวงราชพฤกษ์, บ้านและสวน, ศาลาราชการุณย์ เขาล้น, data.addrun.org, ๑๐๘ พรรณไม้ไทย, ศิลปวัฒนธรรม, รักดอก, ม.หัวเฉียวเฉลิมพระเกียรติ, NParks, NTBG, Wikipedia EN, ICRAF, SEAsite NIU

ความคิดเห็นและคำถาม