เพลี้ยไฟ

เพลี้ยไฟ (thrips) คือแมลงศัตรูพืชตัวเล็กมากในอันดับ Thysanoptera ส่วนใหญ่ยาวเพียง 1–2 มิลลิเมตร ลำตัวเรียวยาว ปีกแคบมีขนยาวเป็นพู่ ทั้งตัวอ่อนและตัวเต็มวัยใช้ปากเขี่ยเนื้อเยื่อพืชแล้วดูดน้ำเลี้ยง ทำให้ยอดอ่อนหงิก ใบเป็นรอยสีเงิน ดอกร่วง และผลเป็นแผลกร้าน

ในไทยเพลี้ยไฟเป็นศัตรูสำคัญของพริก ทุเรียน มะม่วง มังคุด ส้ม ข้าว กล้วยไม้ และไม้ดอกอย่างกุหลาบ ระบาดหนักช่วงอากาศร้อน แห้งแล้ง และฝนทิ้งช่วง บางชนิดยังเป็นพาหะนำโรคไวรัสในพริก แตง และถั่วลิสง บทความนี้รวมวิธีดูตัวเพลี้ยไฟ อาการในแต่ละพืช ช่วงระบาด วิธีสำรวจ วิธีกำจัดแบบธรรมชาติ และเพลี้ยไฟใช้ยาอะไรตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร พร้อมวิธีสลับกลุ่มสารไม่ให้ดื้อยา

🔍 ตัวเพลี้ยไฟ ลักษณะเพลี้ยไฟและตัวอ่อนเพลี้ยไฟ

ตัวเพลี้ยไฟยาวราว 1–2 มิลลิเมตร ลำตัวเรียวยาว สีเหลืองซีด เหลืองอมน้ำตาล ไปจนถึงน้ำตาลเข้มหรือดำแล้วแต่ชนิด ตัวเต็มวัยมีปีกแคบยาว 2 คู่ ขอบปีกมีขนยาวเป็นพู่ ส่วนตัวอ่อนเพลี้ยไฟรูปร่างคล้ายตัวเต็มวัยแต่สีซีดกว่าและไม่มีปีก

ชื่ออันดับ Thysanoptera มาจากลักษณะปีกที่มีขนเป็นพู่นี้เอง เพลี้ยไฟทั่วโลกมีขนาดตั้งแต่ 0.5–5 มิลลิเมตร แต่ชนิดที่ทำลายพืชส่วนใหญ่ยาว 1–2 มิลลิเมตร สีของตัวอย่างเดียวใช้แยกชนิดไม่ได้ ต้องดูลักษณะอื่นประกอบ เช่น จำนวนปล้องหนวด ชาวสวนกล้วยไม้บางแห่งเรียกเพลี้ยไฟว่า “ตัวกินสี” เพราะกินจนกลีบดอกซีด

เพลี้ยไฟหลายชนิดชอบงอปลายท้องขึ้นเมื่อถูกรบกวน และชอบหลบอยู่ในตาดอก ซอกใบ และใบที่ม้วน ทำให้เกษตรกรมักเห็นรอยทำลายก่อนเห็นตัว ถ้าอยากเห็นรูปเพลี้ยไฟจริง ๆ ให้เคาะยอดลงบนแผ่นรองแล้วใช้แว่นขยายส่อง จะเห็นตัวเป็นขีดเล็ก ๆ วิ่งเร็ว

🔄 วงจรชีวิตเพลี้ยไฟ

เพลี้ยไฟมี 5 ระยะ คือ ไข่ ตัวอ่อน 2 วัย ระยะก่อนเข้าดักแด้ ดักแด้ และตัวเต็มวัย เพลี้ยไฟพริกใช้เวลาจากไข่ถึงตัวเต็มวัยราว 15 วัน จึงเพิ่มจำนวนได้หลายรุ่นในหน้าแล้งรอบเดียว

ตัวเมียใช้อวัยวะวางไข่ฝังไข่ไว้ในเนื้อเยื่ออ่อนของใบ ยอด หรือดอก ตัวอ่อนวัยที่ 1 และ 2 เป็นระยะที่กินพืชมาก ส่วนระยะก่อนเข้าดักแด้และดักแด้ไม่กินอาหาร เพลี้ยไฟหลายชนิดทิ้งตัวลงไปเข้าดักแด้ในดินหรือเศษใบ เพลี้ยไฟฝ้ายทำโพรงดินเล็ก ๆ ส่วนเพลี้ยไฟพริกเข้าดักแด้ได้ทั้งบนใบ เศษใบ ซอกใบ ใบที่ม้วน และใต้กลีบเลี้ยงของดอกหรือผล

จุดที่ทำให้กำจัดยากคือ ไข่ที่อยู่ในเนื้อเยื่อและดักแด้ที่อยู่ในดินค่อนข้างรอดจากสารที่พ่นทางใบ หลังพ่นสารไปแล้วจึงยังมีรุ่นใหม่โผล่ขึ้นมาได้ เพลี้ยไฟฝ้ายตัวเมียที่ไม่ได้ผสมพันธุ์ก็วางไข่ได้ ส่วนเพลี้ยไฟพริกตัวเมียที่ไม่ได้ผสมวางไข่ได้ราว 30 ฟอง

ตัวเลขจากแต่ละแหล่งต่างกันเล็กน้อยเพราะเลี้ยงบนพืชและอุณหภูมิต่างกัน อุณหภูมิมีผลมาก เพลี้ยไฟฝ้ายครบรุ่นราว 20 วันที่ 30 °C แต่ใช้ราว 80 วันที่ 15 °C นี่คือเหตุผลที่เพลี้ยไฟระบาดเร็วมากในหน้าร้อนของไทย

🐛 เพลี้ยไฟชนิดที่พบในไทยและพืชที่ทำลาย

เพลี้ยไฟที่สำคัญในไทยมีหลายชนิด ตัวที่พบกว้างที่สุดคือเพลี้ยไฟพริก Scirtothrips dorsalis ซึ่งทำลายทั้งพริกและไม้ผลหลายชนิด รองลงมาคือเพลี้ยไฟฝ้าย Thrips palmi ที่ทำลายกล้วยไม้ ไม้ดอก และพืชตระกูลแตง ทุกชนิดในตารางอยู่ในวงศ์ Thripidae

ชื่อ “เพลี้ยไฟฝ้าย” เป็นชื่อไทยของ Thrips palmi ภาษาอังกฤษเรียก melon thrips ส่วนเพลี้ยไฟดอกไม้ตะวันตก (Frankliniella occidentalis) ที่พบบ่อยในเอกสารต่างประเทศ ยังไม่พบเอกสารของกรมวิชาการเกษตรที่ระบุว่าเป็นศัตรูในแปลงปลูกของไทย บทความนี้จึงไม่นับรวม

🍃 เพลี้ยไฟ ลักษณะการกินและอาการที่พบ

เพลี้ยไฟมีปากแบบเขี่ยดูด ใช้กรามที่มีเพียงข้างซ้ายข้างเดียวเขี่ยผิวเนื้อเยื่อพืชให้แตก แล้วดูดน้ำเลี้ยงที่ไหลออกมา เซลล์ที่ถูกกินจึงตายเป็นจุดซีด รวมกันเป็นปื้นสีเงินหรือสีน้ำตาล

เพลี้ยไฟชอบกินส่วนที่อ่อนที่สุด คือยอดอ่อน ใบอ่อนที่ยังไม่คลี่ ดอกตูม ดอก และผลอ่อน ระยะที่พืชแตกยอด ออกดอก และติดผลจึงเป็นช่วงที่เสียหายมากที่สุด

เพลี้ยไฟ อาการที่พบได้บ่อยในพืชแทบทุกชนิด มีดังนี้

• ใบเป็นรอยขีดหรือปื้นสีเงิน ต่อมาเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลหรือดำ มีจุดมูลสีดำเล็ก ๆ คล้ายเม็ดน้ำมันชักเงาบนรอย
• ยอดและใบอ่อนหงิก บิดเบี้ยว ม้วน ใบเล็ก บางเหมือนกระดาษ และร่วงก่อนกำหนด
• ดอกแห้ง ร่วง กลีบดอกด่างซีด สีไม่สม่ำเสมอ
• ผลเป็นแผลกร้าน สีเงินถึงสีน้ำตาลคล้ายสะเก็ด หรือผลบิดงอ
• ระบาดรุนแรง ต้นแคระแกร็น ยอดแห้ง และอาจตายได้ในพืชที่ขาดน้ำ

อาการเหล่านี้คล้ายกับรอยทำลายของไรและศัตรูพืชปากดูดอื่นได้ จุดต่างคือรอยของเพลี้ยไฟเป็นปื้นขาวหรือเงินที่มีจุดมูลสีดำ ส่วนเพลี้ยอ่อนจะขับน้ำหวานจนเกิดราดำ และทิ้งคราบลอกตัวไว้ อ่านการเปรียบเทียบแบบละเอียดได้ในหัวข้อเพลี้ยไฟกับไรแดงด้านล่าง

🌶️ เพลี้ยไฟพริก อาการและการดูแลแปลงพริก

เพลี้ยไฟในพริกคือเพลี้ยไฟพริก Scirtothrips dorsalis อาการที่เห็นชัดคือยอดและใบอ่อนหงิก ขอบใบม้วนขึ้นด้านบนทั้งสองข้าง ถ้าเข้าทำลายช่วงออกดอก ดอกจะร่วงและไม่ติดผล

กรมส่งเสริมการเกษตรอธิบายว่าพริกที่ถูกทำลายจะมีรอยกร้านสีน้ำตาล ผลบิดงอ และถ้าระบาดรุนแรงต้นพริกอาจตาย ในช่วงแล้งความเสียหายอาจสูงกว่า 80% เอกสารของ UF/IFAS เรียกอาการใบม้วนขึ้นในพริกที่ถูกเพลี้ยไฟลงหนักว่า chilli leaf curl ผลพริกมีรอยแผลสีเทาดำ มักเป็นวงที่ปลายผล และร่วงก่อนกำหนด

ในพริกต้องระวังสับสนกับไรขาวพริก ซึ่งหลบอยู่ที่ยอดและซอกใบเหมือนกัน แปลงทดลองพริกของกรมวิชาการเกษตรต้องใช้สารกำจัดไรแยกต่างหาก แสดงว่าเป็นศัตรูคนละกลุ่มที่ใช้สารคนละตัว นอกจากนี้เพลี้ยไฟพริกยังเป็นพาหะนำโรคใบด่างจุดวงแหวนเนื้อเยื่อตายของพริก

ถ้าพริกโทรมหนักในหน้าแล้ง กรมวิชาการเกษตรแนะนำให้รักษาความชื้นด้วยการให้น้ำ และให้ปุ๋ยทางใบเพื่อช่วยให้ต้นฟื้นตัว คำนวณปริมาณปุ๋ยให้พอดีกับพื้นที่ได้ด้วย เครื่องคำนวณปุ๋ย ของเกษตรไอเดีย และอย่าใส่ปุ๋ยไนโตรเจนมากเกินไป เพราะ UC IPM ระบุว่าไนโตรเจนที่มากเกินทำให้เพลี้ยไฟเพิ่มขึ้น

🌳 เพลี้ยไฟทุเรียน อาการเพลี้ยไฟในทุเรียน

เพลี้ยไฟในทุเรียนเป็นชนิดเดียวกับเพลี้ยไฟพริก ระบาดหนักช่วงแล้งเดือนธันวาคมถึงพฤษภาคม ซึ่งตรงกับช่วงที่ทุเรียนออกดอกและติดผลพอดี แดดจัด ลมแรง อากาศแห้ง และฝนทิ้งช่วงยิ่งทำให้ระบาดเร็ว

ใบทุเรียนโดนเพลี้ยไฟจะสังเกตได้จากใบอ่อนและยอดที่หยุดเจริญ แคระแกร็น ใบโค้ง แห้ง หงิกงอ และขอบใบไหม้ ถ้าเข้าทำลายดอก ดอกจะแห้ง ดอกและก้านเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลแล้วร่วง ส่วนผลอ่อนจะมีแผลที่หนาม ปลายหนามแห้ง ผลบิดเบี้ยวและแคระแกร็น

เกณฑ์ของกรมวิชาการเกษตรคือ ถ้าพบเพลี้ยไฟเฉลี่ยมากกว่า 1 ตัวต่อยอด ต่อช่อดอก หรือต่อผล (รายงานสถานการณ์ศัตรูพืชบางฉบับใช้เกณฑ์ 1 ตัวต่อ 4 ดอก หรือ 1 ตัวต่อยอด) ให้พ่นสารที่แนะนำ เช่น อิมิดาโคลพริด (imidacloprid) 10% SL หรือฟิโพรนิล (fipronil) 5% SC อัตรา 10 มิลลิลิตรต่อน้ำ 20 ลิตร ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร และกรมส่งเสริมการเกษตรย้ำว่าไม่ควรใช้สารชนิดเดียวพ่นซ้ำ อาการใบทุเรียนผิดปกติไม่ได้มาจากเพลี้ยไฟเสมอไป ถ้าใบซีดทั้งต้นร่วมกับโคนต้นเป็นแผล ให้ตรวจเรื่องโรครากเน่าโคนเน่าด้วย

🌾 เพลี้ยไฟในนาข้าว อาการข้าวโดนเพลี้ยไฟ

เพลี้ยไฟข้าวคือ Stenchaetothrips biformis ระบาดในระยะกล้าหรือราว 2–3 สัปดาห์หลังปักดำ ในช่วงอากาศร้อนแห้ง ฝนทิ้งช่วงนาน และนาที่ขาดน้ำ

อาการข้าวโดนเพลี้ยไฟคือปลายใบเหี่ยว ขอบใบม้วนเข้าหาเส้นกลางใบ ตัวเพลี้ยไฟจะหลบอยู่ในใบที่ม้วนและซอกใบ ถ้าระบาดรุนแรงข้าวอาจตายทั้งแปลง เอกสารจากอินเดีย (TNAU) อธิบายเพิ่มว่าใบกล้าจะมีรอยขีดสีเหลืองหรือสีเงิน ใบม้วนจากปลายและแห้งจากปลายลงมาโคน

งานวิจัยของ มช. (อรัญมิตร และคณะ 2567) ใช้ระดับเศรษฐกิจตัวเต็มวัย 1–3 ตัวต่อต้นในระยะกล้า หรือใบม้วนเกิน 20% (ข้าวอายุไม่เกิน 30 วัน) เป็นเกณฑ์เลือกแปลงทดลอง และแนะนำการพ่นคาร์บาริลและไดโนทีฟูแรน (dinotefuran, กลุ่ม 4A) ด้วยโดรน แต่อัตราสำหรับโดรนเป็นอัตราในงานวิจัย ให้ยึดฉลากและคำแนะนำของหน่วยงานเป็นหลัก มาลาไทออนกับคาร์บาริลออกฤทธิ์ที่จุดเดียวกัน (ยับยั้งเอนไซม์อะเซทิลโคลีนเอสเทอเรส) จึงไม่ควรใช้สลับกันเอง ควรสลับกับสารกลุ่มอื่น

🌹 เพลี้ยไฟกุหลาบ กล้วยไม้ และไม้ดอก

เพลี้ยไฟในไม้ดอกส่วนใหญ่คือเพลี้ยไฟฝ้าย Thrips palmi ซึ่งทำลายกล้วยไม้ (โดยเฉพาะสกุลหวาย แอสโค และช้าง) เบญจมาศ กุหลาบ เยอบีร่า มะลิ และดาวเรือง ระบาดหนักช่วงร้อนแห้งเดือนมีนาคมถึงพฤษภาคม แต่เกิดในช่วงอื่นได้ด้วย

ตัวอ่อนจะเข้าไปกินในซอกกลีบดอกและดอกตูม ดอกตูมแห้งเหี่ยว ดอกที่บานมีอาการด่างตามขอบกลีบ การดูดกินทำให้สีของกลีบดอกหายไปเป็นตำหนิ ถ้าประชากรหนาแน่นจะเข้าทำลายช่อดอกอ่อนด้วย สำหรับเพลี้ยไฟกุหลาบ ให้ดูที่ดอกตูมและกลีบดอก ถ้ากลีบมีรอยด่างสีผิดเพี้ยนหรือดอกตูมแห้งไม่บาน ให้เคาะดอกดูตัว

คาร์โบซัลแฟนและเบนฟูราคาร์บอยู่กลุ่ม 1A ส่วนโพรฟีโนฟอสอยู่กลุ่ม 1B ทั้งสามออกฤทธิ์ที่จุดเดียวกัน การสลับกันเองระหว่างสามชนิดนี้จึงไม่ใช่การสลับกลุ่มจริง ควรสลับกับสารกลุ่มอื่นด้วย

ยังไม่พบคำแนะนำสารเฉพาะสำหรับกุหลาบจากหน่วยงานไทย ถ้าจะใช้สารกับกุหลาบหรือไม้ดอกชนิดอื่น ต้องเลือกผลิตภัณฑ์ที่ฉลากระบุว่าใช้กับพืชนั้นได้ ถ้าพืชไม่อยู่บนฉลากก็ไม่ควรใช้

🥭 เพลี้ยไฟในมะม่วง มังคุด ส้ม และพืชผัก

นอกจากพริก ทุเรียน และข้าวแล้ว เพลี้ยไฟยังทำลายไม้ผลส่งออกและพืชผักอีกหลายชนิด ช่วงที่ต้องเฝ้าระวังเหมือนกันคือช่วงแตกใบอ่อน ออกดอก และผลอ่อน ตารางนี้สรุปอาการตามเอกสารของกรมวิชาการเกษตร

ใครปลูกมะเขือเทศในกระถางหรือแปลงผักหลังบ้าน ให้ดูผิวผลอ่อนและยอด ถ้าเห็นรอยสีเงินหรือแผลกร้านให้เคาะยอดตรวจตัว งานทดลองของกรมวิชาการเกษตรในมะเขือเทศเริ่มพ่นเมื่อพบ 3–5 ตัวต่อยอด และพบว่าสารทั้ง 6 ชนิดที่ทดสอบให้ผลไม่ต่างกันทางสถิติ

🦠 เพลี้ยไฟเป็นพาหะนำโรคไวรัส

เพลี้ยไฟบางชนิดเป็นพาหะนำโรคไวรัส ซึ่งร้ายแรงกว่ารอยกินเสียอีก เพราะโรคไวรัสในพืชรักษาไม่ได้ ทำได้เพียงควบคุมเพลี้ยไฟและวัชพืชรอบแปลงเพื่อชะลอการแพร่ระบาด

เรื่องโรคใบด่างจุดวงแหวนในพริก เอกสารไทยกับฐานข้อมูล EPPO ระบุชนิดพาหะไม่ตรงกัน ในทางปฏิบัติจึงควรคุมเพลี้ยไฟทุกชนิดในแปลงพริก งานศึกษาไวรัส TSWV ในแคลิฟอร์เนียพบว่าตัวอ่อนเพลี้ยไฟเป็นระยะที่รับเชื้อ แล้วตัวเต็มวัยแพร่เชื้อได้ตลอดชีวิต แต่ไม่ถ่ายทอดเชื้อผ่านไข่ การคุมเพลี้ยไฟตั้งแต่ระยะกล้าจึงช่วยลดโรคไวรัสได้

📅 เพลี้ยไฟระบาดช่วงไหน

เพลี้ยไฟระบาดหนักช่วงอากาศร้อน แห้งแล้ง ความชื้นต่ำ แดดจัด และฝนทิ้งช่วง ในไทยจึงเป็นช่วงหน้าแล้งถึงต้นฤดูฝน ลมช่วยพาเพลี้ยไฟไปแปลงข้างเคียง และพืชที่ขาดน้ำจะระบาดเร็วกว่าพืชที่ได้น้ำพอ

ฝนตกหนักช่วยลดจำนวนเพลี้ยไฟได้ ในแปลงทดลองมะเขือเทศและมะเขือเปราะของกรมวิชาการเกษตร เมื่อฝนตกช่วงทดลอง ประชากรเพลี้ยไฟลดลงอย่างมาก

📋 วิธีสำรวจเพลี้ยไฟ และเกณฑ์ที่ต้องเริ่มกำจัด

วิธีสำรวจเพลี้ยไฟที่ง่ายที่สุดคือเคาะยอดอ่อนหรือช่อดอกลงบนแผ่นรองสีตัดกับตัวแมลง แล้วนับจำนวน กรมวิชาการเกษตรแนะนำให้เคาะยอดพริกและแตงโม 100 ยอดต่อไร่ทุกสัปดาห์บนแผ่นพลาสติกสีดำ ส่วนช่อดอกเงาะให้เคาะบนกระดาษแข็งสีขาว

อีกวิธีคือแขวนกับดักกาวเหนียวเพื่อจับตัวเต็มวัย สีเหลืองใช้ได้ทั่วไปและกรมวิชาการเกษตรแนะนำในกล้วยไม้ ส่วน UF/IFAS พบว่าสีน้ำเงินและสีขาวดึงดูดเพลี้ยไฟฝ้ายได้ดี ในมังคุดให้นับช่วง 09:00–11:00 น. ที่ทรงพุ่มด้านบนทางทิศใต้ ตะวันออก และตะวันตก ข้อควรรู้คือการพบเพลี้ยไฟไม่ได้แปลว่าจะเกิดความเสียหายเสมอไป จึงต้องเทียบกับเกณฑ์

🧭 วิธีกำจัดเพลี้ยไฟให้ได้ผล 5 ขั้นตอน

วิธีกำจัดเพลี้ยไฟที่ได้ผลคือใช้หลายวิธีร่วมกัน เริ่มจากสำรวจ เทียบเกณฑ์ ใช้วิธีไม่ใช้สารก่อน แล้วจึงใช้สารเคมีเมื่อเกินเกณฑ์ โดยสลับกลุ่มสารทุกครั้ง การพบเพลี้ยไฟไม่ได้แปลว่าจะเกิดความเสียหายเสมอไป จึงควรใช้สารเมื่อเกินเกณฑ์เท่านั้น

เหตุที่ต้องสำรวจซ้ำหลังพ่นคือ ไข่ในเนื้อเยื่อและดักแด้ในดินมักรอดจากสาร แล้วเจริญเป็นรุ่นใหม่ตามมา คำแนะนำของกรมวิชาการเกษตรในพืชตระกูลแตงให้สลับกลุ่มสารตามกลไกการออกฤทธิ์ทุกรอบ 14 วัน โดยภายในแต่ละรอบ 14 วัน พ่นสารกลุ่มเดียวกันไม่เกิน 3 ครั้ง แล้วจึงเปลี่ยนกลุ่ม

🌿 วิธีกำจัดเพลี้ยไฟแบบธรรมชาติ ไม่ใช้สารเคมี

วิธีกำจัดเพลี้ยไฟแบบธรรมชาติที่หน่วยงานไทยแนะนำ คือพ่นน้ำเพิ่มความชื้นทันทีที่เริ่มพบ ไม่ปล่อยให้พืชขาดน้ำ และตัดยอดที่ถูกทำลายไปทำลายทิ้ง วิธีเหล่านี้ได้ผลดีเมื่อเพลี้ยไฟยังน้อย ถ้าเกินเกณฑ์แล้วมักต้องใช้สารร่วมด้วย

วิธีเขตกรรมและการจัดการแปลง

• พ่นน้ำเพิ่มความชื้น เพลี้ยไฟชอบอากาศแห้ง กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำให้พ่นน้ำทันทีที่เริ่มพบในพริก ในสวนเล็ก ๆ การฉีดน้ำแรงยังช่วยไล่ตัวออกจากต้นได้
• ตัดยอดที่ถูกทำลาย ในพริก ทุเรียน และมะม่วง ถ้าพบน้อยให้ตัดส่วนที่ถูกทำลายไปเผาหรือทำลายนอกสวน เพราะเพลี้ยไฟรวมกลุ่มอยู่ที่ยอด
• ให้น้ำพอและไม่ใส่ไนโตรเจนมากเกิน ปุ๋ยไนโตรเจนมากทำให้เพลี้ยไฟเพิ่มขึ้น และควรเลี่ยงการตัดแต่งแบบเล็มทั้งพุ่ม เพราะกระตุ้นให้แตกยอดอ่อนซึ่งเป็นอาหารของเพลี้ยไฟ
• ทำให้ต้นแตกยอดพร้อมกัน ในส้มและส้มโอ การจัดให้แตกใบอ่อน ออกดอก และติดผลพร้อมกัน ทำให้ดูแลได้เป็นช่วงและพ่นสารได้ตรงเวลา
• นาข้าว รักษาระดับน้ำ อย่าให้นาขาดน้ำ
• วัสดุคลุมดินสะท้อนแสงและตาข่ายกันแมลง เอกสารของ UC IPM และ UF/IFAS แนะนำวัสดุคลุมสะท้อนแสงและผ้าคลุมแปลงตาข่ายถี่ในแปลงผัก
• กับดักกาวเหนียว สีเหลืองหรือสีน้ำเงิน ใช้ตรวจจับตัวเต็มวัย บอกว่าเพลี้ยไฟเริ่มเข้าแปลงแล้ว และช่วยพยากรณ์การระบาด

ชีวภัณฑ์และสารที่สลายตัวเร็ว

งานของ BIOTEC สวทช. ปี 2565 พบว่าเชื้อราบิวเวอเรีย (Beauveria bassiana) บางสายพันธุ์และเชื้อรา Purpureocillium lilacinum ฆ่าเพลี้ยไฟพริกในห้องปฏิบัติการได้ราว 92% ในโรงเรือน P. lilacinum ควบคุมได้ถึง 80% ส่วนในแปลงจริงควบคุมได้ราว 14–30% ซึ่งไม่ต่างทางสถิติจากแปลงที่ใช้สารเคมี และผลผลิตไม่ต่างกัน งานวิจัยเชื้อราไทยอีกชิ้นพบว่าบิวเวอเรียและเมตาไรเซียมฆ่าตัวอ่อนได้ดีกว่าตัวเต็มวัย และได้ผลดีขึ้นที่ 25–30 °C ความชื้นสูง แต่ UF/IFAS รายงานว่าบิวเวอเรียอย่างเดียวไม่ได้ผลกับเพลี้ยไฟพริก ผลของเชื้อราจึงยังไม่แน่นอน ควรใช้เสริม ไม่ใช่ใช้แทนทุกวิธี ยังไม่พบอัตราใช้เชื้อราเหล่านี้กับเพลี้ยไฟจากกรมวิชาการเกษตร

สารที่สลายตัวเร็วซึ่ง UC IPM ระบุว่าใช้กับเพลี้ยไฟได้ ได้แก่ สารสกัดสะเดา (azadirachtin) น้ำมันสะเดา สบู่กำจัดแมลง น้ำมันปิโตรเลียมชนิดกลั่นบาง และไพรีทริน สารเหล่านี้ฆ่าเฉพาะตัวที่ถูกสารโดยตรง ต้องพ่นให้ทั่วยอดและซอกใบ งานทดลองในมะม่วงของกรมวิชาการเกษตรพบว่าน้ำมันปิโตรเลียมลดเพลี้ยไฟได้เมื่อเทียบกับไม่พ่น แต่ได้ผลน้อยกว่าสารฆ่าแมลง สปินโนแซด (spinosad) ใช้ในระบบเกษตรอินทรีย์ของสหรัฐฯ ได้ แต่ยังเป็นสารฆ่าแมลง ต้องอ่านฉลากเหมือนสารอื่น

😨 เพลี้ยไฟ กลัวอะไร

ไม่มีเอกสารวิชาการใดใช้คำว่า “กลัว” ตรง ๆ แต่สิ่งที่ลดจำนวนเพลี้ยไฟได้ชัดคือความชื้นและน้ำ ทั้งการพ่นน้ำ การให้น้ำพอ และฝนตกหนัก รองลงมาคือศัตรูธรรมชาติและวัสดุคลุมดินสะท้อนแสง

• ความชื้นและการพ่นน้ำ เพลี้ยไฟระบาดในอากาศแห้ง การพ่นน้ำเพิ่มความชื้นเป็นคำแนะนำแรกของกรมส่งเสริมการเกษตรในพริก
• ฝนตกหนัก ทำให้ประชากรลดลง ในมังคุดเพลี้ยไฟลดลงมากในฤดูฝน
• น้ำฉีดแรง ช่วยไล่ตัวออกจากต้นในสวนขนาดเล็ก
• ศัตรูธรรมชาติ เช่น แมงมุม แมลงช้างปีกใส มวนตัวห้ำ และไรตัวห้ำ
• วัสดุคลุมดินสะท้อนแสง ช่วยลดเพลี้ยไฟในแปลงผัก

ในทางกลับกัน สิ่งที่เพลี้ยไฟชอบคือ แดดจัด ลมแรง อากาศแห้ง พืชขาดน้ำ ยอดอ่อนจำนวนมาก และปุ๋ยไนโตรเจนที่มากเกินไป

🐞 ศัตรูธรรมชาติของเพลี้ยไฟ

ศัตรูธรรมชาติที่พบในสวนไทย ได้แก่ แมงมุม ตัวอ่อนแมลงช้างปีกใส และเพลี้ยไฟตัวห้ำ ส่วนเอกสารต่างประเทศระบุมวนตัวห้ำ Orius และไรตัวห้ำเป็นตัวสำคัญ การรักษาศัตรูธรรมชาติไว้ทำได้ด้วยการไม่พ่นสารฆ่าแมลงที่ออกฤทธิ์กว้างและตกค้างนานโดยไม่จำเป็น

💊 ยาเพลี้ยไฟ เพลี้ยไฟใช้ยาอะไร

ยาฆ่าเพลี้ยไฟที่กรมวิชาการเกษตรแนะนำสำหรับพริกในประกาศเตือนภัยเดือนเมษายน 2568 (ยังเป็นรายการเดิมในประกาศเดือนมีนาคม 2569) มี 7 ชนิด จาก 7 กลุ่มกลไกการออกฤทธิ์ คือ สไปนีโทแรม ไซแอนทรานิลิโพรล สไปโรมีซิเฟน อีมาเมกตินเบนโซเอต คลอร์ฟีนาเพอร์ ฟิโพรนิล และอิมิดาโคลพริด เวลาซื้อยากำจัดเพลี้ยไฟให้ดูชื่อสารออกฤทธิ์บนฉลาก ไม่ใช่ดูชื่อการค้า แล้วเทียบเลขกลุ่ม IRAC จากตารางนี้

ตารางนี้รวมสารที่หน่วยงานไทยแนะนำ อัตราที่ระบุเป็นอัตราต่อน้ำ 20 ลิตรตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตรหรือกรมส่งเสริมการเกษตรสำหรับพืชนั้น ๆ ถ้าไม่มีอัตราจากหน่วยงานให้ใช้ตามอัตราบนฉลาก แถวกล้วยไม้สกุลหวายมาจากงานทดลองของกรมวิชาการเกษตรปี 2562 ไม่ใช่คำแนะนำ จึงให้ใช้ตามฉลาก

ในมะม่วง กรมวิชาการเกษตรแนะนำให้พ่นอย่างน้อย 2 ครั้ง คือช่วงเริ่มแทงช่อดอก และเมื่อผลขนาด 0.5–1.0 ซม. ถ้าระบาดรุนแรงให้พ่นเพิ่มก่อนดอกบาน ในมังคุดให้พ่น 1 สัปดาห์ก่อนดอกบาน ช่วงดอกบาน และ 1 สัปดาห์หลังดอกบาน ส่วนข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ งานทดลองของกรมวิชาการเกษตรพบว่าสปินโนแซด (กลุ่ม 5) อิมิดาโคลพริด ไทอะมีทอกแซม และโคลไทอะนิดิน (กลุ่ม 4A) ได้ผลดี ส่วนอีมาเมกตินเบนโซเอตได้ผลน้อยกว่า สไปโรมีซิเฟนอยู่ในรายการของกรมวิชาการเกษตรสำหรับพริกและพืชตระกูลแตง ก่อนซื้อให้ตรวจว่าฉลากของผลิตภัณฑ์นั้นระบุใช้กับเพลี้ยไฟ

🔁 ยาเพลี้ยไฟที่ดีที่สุดคือตัวไหน และวิธีป้องกันการดื้อยา

ไม่มียาเพลี้ยไฟที่ดีที่สุดตัวเดียว สารที่ได้ผลดีวันนี้จะเสื่อมลงถ้าพ่นซ้ำ คำแนะนำของกรมวิชาการเกษตรจึงเน้นการสลับกลุ่มกลไกการออกฤทธิ์ มากกว่าการหาสารตัวเดียว

งานทดลองพริกของกรมวิชาการเกษตรปี 2556 พบว่าแปลงที่ใช้สไปนีโทแรมมีเพลี้ยไฟเหลือน้อยที่สุด และอธิบายส่วนหนึ่งว่าเป็นเพราะสไปนีโทแรมเป็นสารใหม่ ขณะที่อิมิดาโคลพริดและอีมาเมกตินถูกใช้กันมานาน ส่วนงานทดลองในมะเขือเทศพบว่าสาร 6 ชนิดที่ทดสอบให้ผลไม่ต่างกันทางสถิติ เอกสารต่างประเทศก็เห็นต่างกัน UF/IFAS ระบุว่าอิมิดาโคลพริดคุมเพลี้ยไฟพริกได้และสไปนีโทแรมเป็นสารพ่นทางใบที่ดีที่สุด แต่ UC IPM พบว่าอิมิดาโคลพริดมักไม่ได้ผลกับเพลี้ยไฟในไม้ประดับ และ UF/IFAS ไม่เคยพบรายงานว่าสารไพรีทรอยด์ได้ผลกับเพลี้ยไฟพริก แม้แต่สไปนีโทแรมที่ได้ผลดีในหลายงาน ก็พบเพลี้ยไฟฝ้ายดื้อสูงมากในกล้วยไม้ที่พุทธมณฑลและสามพราน

หลักสลับกลุ่มสารไม่ให้เพลี้ยไฟดื้อยา

• ไม่ใช้สารชนิดเดียวพ่นซ้ำติดต่อกันหลายครั้ง ตามที่ประกาศเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรและกรมส่งเสริมการเกษตรย้ำเสมอ
• ในพืชตระกูลแตง กรมวิชาการเกษตรแนะนำให้สลับกลุ่มสารทุกรอบ 14 วัน โดยภายในรอบ 14 วัน พ่นกลุ่มเดียวกันไม่เกิน 3 ครั้ง แล้วเปลี่ยนกลุ่ม ในมะม่วงก็ให้สลับกลุ่มทุก 14 วัน
• สลับตามเลขกลุ่มหลัก ไม่ใช่กลุ่มย่อย เช่น 1A กับ 1B นับเป็นกลุ่มเดียวกัน คาร์บาเมตกับออร์กาโนฟอสเฟตจึงไม่ควรใช้สลับกันเอง
• ใช้สารกลุ่มเดียวกันใน “ช่วงพ่น” หนึ่งช่วง แล้วเปลี่ยนกลุ่มในช่วงถัดไป ไม่พ่นกลุ่มเดิมกับเพลี้ยไฟรุ่นถัดไป
• พ่นเมื่อเกินเกณฑ์เท่านั้น และพ่นให้ทั่วยอดอ่อน ดอก และซอกใบที่เพลี้ยไฟหลบ

🕷️ เพลี้ยไฟกับไรแดงต่างกันอย่างไร

เพลี้ยไฟเป็นแมลง ส่วนไรแดงไม่ใช่แมลง แต่เป็นสัตว์กลุ่มเดียวกับแมงมุมและเห็บ ตัวเต็มวัยของไรมี 8 ขา ลำตัวรูปไข่ ไม่มีปีก ขณะที่เพลี้ยไฟตัวเรียวยาวและตัวเต็มวัยมีปีกเป็นพู่ คนมักค้นหา “เพลี้ยไฟไรแดง” คู่กันเพราะทั้งสองระบาดในหน้าแล้งและทำให้ใบด่างเหมือนกัน

เรื่องยาต้องแยกให้ชัด UC IPM ระบุว่าสารฆ่าแมลงกลุ่มออร์กาโนฟอสเฟตและไพรีทรอยด์บางชนิดไม่ค่อยได้ผลกับไร และการพ่นสารออกฤทธิ์กว้างเพื่อกำจัดแมลงอื่นมักทำให้ไรระบาดตามมา เพราะศัตรูธรรมชาติของไรตายหมด ถ้าในแปลงมีทั้งเพลี้ยไฟและไร ให้ส่องดูให้แน่ใจว่าเป็นตัวไหน แล้วเลือกผลิตภัณฑ์ที่ฉลากระบุชื่อศัตรูพืชนั้น อย่าคิดว่ายาเพลี้ยไฟจะฆ่าไรได้ด้วยเสมอ ถ้าเจอแมลงปากดูดที่มีปุยขาวคลุมตัว นั่นคือเพลี้ยแป้ง ไม่ใช่เพลี้ยไฟ

🛡️ วิธีป้องกันเพลี้ยไฟระยะยาว

การป้องกันเพลี้ยไฟระยะยาวคือทำให้แปลงไม่เอื้อต่อการระบาด ได้แก่ ให้น้ำพอในหน้าแล้ง จัดการวัชพืชและพืชอาศัยรอบแปลง สำรวจเป็นประจำ และรักษาศัตรูธรรมชาติไว้

• เริ่มสำรวจก่อนถึงช่วงเสี่ยง เช่น ก่อนทุเรียนออกดอกในเดือนธันวาคม และก่อนมังคุดออกดอก
• ในแปลงแตง กรมวิชาการเกษตรแนะนำให้คุมทั้งเพลี้ยไฟและวัชพืชรอบแปลงเพื่อลดโรคไวรัส ส่วนกล้วยไม้ให้กำจัดเพลี้ยไฟบนพืชอาศัยรอบแปลงด้วย
• เลี่ยงการปลูกติดกับพื้นที่หญ้าหรือวัชพืชที่กำลังแห้ง และ UC IPM ยังแนะนำไม่ปลูกพริกติดแปลงหอม กระเทียม หรือธัญพืช
• ให้น้ำสม่ำเสมอ ไม่ใส่ปุ๋ยไนโตรเจนมากเกิน และเลี่ยงการเล็มทั้งพุ่มที่กระตุ้นให้แตกยอดอ่อนจำนวนมาก
• เลือกสารที่ตรงกลุ่ม พ่นเมื่อจำเป็น และหลีกเลี่ยงสารออกฤทธิ์กว้างที่ฆ่าศัตรูธรรมชาติ

✅ สรุปเรื่องเพลี้ยไฟ

เพลี้ยไฟเป็นแมลงตัวเล็กยาว 1–2 มม. ที่เขี่ยดูดยอดอ่อน ดอก และผลอ่อน ทำให้ใบหงิก เป็นรอยสีเงิน ดอกร่วง และผลกร้าน ชนิดที่พบกว้างที่สุดในไทยคือเพลี้ยไฟพริก ซึ่งลงทั้งพริก ทุเรียน มะม่วง มังคุด และส้ม ส่วนเพลี้ยไฟฝ้ายลงกล้วยไม้ ไม้ดอก และพืชตระกูลแตง และเพลี้ยไฟข้าวลงนาข้าวระยะกล้า เพลี้ยไฟระบาดหนักช่วงร้อนแล้งฝนทิ้งช่วง และบางชนิดเป็นพาหะไวรัส

วิธีจัดการที่ดีคือสำรวจทุกสัปดาห์ เทียบเกณฑ์ ใช้น้ำ ความชื้น และการตัดยอดก่อน แล้วจึงใช้สารที่กรมวิชาการเกษตรแนะนำโดยสลับกลุ่ม IRAC อ่านฉลาก และเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวทุกครั้ง ไม่มียาตัวไหนดีที่สุดตลอดไป และยังไม่มีวิธีใดที่ทำให้เพลี้ยไฟหายขาดถาวร

📚 แหล่งอ้างอิง

• ศูนย์ติดตามและแก้ไขปัญหาภัยพิบัติด้านการเกษตร (กษ.): เตือนภัยเพลี้ยไฟกล้วยไม้และไม้ดอก
• กรมวิชาการเกษตร: เพลี้ยไฟพริกในส้ม
• กรมวิชาการเกษตร: แมลงศัตรูส้มโอ
• กรมวิชาการเกษตร: การจัดการศัตรูมังคุดเพื่อการส่งออก
• กรมวิชาการเกษตร: คู่มือศัตรูกล้วยไม้ พ.ศ. 2558
• กระทรวงเกษตรฯ / กรมส่งเสริมการเกษตร: เตือนภัยเพลี้ยไฟในทุเรียน (28 ม.ค. 2565)
• กระทรวงเกษตรฯ / กรมวิชาการเกษตร: เตือนภัยเพลี้ยไฟทุเรียน (25 ธ.ค. 2567 – 7 ม.ค. 2568)
• กระทรวงเกษตรฯ / กรมวิชาการเกษตร: เตือนภัยเพลี้ยไฟมังคุด (1–14 พ.ค. 2567)
• กระทรวงเกษตรฯ / กรมวิชาการเกษตร: เตือนภัยเพลี้ยไฟแตง มะม่วง อะโวคาโด (19 มี.ค. – 1 เม.ย. 2568)
• กระทรวงเกษตรฯ / กรมวิชาการเกษตร: เตือนภัยเพลี้ยไฟพริก แตงโม ถั่วลิสง อะโวคาโด เงาะ (16–29 เม.ย. 2568)
• กระทรวงเกษตรฯ / กรมส่งเสริมการเกษตร: เตือนภัยเพลี้ยไฟพริก (7 ก.พ. 2562)
• กรมส่งเสริมการเกษตร (ผ่านกระทรวงเกษตรฯ): สถานการณ์ศัตรูพืช ข้อมูล ณ 8 เม.ย. 2569 (เพลี้ยไฟข้าว)
• กระทรวงเกษตรฯ: สถานการณ์ศัตรูพืช ข้อมูล ณ 12 พ.ย. 2568 (เพลี้ยไฟข้าว)
• กรมวิชาการเกษตร รายงานผลงานวิจัย 2555: สารฆ่าแมลงและน้ำมันปิโตรเลียมป้องกันเพลี้ยไฟพริกในมะม่วง
• กรมวิชาการเกษตร รายงานผลงานวิจัย 2556: ประสิทธิภาพสารฆ่าแมลงป้องกันเพลี้ยไฟในมะเขือเทศ
• กรมวิชาการเกษตร รายงานผลงานวิจัย 2556: หัวฉีดเครื่องพ่นสะพายหลังป้องกันเพลี้ยไฟพริก
• กรมวิชาการเกษตร รายงานผลงานวิจัย 2556: สารฆ่าแมลงป้องกันเพลี้ยไฟข้าวโพดเลี้ยงสัตว์
• กรมวิชาการเกษตร รายงานผลงานวิจัย 2560: สารป้องกันเพลี้ยไฟฝ้ายในมะเขือเปราะ
• กรมวิชาการเกษตร: ประสิทธิภาพแมลงช้างปีกใส (เหยื่อรวมถึงเพลี้ยไฟ)
• กรมวิชาการเกษตร: การประเมินความเสี่ยงและการกำหนดค่า MRL และ PHI
• อรัญมิตร และคณะ 2567 วารสารเกษตร มช. 40(2): การป้องกันกำจัดเพลี้ยไฟข้าวด้วยโดรน
• Panyasiri et al. 2022, Insects 13:684 (BIOTEC/สวทช.): Purpureocillium lilacinum กับเพลี้ยไฟพริก
• Thungrabeab M. 2006: Entomopathogenic fungi isolates from Thailand against thrips (Cuvillier Verlag)
• UF/IFAS EDIS IN833: Chilli thrips Scirtothrips dorsalis
• UF/IFAS EDIS IN292: Melon thrips Thrips palmi
• UC IPM Pest Notes: Thrips
• UC IPM Peppers: Thrips
• UC IPM: Spider Mites (home and landscape)
• NC State Extension: Thrips found on flowers and foliage
• University of Arizona Cooperative Extension: Recognizing and Controlling Thrips
• APSnet Education Center: Insects and Mites (damage patterns)
• IRAC: Mode of Action Classification brochure
• EPPO Global Database: Thrips palmi — vector of
• National Pesticide Information Center (Oregon State Univ.): Preharvest interval
• TNAU Agritech Portal: Rice thrips
• กรมวิชาการเกษตร รายงานผลงานวิจัย 2562: Development for Using Insecticide Mode of Action Rotation Pattern for Controlling Cotton Thrips (กล้วยไม้สกุลหวาย)
• กรมวิชาการเกษตร รายงานผลงานวิจัย 2561: Toxicity of new insecticides to cotton thrips, Thrips palmi, in Dendrobium orchids
• กรมวิชาการเกษตร: เตือนภัยการเกษตร 18–31 มี.ค. 2569 (เพลี้ยไฟพริก)
• กระทรวงเกษตรฯ / กรมวิชาการเกษตร: เตือนภัย 18 ก.พ. – 3 มี.ค. 2569 (แตง มะม่วง ทุเรียน)
• กระทรวงเกษตรฯ: สถานการณ์ศัตรูพืช ข้อมูล ณ 10 ส.ค. 2565 (เพลี้ยไฟทุเรียน)
• Kanitta Pankeaw 2549 วิทยานิพนธ์ ม.สงขลานครินทร์: Thrips abundance and damage on mangosteen in southern Thailand

ที่ยอดและใบอ่อน: ใบหงิก ขอบใบม้วนขึ้นด้านบน ใบเล็ก ยอดชะงักการเจริญ
ที่ผิวใบ: เป็นรอยขีดหรือปื้นสีเงิน มีจุดมูลสีดำเล็ก ๆ ต่อมาเป็นสีน้ำตาล
ที่ดอก: ดอกตูมแห้ง ดอกร่วง กลีบดอกด่างซีดเป็นตำหนิ
ที่ผล: ผลบิดงอ ผิวผลเป็นรอยกร้านสีน้ำตาล หรือวงสีเทาเงินถึงดำใกล้ขั้ว
ที่ผลทุเรียน: หนามผลอ่อนเป็นแผล ปลายหนามแห้ง ผลบิดเบี้ยว
ที่ใบข้าว: ปลายใบเหี่ยว ขอบใบม้วนเข้าหาเส้นกลางใบ ปลายใบแห้ง
ทั้งต้น: ระบาดรุนแรงต้นแคระแกร็น ยอดแห้ง และอาจตาย