
ลีลาวดี (ลั่นทม)
Plumeria spp. (ชนิดหลัก Plumeria rubra L.)
รดให้ลึกเมื่อดินแห้ง ลดน้ำเมื่ออากาศเย็นหรือต้นทิ้งใบ
แดดจัดแสงแดดโดยตรง
ง่ายเหมาะสำหรับมือใหม่
ต่ำกว่า 10°C หยุดออกดอกและทิ้งใบ
P. rubra ราว 2–8 เมตร, P. obtusa 5–12 เมตร, พันธุ์แคระราว 1 เมตร
ปานกลาง
สรุปสั้น (TL;DR)
อ่าน 30 วินาที- ลีลาวดี หรือ ลั่นทม (*Plumeria* spp.) วงศ์ Apocynaceae ชื่ออังกฤษ Frangipani ชนิดหลักคือ *Plumeria rubra*
- ถิ่นกำเนิด เขตร้อนของทวีปอเมริกา (เม็กซิโก อเมริกากลาง แคริบเบียน) ไม่ใช่พืชพื้นเมืองไทย
- ชื่อ "ลีลาวดี" ไม่ใช่ชื่อพระราชทาน ตามมติชน (ดร.วีระชัย ณ นคร) และศิลปวัฒนธรรม ชื่อเดิมลั่นทมถูกเลี่ยงเพราะพ้องกับ "ระทม" (ตามความเชื่อ)
- ชอบแดดจัด อย่างน้อย 6 ชม./วัน ดินระบายน้ำดี ทนแล้ง ดินแฉะทำให้รากเน่า
- ดอกมี ชมพู ขาว เหลือง แดง และหลายสี แยกชนิดได้จากรูปใบ (ปลายแหลม ปลายมน รูปช้อน)
- ขยายพันธุ์ง่ายด้วย ปักชำกิ่ง (ผึ่งรอยตัดให้แห้งก่อน) เสียบยอด และตอนกิ่ง
- ระวัง โรคราสนิม (*Coleosporium plumeriae*) หน้าฝน และ ยางสีขาว ที่ระคายผิวและตา
🛒 ซื้อลีลาวดี (ลั่นทม) — ส่งตรงจากเกษตรกร
สั่งซื้อต้นจริงจากสวนทั่วประเทศ ผ่านตลาด KASETIDEA ไม่ผ่านคนกลาง
ยังไม่มีร้านขายลีลาวดี (ลั่นทม)ในตลาดตอนนี้
ลองดูต้นไม้อื่นในตลาด หรือเป็นร้านแรกที่ลงขายต้นนี้
🛒 ดูตลาดต้นไม้ + ลงขายต้นนี้ข้อมูลทั่วไป
ลีลาวดี หรือชื่อเดิม ลั่นทม คือไม้ยืนต้นขนาดเล็กถึงไม้พุ่มในสกุล Plumeria วงศ์ Apocynaceae ดอกมีกลีบ 5 กลีบเนื้อหนาคล้ายขี้ผึ้ง ส่งกลิ่นหอม มีทั้งสีชมพู ขาว เหลือง และแดง ชื่อภาษาอังกฤษคือ Frangipani หรือ Plumeria ถิ่นกำเนิดอยู่ในเขตร้อนของทวีปอเมริกา ไม่ใช่พืชพื้นเมืองของไทย แต่ปลูกในไทยมานานจนคุ้นตาตามวัด สวนสาธารณะ และรีสอร์ท
บทความนี้รวบรวมข้อมูลที่ตรวจสอบได้เกี่ยวกับต้นลีลาวดี ตั้งแต่ที่มาของชื่อ ลั่นทม แปลว่าอะไร ความเชื่อเรื่องการปลูกในบ้าน ดอกลีลาวดี ความหมาย ชนิดและสีดอก ไปจนถึงวิธีปลูก ดูแล ขยายพันธุ์ โรคราสนิม และเรื่องยางที่เป็นพิษ
🌸 ลีลาวดี (ลั่นทม) คืออะไร ข้อมูลพื้นฐาน
ลีลาวดีเป็นไม้ดอกยืนต้นที่มีกิ่งอวบน้ำ ใบใหญ่กระจุกที่ปลายกิ่ง และออกดอกเป็นช่อที่ปลายกิ่ง ทนแล้งและชอบแดดจัด สกุล Plumeria มีราว 18 ชนิดที่ได้รับการยอมรับตามฐานข้อมูล Plants of the World Online (อ้างใน Wikipedia) ชนิดที่พบบ่อยที่สุดในไทยคือ Plumeria rubra L. ซึ่งมีพันธุ์ปลูกจำนวนมาก
🌎 ลีลาวดีมาจากไหน ถิ่นกำเนิดและการเข้ามาในไทย
ลีลาวดีมีถิ่นกำเนิดในเขตร้อนของทวีปอเมริกา ตั้งแต่เม็กซิโก อเมริกากลาง หมู่เกาะแคริบเบียน ลงไปถึงโคลอมเบียและเวเนซุเอลา ต่อมาถูกนำไปปลูกทั่วเขตร้อนของโลก และกลายเป็นพืชที่ขึ้นเองตามธรรมชาติในหลายพื้นที่ของเอเชียเขตร้อนและแปซิฟิก
ชื่อสกุล Plumeria ตั้งเพื่อเป็นเกียรติแก่ ชาร์ล พลูมิเยร์ (Charles Plumier) นักพฤกษศาสตร์ชาวฝรั่งเศสที่สำรวจพืชในโลกใหม่ ส่วนเรื่องเล่าที่ว่าชื่อ Frangipani มาจากชายชื่อ Frangipani นั้น Wikipedia ระบุว่าเป็นเรื่องที่นักทำน้ำหอมคนหนึ่งแต่งขึ้นในปี ค.ศ. 1867 เพื่อโปรโมตสินค้า
ลั่นทมเข้ามาในไทยเมื่อไหร่
ยังไม่มีหลักฐานชัดเจน บทความของนิตยสารศิลปวัฒนธรรมรวบรวมความเห็นไว้หลายทาง เช่น นักวิชาการเกษตรบางท่านเห็นว่าลั่นทมถูกนำเข้ามาจากทวีปอเมริการาว 500 ปีก่อน อาจโดยนักเดินเรือชาวสเปนหรือโปรตุเกส บางความเห็นว่าเข้ามาในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราชซึ่งมีพ่อค้าชาวตะวันตกเข้ามามาก บทความเดียวกันระบุว่าไม่พบลั่นทมในวรรณกรรมไทยก่อนสมัยอยุธยา และลั่นทมเริ่มเป็นที่นิยมในหมู่ชนชั้นสูงในสมัยรัชกาลที่ 5 โดยปลูกมากในวังและวัดหลวง
ปัจจุบันลีลาวดีเป็นไม้ประดับเชิงการค้าที่สำคัญของไทย รายงานวิจัยของกรมวิชาการเกษตรอ้างตัวเลขการส่งออกกิ่งลีลาวดีที่เพิ่มจากราว 1.3 ล้านบาทเป็นราว 6.9 ล้านบาทในช่วงกลางทศวรรษ 2540 และระบุว่าเป็นไม้ที่นิยมใช้จัดสวน สวนสาธารณะ รีสอร์ท และสปา
🏷️ ลั่นทม แปลว่าอะไร และชื่อลีลาวดีมาจากไหน
“ลั่นทม” คือชื่อเดิมของต้นไม้ชนิดนี้ ส่วน “ลีลาวดี” เป็นชื่อที่ใช้กันแพร่หลายในภายหลัง ที่มาของคำว่าลั่นทมยังไม่มีข้อสรุปทางวิชาการ ศิลปวัฒนธรรมระบุว่าคำอธิบายที่โยงไปถึงภาษาเขมรแบบต่าง ๆ ยังไม่เคยมีการศึกษาอย่างจริงจัง
ความหมายของคำว่าลั่นทม 2 แบบที่พบ
- แบบที่ทำให้คนไม่นิยมปลูก: เสียง “ทม” พ้องกับคำว่า “ระทม” ที่แปลว่าเศร้าโศก ทุกข์ใจ คนไทยสมัยก่อนจึงมองว่าเป็นชื่อไม่เป็นมงคล (ศิลปวัฒนธรรม, Rayavadee)
- แบบที่ตีความในทางดี: บทความของฐานเศรษฐกิจแยกคำว่า “ลั่น” หมายถึงการละทิ้งหรือการเลิก และ “ทม” หมายถึงความระทม รวมกันจึงหมายถึงการละทิ้งความทุกข์ให้เหลือแต่ความสุข
ลีลาวดี ไม่ใช่ชื่อพระราชทาน
เคยมีความเข้าใจกันว่าชื่อ “ลีลาวดี” เป็นชื่อพระราชทาน แต่แหล่งข้อมูลที่ตรวจสอบได้ไม่สนับสนุนเรื่องนี้ ศิลปวัฒนธรรมระบุว่าการสืบค้นไม่พบหลักฐานว่าใครเป็นผู้เปลี่ยนชื่อ และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้ปฏิเสธข่าวลือเรื่องชื่อพระราชทานแล้ว ผู้เขียนบทความเห็นว่าชื่อนี้น่าจะถูกคิดขึ้นราวช่วงการสร้างสนามบินสุวรรณภูมิ พ.ศ. 2547–2548 ซึ่งมีการนำต้นลั่นทมไปตกแต่งจำนวนมาก
ด้าน ดร.วีระชัย ณ นคร ผู้เชี่ยวชาญด้านพฤกษศาสตร์ ให้สัมภาษณ์กับมติชนว่า ลีลาวดีคือลั่นทม ไม่ใช่ชื่อพระราชทาน แต่เป็นชื่อที่ผู้ค้าต้นไม้ที่จตุจักรตั้งขึ้นเพื่อเลี่ยงเสียงที่พ้องกับคำว่าระทม และช่วยให้ขายได้ดีขึ้น
ลีลาวดี ภาษาอังกฤษ และชื่อวิทยาศาสตร์
ลีลาวดีภาษาอังกฤษเรียกว่า Frangipani หรือเรียกตามชื่อสกุลว่า Plumeria ชื่ออื่นที่พบคือ Temple tree และ Pagoda tree ส่วนชื่อวิทยาศาสตร์ของลีลาวดีที่ปลูกทั่วไปคือ Plumeria rubra L. ซึ่งมีชื่อพ้องเช่น Plumeria acutifolia และ Plumeria acuminata ในประเทศเพื่อนบ้านเรียกต่างกันไป เช่น ลาวเรียก “ดอกจำปา” และถือเป็นดอกไม้ประจำชาติ ส่วนกัมพูชาและภาคใต้ของไทยมีชื่อเรียกว่า “จำปาขอม”
🏡 ลีลาวดีปลูกในบ้านได้ไหม ความเชื่อเดิมและมุมมองใหม่
ในทางพืชสวน ลีลาวดีปลูกในบริเวณบ้านได้ไม่มีปัญหา ส่วนเรื่องห้ามปลูกเป็นความเชื่อที่มาจากชื่อเดิม ไม่ใช่เพราะต้นไม้เป็นอันตรายเป็นพิเศษ ตามความเชื่อแบบเก่า คนไทยไม่นิยมปลูกลั่นทมในบ้านเพราะชื่อพ้องกับคำว่าระทม จึงปลูกกันในวัดและวังเป็นหลัก (ศิลปวัฒนธรรม)
ศิลปวัฒนธรรมยังเสนอเหตุผลอีกข้อหนึ่งว่า ชาวยุโรปมักปลูกลั่นทมไว้ข้างหลุมศพ ทำให้คนไทยโยงต้นไม้นี้เข้ากับสุสาน ข้อมูลจาก Wikipedia ระบุเช่นกันว่าในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มักพบลีลาวดีปลูกในสุสาน ชื่ออังกฤษของ P. obtusa ที่ว่า Singapore graveyard flower ก็สะท้อนเรื่องนี้
หลังจากชื่อ “ลีลาวดี” แพร่หลาย ภาพลักษณ์ของต้นไม้ก็เปลี่ยนไป คนจำนวนมากปลูกในบ้าน โรงแรม และสถานที่ราชการ และหลายคนเริ่มนับเป็นไม้มงคล (ตามความเชื่อ) ทั้งที่ต้นไม้ยังเป็นต้นเดิม ต่างกันแค่ชื่อเรียก
ข่าวลือ “ลีลาวดีปล่อยพิษตอนกลางคืน” จริงไหม
ไม่จริง มติชนรายงานว่าเคยมีข้อความแชร์กันว่าลีลาวดีกับสัตตบรรณปล่อยพิษตอนกลางคืน และปลูกไว้ในสุสานเพื่อกลบกลิ่นศพ ดร.วีระชัย ณ นคร ชี้แจงว่าทั้งสองต้นเป็น “ต้นไม้ธรรมดา” และยางของลีลาวดีไม่รุนแรงถึงขั้นทำให้ตาบอดหรือเสียชีวิต อย่างไรก็ตาม ยางยังระคายเคืองผิวได้ อ่านรายละเอียดในหัวข้อยางลีลาวดีด้านล่าง
ถ้าที่บ้านมีผู้สูงอายุที่ยังถือเรื่องชื่อ ให้เลือกจุดปลูกนอกตัวบ้าน เช่น สนามหน้าบ้าน ริมรั้ว หรือลานจอดรถ ซึ่งเป็นจุดที่ได้แดดจัดอยู่แล้ว ลีลาวดีต้องการแดดอย่างน้อย 6 ชั่วโมงต่อวัน การปลูกชิดชายคาหรือในที่ร่มจะทำให้ออกดอกน้อยอยู่ดี
💐 ดอกลีลาวดี ความหมาย ในวัฒนธรรมต่าง ๆ
ดอกลีลาวดีไม่มีความหมายเดียวที่ใช้ทั่วโลก แต่ละวัฒนธรรมผูกดอกไม้นี้กับเรื่องต่างกัน ข้อมูลด้านล่างเป็นความเชื่อและธรรมเนียม ไม่ใช่ข้อเท็จจริงทางพฤกษศาสตร์
สรุปคือ ดอกลั่นทม ความหมาย ในสายตาคนไทยเปลี่ยนจากดอกไม้ที่คนเลี่ยงเพราะชื่อ มาเป็นดอกไม้ที่คนชื่นชอบ ความหมายเชิงบวกที่นิยมพูดถึงในปัจจุบันคือการปล่อยวางความทุกข์ ส่วนความหมายแยกตามสีดอก เราไม่พบแหล่งที่น่าเชื่อถือกำหนดไว้ จึงไม่ขอระบุ
🌿 ลักษณะของต้นลีลาวดี ใบ ดอก และผล

ต้นลีลาวดีจำได้จากกิ่งอวบเปราะที่แตกเป็นง่ามห่าง ๆ ใบใหญ่กระจุกที่ปลายกิ่ง และดอก 5 กลีบที่ออกเป็นช่อ กิ่งที่หักจะมียางสีขาวไหลออกมา เปลือกต้นสีเทาบาง
รายงานของ มจธ. ระบุว่ารูปทรงต้นลีลาวดีมีตั้งแต่ไม้พุ่มแคระสูงราว 0.9–1.2 เมตร ไปจนถึงไม้ต้นขนาดใหญ่ และดอกมีทั้งขนาดกลางถึงใหญ่ บางพันธุ์ดอกเล็ก ลีลาวดีอยู่วงศ์เดียวกับชวนชม ซึ่งเป็นไม้อวบน้ำชอบแดดเหมือนกัน จึงมีลักษณะการดูแลบางอย่างคล้ายกัน เช่น ไม่ชอบดินแฉะ
🔍 ลีลาวดีมีกี่ชนิด: ลั่นทมแดง ลั่นทมขาว และลีลาวดีใบลูกศร
ลีลาวดีที่ปลูกในไทยมาจากหลายชนิดในสกุลเดียวกัน ชนิดที่พบบ่อยคือ P. rubra, P. obtusa, P. alba และ P. pudica วิธีแยกที่ง่ายที่สุดคือดูรูปใบและดูว่าต้นทิ้งใบหรือไม่ เพราะสีดอกมีพันธุ์ผสมจำนวนมาก
ลั่นทมขาว และ Singapore Plumeria
ลีลาวดีดอกขาวมาจากหลายชนิด ชนิดที่รู้จักในชื่อ Singapore Plumeria คือ P. obtusa ซึ่ง NParks ระบุว่าเป็นไม้พุ่มใหญ่ถึงไม้ต้นขนาดเล็ก สูง 5–12 เมตร ใบมันปลายมน ดอกขาวกว้างราว 9–10 ซม. และออกดอกได้ตลอดปีในเขตร้อน ส่วน P. alba ดอกขาวใจเหลืองแต่ใบเรียวแหลม ลีลาวดีดอกขาวสายพันธุ์ไทยที่กรมวิชาการเกษตรใช้ในงานทดลองมีชื่อว่า “ขาวพวง”
ลีลาวดีใบลูกศร คือพันธุ์อะไร
“ลีลาวดีใบลูกศร” เป็นชื่อเรียกในตลาดต้นไม้ เราไม่พบแหล่งข้อมูลทางพฤกษศาสตร์ที่ระบุชัดว่าชื่อนี้หมายถึงชนิดใด ถ้าเจอชื่อนี้ ให้ดูรูปใบจริงเทียบกับภาพที่ 2: ใบรูปช้อนที่ปลายกว้างโคนสอบแคบตรงกับลักษณะของ P. pudica ส่วนใบเรียวแคบปลายแหลมตรงกับ P. alba หรือ P. rubra บางพันธุ์ ก่อนซื้อควรถามร้านถึงชื่อวิทยาศาสตร์และขอดูภาพดอก
นอกจากนี้ยังมีลีลาวดีพันธุ์ผสมจำนวนมาก สมาคมพลูมีเรียแห่งอเมริกาเคยมีพันธุ์ที่ขึ้นทะเบียน 368 พันธุ์ (ข้อมูลปี 2009 อ้างใน Wikipedia) และ Wikipedia ระบุว่ามีพันธุ์ลูกผสม P. pudica ดอกสีชมพูที่ผลิตในไทย ชื่อ Sri Supakorn หรือ Pink pudica
🎨 ดอกลีลาวดีมีกี่สี: สีชมพู สีขาว สีเหลือง และสีแดง

ดอกลีลาวดีมีสีหลัก ๆ คือ ชมพู ขาว เหลือง แดง และสีผสมหลายสีในดอกเดียว บางพันธุ์มีสีม่วงอมแดงหรือส้ม สีที่หลากหลายส่วนใหญ่มาจาก P. rubra และพันธุ์ผสม
ข้อมูลจาก University of Wisconsin–Madison ระบุว่า ต้นเพาะเมล็ดจากลีลาวดีดอกขาว แดง และเหลือง มักให้ดอกสีเดียวกับต้นแม่ แต่ต้นเพาะเมล็ดจากพันธุ์ดอกชมพูและพันธุ์หลายสีมักให้สีที่เปลี่ยนไป ถ้าอยากได้ดอกลีลาวดีสีชมพูตรงตามต้นแม่ ต้องขยายพันธุ์ด้วยกิ่ง
☀️ ลีลาวดีชอบแดดไหม แสงและตำแหน่งปลูก
ลีลาวดีชอบแดดจัด ต้องได้แดดตรงอย่างน้อย 6 ชั่วโมงต่อวันจึงจะออกดอกดี (UC Master Gardeners) NParks จัดให้ P. rubra เป็นไม้แดดเต็มวัน ต้องการน้ำปานกลาง และทนทั้งความแล้ง ลมทะเล และดินเค็ม
- กลางแจ้งเต็มวัน เป็นจุดที่ดีที่สุด เช่น สนามหน้าบ้าน ริมรั้ว ริมทางเดิน หรือริมสระว่ายน้ำ
- แดดครึ่งวัน ต้นยังโตได้ แต่ดอกน้อยลงและกิ่งมักยืดเก้งก้าง
- ในอาคาร ไม่แนะนำให้ปลูกถาวร ถ้าวางในบ้านเพื่อโชว์ดอก ควรย้ายกลับออกแดดหลังดอกโรย
- ระยะปลูก NParks แนะนำระยะห่างระหว่างต้น P. rubra ราว 8–10 เมตร เพราะทรงพุ่มกว้างได้ 8–10 เมตร
อุณหภูมิก็มีผล Wikipedia ระบุว่าอุณหภูมิต่ำกว่า 10 องศาเซลเซียสทำให้ P. rubra หยุดออกดอกและทิ้งใบ ในไทยจึงพบว่าลีลาวดีพันธุ์ผลัดใบมักทิ้งใบในช่วงอากาศเย็นและแล้ง ซึ่งเป็นเรื่องปกติของต้น
🪴 วิธีปลูกต้นลีลาวดี ลงดินและในกระถาง
หัวใจของการปลูกลีลาวดีคือดินที่ระบายน้ำดีมาก เพราะรากเน่าง่ายเมื่อดินแฉะ แหล่งข้อมูลหลายแห่งแนะนำดินที่เป็นกรดอ่อน และ NParks ระบุว่า P. obtusa ชอบดินร่วนปนทรายที่มีอินทรียวัตถุ pH ราว 6.6–7.5
ปลูกลงดิน
- เลือกจุดแดดจัด น้ำไม่ท่วมขังหลังฝนตก ถ้าดินเหนียวให้ยกแปลงหรือทำเนินให้สูงขึ้น
- เตรียมหลุม ให้กว้างกว่าตุ้มราก ผสมดินเดิมกับทรายหยาบและปุ๋ยหมักเพื่อให้ร่วนโปร่ง
- วางต้น ให้โคนอยู่ระดับเดิม ไม่กลบดินสูงกว่าโคน
- รดน้ำให้ชุ่มครั้งแรก แล้วรอให้หน้าดินแห้งก่อนรดครั้งต่อไป
- ค้ำยัน ต้นใหญ่หรือกิ่งชำขนาดยาวจนกว่ารากจะยึดดิน เพราะกิ่งลีลาวดีหนักและโยกง่าย
ปลูกในกระถาง
ลีลาวดีปลูกในกระถางได้ดีและช่วยคุมขนาดต้น University of Wisconsin–Madison แนะนำวัสดุปลูกที่หยาบและระบายน้ำเร็ว เช่น ดินสำหรับแคคตัส หรือดินปลูกผสมหินพัมมิซ เพอร์ไลต์ หรือกรวด ใช้กระถางที่มีรูระบายน้ำ และไม่ตั้งจานรองที่มีน้ำขัง ต้นในกระถางที่โตแน่นค่อยเปลี่ยนกระถางในช่วงก่อนต้นแตกใบใหม่
อย่าปลูกลีลาวดีในจุดที่น้ำขังหรือรดน้ำทุกวันจนดินแฉะ แหล่งข้อมูลทุกแห่งที่เราอ่านเตือนตรงกันว่าการให้น้ำมากเกินไปทำให้รากเน่าและต้นตายได้ โดยเฉพาะช่วงที่ต้นทิ้งใบและกิ่งชำที่ยังไม่มีราก
💧 การดูแลต้นลีลาวดี: น้ำ ปุ๋ย และการตัดแต่งกิ่ง
ต้นลีลาวดีที่ตั้งตัวแล้วดูแลง่าย รดน้ำเมื่อดินเริ่มแห้ง ให้ปุ๋ยฟอสฟอรัสสูงช่วงที่ต้นกำลังโตและออกดอก และตัดแต่งกิ่งน้อยที่สุดเท่าที่จำเป็น
การรดน้ำ
รดให้ลึกแล้วปล่อยให้ดินแห้งบ้างก่อนรดรอบต่อไป ยิ่งต้นได้แดดมากยิ่งต้องการน้ำมากขึ้น เมื่ออากาศเย็นหรือต้นทิ้งใบให้ลดน้ำลง ต้นที่ลงดินแล้วทนแล้งได้ดี ส่วนต้นในกระถางแห้งเร็วกว่า ต้องสังเกตความชื้นของดินบ่อยกว่า
การใส่ปุ๋ย
แหล่งข้อมูลจากมหาวิทยาลัยแนะนำปุ๋ยฟอสฟอรัสสูง (ปุ๋ยเร่งดอก) ในช่วงที่ต้นกำลังเติบโต เช่น UC Master Gardeners ยกตัวอย่างสูตร 10-30-10 ทุก 1–2 สัปดาห์ และ NParks ยกตัวอย่างสูตร 10-50-10 ทุก 2 สัปดาห์สำหรับ P. obtusa ไม่ต้องใส่ปุ๋ยในช่วงพักตัว ปุ๋ยไนโตรเจนสูงจะทำให้ได้ใบมากแต่ดอกน้อย และยอดอ่อนที่โตเร็วจากไนโตรเจนยังติดโรคราสนิมง่ายขึ้น อ่านพื้นฐานเพิ่มเติมได้ที่การใส่ปุ๋ยต้นไม้ หรือใช้เครื่องคำนวณปุ๋ยช่วยคำนวณปริมาณ
การตัดแต่งกิ่ง
ลีลาวดีต้องการการตัดแต่งน้อย ให้ตัดกิ่งแห้ง กิ่งที่ห้อยลง และกิ่งที่ทำให้ทรงเสีย ช่วงที่เหมาะคือก่อนต้นแตกใบใหม่ จุดที่ควรรู้คือลีลาวดีจะแตกกิ่งใหม่หลังออกดอกหรือหลังกิ่งถูกตัด การตัดยอดจึงช่วยให้ต้นแตกเป็นพุ่ม แต่ต้องรอให้กิ่งใหม่โตพอก่อนจึงจะออกดอก และ University of Wisconsin–Madison ระบุว่าต้นที่ทรงพุ่มแน่นออกดอกมากกว่าต้นที่กิ่งยืดเก้งก้าง
ตารางนี้เป็นแนวทางปฏิบัติที่เรียบเรียงจากหลักการของแหล่งข้อมูล (ปุ๋ยช่วงเติบโต ตัดแต่งก่อนแตกใบ ราสนิมรุนแรงช่วงฝน) ไม่ใช่ปฏิทินจากงานวิจัยในไทยโดยตรง ปรับตามสภาพต้นจริง
✂️ วิธีขยายพันธุ์ลีลาวดี: ปักชำ เสียบยอด และตอนกิ่ง

วิธีที่ง่ายและนิยมที่สุดคือการปักชำกิ่ง และเป็นวิธีเดียวที่ได้ต้นตรงตามพันธุ์ของต้นแม่ (UW–Madison) รายงานของกรมวิชาการเกษตรระบุว่าลีลาวดีขยายพันธุ์ได้ทั้งการเพาะเมล็ด ปักชำ ติดตา เสียบยอด และผสมเกสรเพื่อสร้างพันธุ์ใหม่
ปักชำกิ่งลีลาวดีทีละขั้น
- เลือกกิ่ง ที่ไม่ได้กำลังออกดอก ยาวราว 30–45 ซม. ถ้าเป็นกิ่งแก่ให้เด็ดใบออก
- ผึ่งรอยตัดให้แห้ง ให้ยางแห้งและเกิดแผลปิด (callus) แหล่งข้อมูลระบุระยะต่างกันตั้งแต่ 2–3 วัน 4–7 วัน ไปจนถึงราว 1 สัปดาห์ ผึ่งในที่ร่มแห้ง
- ปักลงวัสดุที่ระบายน้ำดี เช่น ทรายชื้นหรือดินผสมที่โปร่งมาก ปักให้ลึกพอที่กิ่งตั้งได้
- รดน้ำแต่น้อย จนกว่ากิ่งจะแตกใบและมีราก เพราะกิ่งที่ยังไม่มีรากเน่าง่าย
- รอดอก กิ่งชำมักใช้เวลา 1–3 ปีจึงออกดอก ส่วนต้นจากเมล็ดใช้ 3 ปีขึ้นไป
สำหรับกิ่งยอดที่ยังมีใบ NParks แนะนำให้ปักลงกระถางทันทีโดยไม่ต้องผึ่งนาน ดูขั้นตอนพื้นฐานเพิ่มเติมได้ในวิธีปักชำกิ่ง
ใส่ถุงมือและแว่นตาเมื่อตัดกิ่ง เพราะยางสีขาวจะไหลออกมาทันที ตั้งกิ่งให้รอยตัดคว่ำลงระหว่างผึ่ง และเขียนวันที่ตัดกับสีดอกติดกิ่งไว้ จะได้ไม่สับสนเมื่อชำหลายพันธุ์พร้อมกัน
เสียบยอด ติดตา และตอนกิ่ง
การเสียบยอดคือนำกิ่งพันธุ์ดีไปต่อบนต้นตอที่มีรากแล้ว (Wikipedia, กรมวิชาการเกษตร) นิยมใช้กับพันธุ์ดอกสวยหรือพันธุ์หายาก ส่วนการตอนกิ่ง NParks ระบุว่าใช้ขยายพันธุ์ P. obtusa ได้ ทั้งแบบ marcotting และ air-layering ข้อดีคือกิ่งมีรากก่อนตัดจากต้นแม่ อ่านวิธีทำได้ที่วิธีตอนกิ่ง
เพาะเมล็ดได้ไหม
ได้ แต่ไม่นิยมสำหรับปลูกเลี้ยงทั่วไป เพราะลีลาวดีที่ปลูกติดฝักน้อย ต้นจากเมล็ดออกดอกช้า และพันธุ์สีชมพูหรือหลายสีมักไม่ตรงต้นแม่ การเพาะเมล็ดจึงใช้ในการผสมพันธุ์เพื่อหาพันธุ์ใหม่มากกว่า
🌼 ทำไมลีลาวดีไม่ออกดอก
สาเหตุหลักที่ลีลาวดีไม่ออกดอกคือแดดไม่พอ ได้ปุ๋ยไนโตรเจนมากเกินไป หรือต้นยังอายุน้อย ลองไล่เช็กตามลำดับนี้
- ได้แดดน้อยกว่า 6 ชั่วโมงต่อวัน ย้ายต้นในกระถางออกแดด หรือตัดกิ่งไม้อื่นที่บังแสง
- ปุ๋ยไนโตรเจนสูงเกินไป ทำให้ได้ใบแทนดอก เปลี่ยนเป็นปุ๋ยฟอสฟอรัสสูงในช่วงที่ต้นโต
- ต้นยังเล็ก กิ่งชำใช้ 1–3 ปี ต้นจากเมล็ดใช้ 3 ปีขึ้นไป
- เพิ่งตัดแต่งกิ่ง กิ่งที่แตกใหม่ต้องโตก่อนจึงออกดอกที่ปลายกิ่ง
- อากาศเย็นหรือแล้งจัด ต้นพันธุ์ผลัดใบจะพักตัว ทิ้งใบ และหยุดออกดอกชั่วคราว
- ใบเสียหายจากโรคหรือแมลง เช่น ราสนิมทำให้ใบร่วงก่อนเวลา ต้นจึงไม่มีอาหารสะสมพอ
ข้อมูลจาก University of Wisconsin–Madison ระบุว่าแม้ต้นสมบูรณ์ ปลายกิ่งที่ออกดอกก็มีราว 10–60% ของทั้งต้นเท่านั้น การที่บางกิ่งไม่ออกดอกจึงเป็นเรื่องปกติ
🐛 โรคและแมลงศัตรูลีลาวดี: ราสนิม เพลี้ยแป้ง และรากเน่า

ปัญหาที่พบบ่อยที่สุดคือโรคราสนิมในฤดูฝน เพลี้ยแป้ง และรากเน่าจากดินแฉะ กรมวิชาการเกษตรระบุว่าเดิมลีลาวดีมีศัตรูพืชไม่มาก แต่ปัญหาเพิ่มขึ้นตามพื้นที่ปลูกที่ขยายตัว
โรคราสนิม (Plumeria rust)
เกิดจากเชื้อรา Coleosporium plumeriae มีรายงานครั้งแรกในไทยในวารสาร Tropical Natural History ปี 2004 (พ.ศ. 2547) บน Plumeria acuminata อาการคือใต้ใบมีจุดนูนสีเหลืองถึงส้ม แตกออกเป็นผงสปอร์สีเหลือง ด้านบนใบตรงข้ามจุดเป็นสีเหลืองซีด ต่อมาแผลเป็นสีน้ำตาลแห้ง และใบร่วงก่อนกำหนด กรมวิชาการเกษตรระบุว่าโรคมักระบาดรุนแรงในฤดูฝน และทรงพุ่มทึบที่เก็บความชื้นช่วยให้โรคลุกลาม เชื้อนี้จำเพาะกับลีลาวดี ไม่ข้ามไปพืชชนิดอื่น
เพลี้ยแป้งและแมลงหวี่ขาว
การสำรวจของกรมวิชาการเกษตรใน 19 จังหวัดพบเพลี้ยแป้ง 9 ชนิดและแมลงหวี่ขาว 1 ชนิดบนลีลาวดี ชนิดที่พบมากที่สุดคือ Ferrisia virgata และ Paracoccus marginatus เพลี้ยแป้งดูดน้ำเลี้ยงจากใบและยอด ทำให้ใบหงิกและต้นแคระแกร็น ส่วนแมลงหวี่ขาว Aleurodicus dispersus มักอยู่ใต้ใบล่าง แหล่งข้อมูลต่างประเทศเพิ่มไรแดง แมลงหวี่ขาว และเพลี้ยหอย อ่านวิธีกำจัดเพลี้ยแป้งสำหรับวิธีจัดการเบื้องต้น
ถ้าจำเป็นต้องใช้สารเคมี ให้ปรึกษาเจ้าหน้าที่เกษตรในพื้นที่และใช้ตามฉลากเท่านั้น UF/IFAS ระบุว่า P. pudica ต้านทานราสนิมได้ปานกลางเมื่อเทียบกับลีลาวดีชนิดอื่น เหมาะกับคนที่เจอปัญหาราสนิมบ่อย
ช่วงหน้าฝนให้พลิกดูใต้ใบล่างสัปดาห์ละครั้ง ถ้าเจอจุดสีส้มไม่กี่ใบ ให้เด็ดใบเหล่านั้นใส่ถุงทันที แหล่งข้อมูลจากฮาวายแนะนำให้ทยอยเด็ดไม่เกินหนึ่งในสามของใบต่อสัปดาห์ ต้นจะได้ไม่โทรม และใช้ปุ๋ยแบบสมดุลแทนการเร่งไนโตรเจน
⚠️ ยางลีลาวดีมีพิษไหม
ยางสีขาวของลีลาวดีระคายเคืองผิวหนังและตา และไม่ควรกลืนกิน แต่ไม่ได้อันตรายรุนแรงถึงชีวิตจากการสัมผัสทั่วไป ศูนย์ข้อมูลพิษของรัฐควีนส์แลนด์ (ออสเตรเลีย) ระบุว่ายางอาจทำให้ผิวคนที่แพ้ง่ายเกิดผื่นและตุ่มพอง และการกลืนยางหรือเปลือกอาจทำให้อาเจียนและท้องเสีย NParks และ Wikipedia ระบุว่ายางมีสารพิษ ส่วน UC ANR จัดทุกส่วนของลีลาวดีเป็นพืชมีพิษ
สวมถุงมือและแว่นตาเมื่อตัดแต่งกิ่งหรือตัดกิ่งปักชำ ถ้ายางโดนผิวให้ล้างด้วยน้ำสะอาด ถ้าเข้าตาให้ล้างตาด้วยน้ำไหลผ่าน ถ้ามีอาการผิดปกติหรือเผลอกลืนยาง ให้ไปพบแพทย์ วางต้นให้พ้นมือเด็กเล็ก และดูแลไม่ให้สัตว์เลี้ยงกัดแทะกิ่งหรือใบ
ลีลาวดีกับสัตว์เลี้ยง
เราไม่พบลีลาวดีในรายชื่อพืชของ ASPCA จึงยังยืนยันไม่ได้ว่าเป็นพิษหรือปลอดภัยต่อสุนัขและแมวโดยเฉพาะ UC ANR แนะนำเพียงให้ดูแลสัตว์เลี้ยงและเด็กที่เล่นใกล้ต้นไม้นี้ เมื่อพิจารณาว่ายางเป็นพิษต่อคน จึงควรป้องกันไว้ก่อน
การใช้ในตำรายาพื้นบ้าน
Wikipedia ระบุว่าในการแพทย์อายุรเวทของอินเดียมีการใช้ส่วนต่าง ๆ ของลีลาวดีตามภูมิปัญญาดั้งเดิม เช่น เรื่องไข้และการดูแลบาดแผล และมีการศึกษาสารสกัดจากดอกและยางในห้องปฏิบัติการ ข้อมูลนี้เป็นการใช้ตามภูมิปัญญาเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ และเนื่องจากยางมีพิษ ไม่ควรนำส่วนใดของต้นมาใช้กินหรือทาเอง
✅ สรุป: ลีลาวดีเหมาะกับใคร
ลีลาวดีหรือลั่นทมเป็นไม้ดอกจากเขตร้อนของอเมริกาที่ปลูกในไทยมานาน ชอบแดดจัด ทนแล้ง ดูแลง่าย ดอกหอมและมีหลายสี เหมาะกับบ้านที่มีพื้นที่กลางแจ้ง สวนริมสระ หรือคนที่อยากได้ไม้ดอกที่ไม่ต้องรดน้ำบ่อย สิ่งที่ต้องระวังคือดินแฉะที่ทำให้รากเน่า โรคราสนิมช่วงหน้าฝน และยางสีขาวที่ระคายผิว ส่วนชื่อ “ลีลาวดี” เป็นชื่อที่ผู้ค้าตั้งขึ้นภายหลัง ไม่ใช่ชื่อพระราชทาน และความเชื่อเรื่องห้ามปลูกในบ้านเป็นเรื่องของชื่อมากกว่าตัวต้นไม้ ถ้าชอบไม้ดอกหอมกลุ่มชื่อจำปา ลองดูจำปีซึ่งเป็นพืชคนละวงศ์แต่ให้กลิ่นหอมเช่นกัน
📚 แหล่งอ้างอิง
- ศิลปวัฒนธรรม: จำปา (ลั่นทมสยาม) เข้าสู่ไทยอย่างไร ไฉนกลายเป็น “ลีลาวดี”
- มติชน: ดร.วีระชัย แจง ลีลาวดี-สัตตบรรณ ไม่ใช่ต้นไม้พิษ
- ฐานเศรษฐกิจ: ดอกลีลาวดี กับวันงดสูบบุหรี่โลก
- มจธ. (KMUTT Digital Repository): ต้นลีลาวดี
- กรมวิชาการเกษตร: รายงานวิจัยแมลงศัตรูไม้ประดับสกุล Plumeria (2555)
- กรมวิชาการเกษตร: รายงานวิจัยแมลงศัตรูลีลาวดี (2556)
- กรมวิชาการเกษตร: โรคราสนิมของลีลาวดี (2562)
- Tropical Natural History: First Report of Plumeria Rust (Coleosporium plumeriae) in Thailand
- มสธ. ฐานข้อมูลพรรณไม้อุทยานการศึกษา: ลั่นทมแดง
- Rayavadee garden label: Frangipani
- NParks Flora & Fauna Web: Plumeria rubra
- NParks Flora & Fauna Web: Plumeria obtusa
- University of Wisconsin–Madison Extension: Plumeria
- UC Master Gardeners (UCANR): Plumeria
- UC ANR: Toxic plants – Plumeria spp.
- UF/IFAS Charlotte County: The other plumeria (Plumeria pudica)
- West Hawaii Today: Much ado about plumeria rust
- Queensland Health Poisons Information Centre: Frangipani (Plumeria)
- Wikipedia: Plumeria
- Wikipedia: Plumeria rubra
- Wikipedia: Plumeria obtusa
- Wikipedia: Plumeria pudica
🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?
เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ
❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
ลีลาวดี ชอบแดดไหม
ลีลาวดีชอบแดดจัด ควรได้แดดตรงอย่างน้อย 6 ชั่วโมงต่อวันจึงจะออกดอกดก ถ้าปลูกในที่ร่มหรือแดดครึ่งวัน ต้นยังโตได้แต่ดอกน้อยและกิ่งยืดเก้งก้าง ลีลาวดีทนแดดร้อน ลมทะเล และความแล้งได้ดี
ลีลาวดีปลูกในบ้านได้ไหม
ในทางพืชสวนปลูกในบริเวณบ้านได้ ข้อห้ามเดิมเป็นความเชื่อที่มาจากชื่อลั่นทมซึ่งพ้องกับคำว่าระทม ไม่ใช่เพราะต้นไม้อันตราย ควรปลูกกลางแจ้งที่ได้แดดจัด ไม่ควรปลูกถาวรในอาคาร และระวังยางสีขาวที่ระคายผิว
ลีลาวดีขยายพันธุ์อย่างไร
วิธีที่ง่ายและได้ต้นตรงพันธุ์คือปักชำกิ่งยาวราว 30–45 ซม. ผึ่งรอยตัดในที่ร่มให้ยางแห้งหลายวันก่อนปักลงวัสดุที่ระบายน้ำดี และรดน้ำน้อยจนกว่าจะแตกราก นอกจากนี้ยังเสียบยอด ติดตา ตอนกิ่ง หรือเพาะเมล็ดได้ แต่ต้นจากเมล็ดออกดอกช้าและสีอาจไม่ตรงต้นแม่
ทำไมลีลาวดีไม่ออกดอก
สาเหตุหลักคือได้แดดไม่ถึง 6 ชั่วโมงต่อวัน ได้ปุ๋ยไนโตรเจนมากเกินไปจนแตกแต่ใบ หรือต้นยังเล็ก กิ่งชำใช้ราว 1–3 ปีและต้นจากเมล็ดใช้ 3 ปีขึ้นไปจึงออกดอก ควรย้ายไปที่แดดจัดและใช้ปุ๋ยฟอสฟอรัสสูงช่วงต้นโต
ยางลีลาวดีมีพิษไหม
ยางสีขาวของลีลาวดีมีสารที่ระคายเคืองผิวหนังและตา คนที่แพ้ง่ายอาจเกิดผื่นหรือตุ่มพอง และการกลืนยางหรือเปลือกอาจทำให้อาเจียนและท้องเสีย แต่ไม่รุนแรงถึงขั้นตาบอดหรือเสียชีวิตจากการสัมผัสทั่วไป ควรใส่ถุงมือเมื่อตัดกิ่งและเก็บให้พ้นมือเด็กและสัตว์เลี้ยง
รูปภาพเพิ่มเติม
ปลูกต่อได้เลย
ต้นไม้ที่ดูแลคล้ายลีลาวดี (ลั่นทม)
ไม้มงคลต้นรักแรกพบ
Xanthostemon chrysanthus
ไม้มงคลต้นชงโค
Bauhinia purpurea L.
ไม้มงคลต้นสาละ
Shorea robusta C.F.Gaertn. (สาละอินเดีย) / Couroupita guianensis Aubl. (สาละลังกา)
ไม้มงคล