
ต้นขนุน
Artocarpus heterophyllus Lam.
เดือนแรกรดทุกวัน แล้วทุก 2–3 วัน และทุก 6–7 วัน หลังปีแรกหน้าแล้งทุก 7–10 วัน งดน้ำสั้น ๆ ก่อนออกดอก หยุดน้ำ 10 วันก่อนเก็บ
แดดจัดแสงแดดโดยตรง
ปานกลางต้องการการดูแลพอสมควร
ราว 30–40°C
ราว 15–30 เมตร
ปานกลาง
สรุปสั้น (TL;DR)
อ่าน 30 วินาที- ต้นขนุน คือ *Artocarpus heterophyllus* Lam. วงศ์ Moraceae ภาษาอังกฤษ Jackfruit ไม้ผลยืนต้นไม่ผลัดใบ สูง 15–30 ม. ผลออกบนลำต้นและกิ่งใหญ่
- พันธุ์เด่น: ทองประเสริฐ (เนื้อเหลืองทอง) แดงสุริยา (เนื้อส้มแดง) เพชรราชา (เหลืองเข้ม) ทองส้ม (เหลืองส้ม) และมาเลย์ (ติดผลแบบทวาย)
- ระยะปลูก ที่ดอน 8 × 8 ม. (25 ต้น/ไร่) หรือ 10 × 10 ม. (16 ต้น) สวนยกร่อง 6 × 6 ม. (45 ต้น) ปลูกต้นฤดูฝน
- ชอบแดดจัด ดินร่วนปนทรายระบายน้ำดี pH 5.5–7.5 ไม่ทนน้ำขัง น้ำท่วม 1–2 สัปดาห์อาจตาย
- กิ่งทาบ/กิ่งตอนให้ผลราว 3–4 ปี ต้นเพาะเมล็ด 6–7 ปี เก็บผลราว 120–160 วันหลังผสมติด ห่อผลเมื่ออายุ 40–60 วัน
- จำปาดะ (*Artocarpus integer*) เป็นพืชคนละชนิดกับขนุน ผลเล็กกว่า เนื้อนิ่มเหนียว
- ตามความเชื่อ ขนุนเป็นไม้มงคลด้าน "เกื้อหนุน" นิยมปลูกหลังบ้าน
🛒 ซื้อต้นขนุน — ส่งตรงจากเกษตรกร
สั่งซื้อต้นจริงจากสวนทั่วประเทศ ผ่านตลาด KASETIDEA ไม่ผ่านคนกลาง
ยังไม่มีร้านขายต้นขนุนในตลาดตอนนี้
ลองดูต้นไม้อื่นในตลาด หรือเป็นร้านแรกที่ลงขายต้นนี้
🛒 ดูตลาดต้นไม้ + ลงขายต้นนี้ข้อมูลทั่วไป
ต้นขนุน คือไม้ผลยืนต้นขนาดใหญ่ไม่ผลัดใบ ชื่อวิทยาศาสตร์ Artocarpus heterophyllus Lam. วงศ์ Moraceae (วงศ์ขนุน–หม่อน) สูงได้ราว 15–30 เมตร ทุกส่วนมียางขาวข้น และออกดอกออกผลบนลำต้นกับกิ่งใหญ่ ผลขนุนเป็นผลไม้กินได้ที่ใหญ่ที่สุดที่ออกบนต้นไม้
บทความนี้รวมเรื่องที่คนอยากปลูกขนุนต้องรู้ ทั้งพันธุ์ยอดนิยมอย่างทองประเสริฐ แดงสุริยา เพชรราชา ทองส้ม และขนุนทวาย ระยะการปลูกขนุนและจำนวนต้นต่อไร่ ปุ๋ยตามอายุต้น น้ำ โรคแมลง การห่อผล วิธีดูว่าขนุนแก่ ผลผลิตต่อไร่ ไปจนถึงการปลูกในบ้านหรือในกระถาง ชื่อเรียกขนุนภาษาอังกฤษและภาษาอีสาน และความเชื่อเรื่องไม้มงคล ข้อมูลอ้างอิงจากกรมวิชาการเกษตร สำนักงานเกษตรจังหวัด กรมทรัพย์สินทางปัญญา และมหาวิทยาลัย
🌳 ต้นขนุนคืออะไร ข้อมูลพื้นฐาน
ต้นขนุนเป็นไม้ผลเขตร้อนที่มีถิ่นกำเนิดในอินเดีย เอกสารของจุฬาฯ ระบุว่ามาจากอินเดียตอนใต้ ส่วน Macquarie University ระบุว่าน่าจะมาจากป่าดิบชื้นของอินเดีย และปลูกกันมานานหลายพันปี ในไทยปลูกได้ทุกภาค จังหวัดที่ปลูกมากคือชลบุรี นครราชสีมา และกาญจนบุรี กรมวิชาการเกษตรรายงานพื้นที่ปลูกทั้งประเทศราว 48,406 ไร่ใน 59 จังหวัด (ข้อมูลปี 2560)
🏷️ ขนุนภาษาอังกฤษ ภาษาอีสาน ภาษาเหนือ และภาษาใต้ เรียกว่าอะไร
ขนุนภาษาอังกฤษคือ Jackfruit ส่วนต้นขนุนเรียกว่า Jackfruit tree หรือ Jack tree ในภาษาอีสาน ขนุนเรียกว่า “บักมี่” (ตามคำศัพท์ภาษาอีสานที่ไทยรัฐรวบรวมไว้) ซึ่งเป็นการออกเสียงแบบอีสานของคำว่า “หมากมี่”
ชื่อท้องถิ่นของขนุนมีหลายแบบตามสำเนียงแต่ละถิ่น ถ้าซื้อกิ่งพันธุ์ข้ามภาค ควรเรียกด้วยชื่อพันธุ์และชื่อวิทยาศาสตร์ Artocarpus heterophyllus จะชัดเจนที่สุด และอย่าสับสนกับ “จำปาดะ” ซึ่งเป็นพืชคนละชนิด (อธิบายในหัวข้อถัดไป)
🍃 ลักษณะต้นขนุน ใบ ดอก ผล และซังขนุน

ต้นขนุนจำง่ายจากใบหนาเป็นมัน ยางขาวข้น และผลใหญ่ที่ห้อยอยู่ติดลำต้นหรือกิ่งใหญ่ ไม่ได้ออกที่ปลายกิ่งเหมือนไม้ผลส่วนใหญ่
ลำต้นและยาง
ลำต้นตรง ทรงพุ่มทึบ เมื่อลำต้นหรือกิ่งเป็นแผลจะมีน้ำยางสีขาวข้นคล้ายน้ำนมไหลออกมา ยางนี้เหนียวมาก ถ้าตัดผลอ่อนหรือหั่นขนุนก็จะมียางติดมือและมีด
ใบขนุน
ใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปรี กว้างราว 5–8 ซม. ยาวราว 10–15 ซม. (สสวท.) ปลายมนถึงแหลม โคนมน แผ่นใบหนา ด้านบนเขียวเข้มเป็นมัน ด้านล่างสาก (ฐานข้อมูล มจธ.)
ดอกขนุน
ขนุนมีดอกแยกเพศแต่อยู่บนต้นเดียวกัน ช่อดอกเพศผู้และเพศเมียออกบนกิ่งสั้น ๆ ที่แตกจากลำต้นและกิ่งแก่ ช่อดอกเพศผู้ชาวบ้านเรียก “ส่า” ช่อดอกหนึ่งมีดอกย่อยหลายร้อยถึงหลายพันดอก
ผลขนุน ยวง และซังขนุน
ผลขนุนเป็นผลรวม เกิดจากดอกย่อยทั้งช่อ ผลดิบเปลือกเขียวหนามทู่ เมื่อแก่เปลือกเปลี่ยนเป็นเหลืองอมน้ำตาลอ่อนและหนามห่างขึ้น ดอกย่อยที่ได้รับการผสมจะกลายเป็น ยวง (เนื้อที่กิน) หุ้มเมล็ดไว้ ส่วนดอกย่อยที่ไม่ได้ผสมจะกลายเป็น ซังขนุน ซึ่งเป็นเส้นแบน ๆ แทรกระหว่างยวง ซังและเปลือกกินสดไม่ได้ แต่ยังมีกลิ่นหอม งานวิจัยที่วิทยานิพนธ์จุฬาฯ ทบทวนไว้ (John & Narasimham 1993) จึงนำไปแปรรูปเป็นเครื่องดื่มได้
🍈 ขนุนพันธุ์ไหนดี: ทองประเสริฐ แดงสุริยา เพชรราชา ทองส้ม และขนุนทวาย

ถ้าปลูกขายหรืออยากได้ขนุนเนื้อหนากรอบ พันธุ์ที่มีข้อมูลทางการรองรับมากที่สุดคือ ทองประเสริฐ ซึ่งกรมวิชาการเกษตรใช้เป็นพันธุ์มาตรฐานเปรียบเทียบ ส่วนคนที่อยากได้สีเนื้อแปลกตาให้ดู แดงสุริยา (เนื้อส้มแดง) หรือ ทองส้ม (เนื้อเหลืองส้ม) ตารางนี้สรุปเฉพาะลักษณะที่มีแหล่งอ้างอิง ส่วนใหญ่มาจากคำขอขึ้นทะเบียน GI ขนุนหนองเหียงชลบุรี
ขนุนทองประเสริฐ
ทองประเสริฐเป็นพันธุ์หลักในการค้าและส่งออก สำนักงานเกษตรจังหวัดประจวบคีรีขันธ์จัดให้อยู่ในกลุ่มพันธุ์ส่งออกร่วมกับเพชรราชาและมาเลย์ ในงานคัดเลือกพันธุ์ของศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรพิจิตร ทองประเสริฐมีน้ำหนักผลเฉลี่ย 15.2 กก. เปอร์เซ็นต์เนื้อราว 50% และความหวานราว 22.5 องศาบริกซ์
ขนุนแดงสุริยา และขนุนสีส้ม
ขนุนแดงสุริยาคือขนุนที่ยวงเปลี่ยนเป็นสีส้มแดงเมื่อสุก ส่วนขนุนทองส้มเนื้อเป็นสีเหลืองส้ม ทั้งสองพันธุ์อยู่ในรายชื่อพันธุ์ของ GI ขนุนหนองเหียงชลบุรี (อ.พนัสนิคม) ที่กรมทรัพย์สินทางปัญญาประกาศ คนที่ค้นหา “ขนุนสีส้ม” ส่วนใหญ่จึงหมายถึงสองพันธุ์นี้ ส่วน “ขนุนสีชมพู” เรายังไม่พบข้อมูลพันธุ์จากแหล่งทางการ
ขนุนทวาย และขนุนทวายปีเดียว
“ทวาย” คือขนุนที่ออกดอกนอกฤดูหรือออกหลายรุ่นต่อปี งานปรับปรุงพันธุ์ของกรมวิชาการเกษตรตั้งเกณฑ์ว่าสายต้นที่คัดต้องออกดอกทวายอย่างน้อยปีละ 2 รุ่น และพบว่าลูกผสมบางสายต้นเริ่มออกดอกตั้งแต่อายุราว 1 ปี 8 เดือน ส่วนพันธุ์มาเลย์ก็ติดผลแบบทวาย สำหรับขนุนทวายปีเดียว รายการทุกทิศทั่วไทยของ Thai PBS นำเสนอว่าเป็นพันธุ์ที่ปลูกที่นครราชสีมา ให้ผลไวและกลิ่นหอม แต่ยังไม่พบเอกสารทางการที่บอกลักษณะพันธุ์โดยละเอียด
ขนุนพันธุ์อื่นที่พบในเอกสาร
เอกสารของสำนักงานเกษตรจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ระบุพันธุ์ขนุนหนังอีกหลายชื่อ เช่น ตาบ๊วย ฟ้าถล่ม ทองสุดใจ จำปากรอบ ศรีทอง เหลืองบางเตย และแม่น้อยทวาย และยังมีพันธุ์ที่ยื่นขอจดทะเบียนคุ้มครองพันธุ์ เช่น เพชรวรินทร์วรดา ที่เนื้อสีขาวครีม หนักราว 15 กก. สำหรับชื่อที่คนค้นหาอย่าง “เพชรดำรง” และ “ขนุนไร้เมล็ด” เรายังไม่พบข้อมูลจากแหล่งทางการ จึงไม่บรรยายลักษณะ
ถ้าถามว่า ปลูกขนุนอะไรดี ให้เริ่มจากเป้าหมาย ปลูกขายส่งหรือส่งออกให้เลือกพันธุ์ที่ตลาดรู้จัก เช่น ทองประเสริฐ เพชรราชา มาเลย์ ปลูกกินในบ้านเลือกพันธุ์ที่ทรงพุ่มเตี้ยหรือติดผลเร็ว และซื้อกิ่งทาบ/กิ่งตอนจากแหล่งที่เชื่อถือได้ เพื่อให้ได้ต้นตรงพันธุ์
🔀 ขนุนหนัง ขนุนละมุด และขนุนจำปาดะ ต่างกันอย่างไร
ขนุนแบ่งตามลักษณะเนื้อได้ 2 กลุ่ม คือ ขนุนหนัง (เนื้อกรอบ) และ ขนุนละมุด (เนื้อนุ่ม) ส่วน จำปาดะ ไม่ใช่ขนุน แต่เป็นพืชคนละชนิดในสกุลเดียวกัน
จำปาดะมีถิ่นกำเนิดในคาบสมุทรมลายู อินโดนีเซีย และนิวกินี ในไทยปลูกมากที่เกาะยอ (สงขลา) ควนโดน (สตูล) และลานสกา (นครศรีธรรมราช) FAO ระบุว่าจำปาดะอยู่วงศ์เดียวกับขนุนและหน้าตาคล้ายกันมาก ทั้งยังติดตาบนต้นตอขนุนได้ ส่วนชื่อ “ขนุนจำปาดะ” ที่ร้านกิ่งพันธุ์ใช้ เรายังไม่พบเอกสารทางการที่อธิบายว่าเป็นลูกผสมหรือพันธุ์ใด ก่อนซื้อจึงควรถามให้ชัด
☀️ ต้นขนุนชอบแดดไหม สภาพอากาศและดินที่เหมาะ
ต้นขนุนชอบแดดจัด ฐานข้อมูลผักพื้นบ้านไทยของ JIRCAS ระบุว่าขนุนเติบโตได้ดีในที่แห้งและมีแดด และงานของจุฬาฯ ระบุว่าทนแล้งได้ดี จึงควรปลูกกลางแจ้งรับแดดเต็มวัน และระวังจุดที่น้ำขังมากกว่าจุดที่แห้ง
ขนุนไม่ทนน้ำขัง สำนักงานเกษตรจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ระบุว่าถ้าน้ำท่วมขังนาน 1–2 สัปดาห์ ต้นอาจตายได้ ฝนชุกช่วงผลแก่ยังทำให้เนื้อจืด และเมล็ดอาจงอกในผล ที่ลุ่มจึงควรยกร่องก่อนปลูก และพื้นที่โล่งลมแรงควรปลูกไม้บังลม เช่น ไผ่ เพราะลมแรงทำให้กิ่งฉีกหรือต้นโค่นได้
📏 วิธีปลูกขนุน ระยะการปลูกขนุน และ 1 ไร่ปลูกได้กี่ต้น

ระยะการปลูกขนุนที่ดอนใช้ 8 × 8 เมตร (25 ต้นต่อไร่) หรือ 10 × 10 เมตร (16 ต้นต่อไร่) ส่วนสวนยกร่องใช้ 6 × 6 เมตร (45 ต้นต่อไร่) ตามข้อมูลของสำนักงานเกษตรจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ส่วนเงื่อนไข GI ขนุนหนองเหียงชลบุรีใช้ 6 × 6 หรือ 5 × 5 เมตร
ขั้นตอนการปลูกขนุน
- เลือกต้นพันธุ์: ใช้กิ่งทาบหรือกิ่งตอนของพันธุ์ที่ต้องการ ต้นแข็งแรงไม่มีโรค
- ขุดหลุม: กว้าง ยาว ลึก 50–100 ซม. ตามความสมบูรณ์ของดิน แยกดินบนกับดินล่าง ตากดินไว้ 15–20 วัน
- รองก้นหลุม: ผสมปุ๋ยหมักหรือปุ๋ยคอกเก่าราว 1/3–1/2 ของปริมาตรหลุม ถ้าดินเปรี้ยวเพิ่มหินฟอสเฟต แล้วกลบให้นูนสูงกว่าผิวดินราว 5–6 นิ้วเผื่อดินยุบ
- ช่วงปลูก: ต้นฤดูฝน (ราว พ.ค.–มิ.ย.) ที่ลุ่มปลูกปลายฝนได้ ปลูกช่วงเช้าหรือเย็นที่อากาศไม่ร้อน
- ปลูก: ระวังอย่าให้รากขาด อย่ากลบดินมิดรอยต่อกิ่งทาบหรือรอยตุ้มกิ่งตอน
- หลังปลูก: ปักหลักผูกกันลมโยก รดน้ำให้ชุ่ม คลุมโคน และพรางแสงต้นเล็กด้วยทางมะพร้าวช่วงแรก
ปีแรกให้ตัดยอดต้นที่ความสูงราว 1 เมตร เพื่อให้แตกกิ่งข้าง เลือกไว้ 3–4 กิ่งที่แข็งแรง และตัดกิ่งที่แตกจากต้นตอทิ้ง ให้ลำต้นช่วงล่างโล่งราว 35 ซม. (คำแนะนำจากสำนักงานเกษตรจังหวัดประจวบคีรีขันธ์)
🌱 การขยายพันธุ์ขนุน และปลูกขนุนกี่ปีได้ผล
ต้นขนุนจากกิ่งตอนหรือกิ่งทาบเริ่มให้ผลราวปีที่ 3–4 หลังปลูก ส่วนต้นเพาะเมล็ดใช้เวลาราว 6–7 ปี และอาจไม่ตรงพันธุ์ พันธุ์ที่ติดผลเร็วอย่างจำปากรอบให้ผลได้ตั้งแต่ปีที่ 3
งานของจุฬาฯ ให้ช่วงเวลาที่กว้างกว่าเล็กน้อย คือกิ่งทาบ ติดตา หรือเสียบยอดให้ผลราว 3–5 ปีหลังปลูก ขึ้นกับพันธุ์และการดูแล ถ้าอยากลองตอนกิ่งขนุนเอง ดูขั้นตอนการควั่นกิ่งและหุ้มตุ้มได้ที่ วิธีตอนกิ่ง
🧪 การใส่ปุ๋ยขนุนตามอายุต้นและระยะการเจริญเติบโต
ขนุนปีแรกเน้นปุ๋ยไนโตรเจนให้แตกใบ หลังจากนั้นใช้ปุ๋ยสูตรเสมอ เช่น 15-15-15 หรือ 16-16-16 ร่วมกับปุ๋ยอินทรีย์ และเมื่อให้ผลแล้วใช้ปุ๋ยตามระยะ บำรุงต้น สร้างตาดอก และบำรุงผล
ศูนย์วิจัยฯ พิจิตรใช้สูตร 16-16-16, 13-13-21 และ 9-25-25 ร่วมกับปุ๋ยคอก โดยไม่ได้แยกว่าสูตรไหนใช้ระยะใดและไม่ได้ระบุอัตรา (โดยทั่วไป 9-25-25 ช่วงสร้างตาดอก 13-13-21 ช่วงบำรุงผล) ส่วนสื่อเกษตรที่สัมภาษณ์ผู้ปลูกขนุนทองสินใช้หลักคร่าว ๆ คือปุ๋ยเคมีต่อปีราวครึ่งหนึ่งของอายุต้น (เป็นกิโลกรัม) แบ่งใส่ 2–3 ครั้ง ซึ่งควรปรับตามผลวิเคราะห์ดินและผลผลิตของแต่ละสวน อ่านหลักทั่วไปได้ที่ หลักการใส่ปุ๋ยต้นไม้ หรือคำนวณปริมาณแม่ปุ๋ยด้วย เครื่องคำนวณปุ๋ย
💧 การให้น้ำ การตัดแต่งกิ่ง และการห่อผลขนุน

ต้นขนุนปลูกใหม่ต้องได้น้ำสม่ำเสมอ ห้ามขาดน้ำในปีแรก ส่วนต้นที่ให้ผลแล้วให้งดน้ำช่วงสั้น ๆ ก่อนออกดอก ให้น้ำมากหลังติดผล และลดน้ำเมื่อผลใกล้แก่เพื่อให้เนื้อหวานกรอบ
ตารางให้น้ำขนุน
- เดือนแรกหลังปลูก: รดทุกวันถ้าฝนไม่ตก จากนั้นทุก 2–3 วัน แล้วห่างเป็นทุก 6–7 วัน
- หลังปีแรก: หน้าแล้งรดทุก 7–10 วัน หรือแปลงทดลองของศูนย์วิจัยฯ พิจิตรรดสัปดาห์ละ 3–4 ครั้ง
- ก่อนออกดอก: งดน้ำช่วงสั้น ๆ
- หลังติดผล: ให้น้ำมาก
- ก่อนเก็บเกี่ยว: หยุดน้ำราว 10 วัน
การตัดแต่งกิ่ง
ปีที่ 2–3 ตัดกิ่งแน่น กิ่งไขว้ กิ่งเป็นโรค กิ่งหัก กิ่งแห้ง และกิ่งกระโดง โดยเฉพาะหลังเก็บผล ให้ทรงพุ่มโปร่งจนแสงส่องผ่านได้ราว 25–30% เงื่อนไข GI หนองเหียงกำหนดให้ตัดแต่งกิ่งก่อนเข้าฤดูฝน และควรเกลี่ยผลให้กระจายทั่วต้น ผลที่เบียดหรือรูปทรงไม่ดีให้ตัดออกขายเป็นขนุนอ่อน
การห่อผลขนุน
สำนักงานเกษตรจังหวัดประจวบคีรีขันธ์แนะนำให้ห่อผลเมื่อผลอายุราว 60 วัน ห่อไว้ราว 90 วัน ใช้กระดาษหนังสือพิมพ์หรือถุงอาหารสัตว์/ถุงปูนที่เปิดก้น ส่วนแปลงของศูนย์วิจัยฯ พิจิตรห่อด้วยถุงตาข่ายสีฟ้าตั้งแต่ผลอายุ 40–50 วัน การห่อผลช่วยกันแมลงวันผลไม้และโรค
🐛 โรคและแมลงศัตรูขนุนที่พบบ่อย
ศัตรูสำคัญของขนุนคือ เพลี้ยแป้ง เพลี้ยหอยแดง แมลงวันผลไม้ ด้วงหนวดยาวเจาะลำต้น โรคแอนแทรคโนส โรคกิ่งแห้ง และโรคผลเน่า ตารางนี้สรุปอาการและแนวทางจัดการจากสำนักงานเกษตรจังหวัดประจวบคีรีขันธ์
ส.ป.ก. ยังบันทึกจากเกษตรกรต้นแบบที่นครราชสีมาว่าพบมดแดงและด้วงรบกวนเป็นประจำ ถ้าเจอเพลี้ยแป้งบนผลหรือยอดอ่อน ดูวิธีสังเกตและวิธีจัดการแบบละเอียดได้ที่ เพลี้ยแป้ง ส่วนสารเคมีควรใช้เมื่อระบาดรุนแรงเท่านั้นและใช้ตามฉลาก
🔪 การเก็บเกี่ยวขนุน ดูยังไงว่าแก่ และผลผลิตต่อไร่
ขนุนแก่พร้อมเก็บเมื่ออายุราว 120–160 วันหลังผสมเกสรติด ขึ้นกับพันธุ์ พันธุ์เบาสุกเร็วกว่า สังเกตจากหนามที่ห่างและทู่ ใบที่ขั้วผลร่วงหรือซีด และยางที่ขั้วใสจาง
วิธีดูว่าขนุนแก่
- ใบที่อยู่เหนือขั้วผลร่วงหรือซีดเหลือง
- หนามห่างออกและทู่ ร่องระหว่างหนามเป็นสีน้ำตาล
- บางพันธุ์เปลือกออกเหลือง พันธุ์เปลือกเขียวสีจะซีดและนิ่มลง
- ตัดขั้วแล้วยางใสและจาง ถ้ายางขาวข้นแสดงว่ายังไม่แก่
- เคาะแล้วเสียงทึบหรือโปร่ง และเริ่มมีกลิ่นหอม
เวลาเก็บให้ตัดที่ขั้วชิดกิ่ง ผลใหญ่ใช้เชือกไนลอนหย่อนลง แล้ววางบนกระสอบหรือผ้าในที่ร่ม อากาศถ่ายเท ถ้ายังมีฝนช่วงเก็บเกี่ยว ให้เก็บก่อนกำหนดอย่างน้อย 5 วันเมื่อแน่ใจว่าผลแก่แล้ว เพื่อไม่ให้เนื้อจืด
ผลผลิตขนุนต่อไร่และต่อต้น
ตัวเลขผลผลิตต่างกันมากตามปีและพื้นที่ ใช้เป็นค่าอ้างอิงเท่านั้น สวนที่ดูแลดีและปลูกพันธุ์ทวายอาจเก็บได้หลายรุ่นต่อปี ส่วนต้นที่อายุมากเกินไป ยวงจะบางและผลเล็กลง สำนักงานเกษตรจังหวัดประจวบฯ จึงแนะนำให้ปลูกทดแทนต้นเก่าเมื่ออายุราว 20 ปีในระบบแถวคู่
🏡 ปลูกขนุนในบ้าน และการปลูกขนุนในกระถาง
ปลูกขนุนในกระถางได้ในช่วงแรก แต่ขนุนเป็นไม้ใหญ่ที่สูงได้ 15–30 เมตร และผลหนักหลายกิโลกรัม เราไม่พบเอกสารทางการที่แนะนำการปลูกขนุนในกระถางระยะยาว ถ้ามีพื้นที่ดินควรปลูกลงดินห่างตัวบ้าน หลังคา และที่จอดรถ
- เลือกต้น: ใช้กิ่งทาบหรือกิ่งตอน และเลือกพันธุ์ที่ทรงพุ่มเตี้ยหรือติดผลเร็ว เช่น จำปากรอบ ซึ่งงานของจุฬาฯ ระบุว่าทรงพุ่มเตี้ยกว่าพันธุ์อื่น
- ภาชนะ: ใช้กระถางหรือวงบ่อใบใหญ่ที่มีรูระบายน้ำ เพราะขนุนไม่ทนน้ำขัง
- ดิน: ดินร่วนปนทรายผสมปุ๋ยหมักที่ย่อยแล้ว ระบายน้ำดี
- แสง: วางกลางแจ้งรับแดดเต็มวัน
- ตัดแต่ง: ตัดยอดคุมความสูง และไว้ผลน้อย ๆ ต่อต้น
- ย้ายลงดิน: เมื่อรากเต็มกระถางหรือต้นโตเกินกว่าจะดูแล
การเลี้ยงไม้ผลในกระถางต้องให้น้ำและปุ๋ยถี่กว่าต้นลงดิน หลักการคล้ายการปลูกมะนาวในกระถาง แต่ขนุนต้นใหญ่และหนักกว่ามาก จึงเหมาะกับการปลูกในกระถางระยะสั้นหรือเพื่อประดับมากกว่าหวังผลผลิตจำนวนมาก
ผลขนุนที่หล่นจากต้นทำให้คนและสัตว์เลี้ยงบาดเจ็บได้ (Macquarie University) อย่าปลูกชิดทางเดิน ที่นั่งเล่น หรือที่จอดรถ และเก็บผลแก่ลงมาก่อนจะหล่นเอง
🍽️ ขนุน ประโยชน์ สรรพคุณ และโทษ
ประโยชน์หลักของขนุนคือเป็นผลไม้กินสดและทำขนม ส่วนขนุนอ่อนใช้เป็นผักทำแกง ยำ และส้มตำ เมล็ดต้มกินได้ และเนื้อไม้ใช้ทำเฟอร์นิเจอร์กับเครื่องดนตรี
คุณค่าทางโภชนาการของขนุนสุก
งานของจุฬาฯ ระบุว่ายวงขนุนสุก 100 กรัมให้พลังงานราว 94 กิโลแคลอรี คาร์โบไฮเดรต 23.7 กรัม โปรตีน 1.7 กรัม ไขมัน 0.3 กรัม ใยอาหาร 0.9 กรัม มีวิตามินเอและวิตามินซี
ขนุน สรรพคุณตามภูมิปัญญาพื้นบ้าน
ตำราพื้นบ้านที่ทรูปลูกปัญญาและ PPTV รวบรวมไว้ กล่าวถึงการใช้ใบ แก่น ยาง และรากขนุนในยาพื้นบ้านหลายอย่าง เช่น ใช้ใบในตำรับแก้ท้องเสีย และใช้แก่นสมานแผล PPTV ระบุว่างานวิจัยที่มีส่วนใหญ่ยังเป็นการทดลองในห้องปฏิบัติการ ไม่ใช่ผลในคน ข้อมูลนี้เป็นการใช้ตามภูมิปัญญา ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์
ขนุน ประโยชน์และโทษที่ควรรู้
- น้ำตาลสูง: ขนุนสุกมีรสหวานจัด PPTV และเดลินิวส์แนะนำให้ผู้ที่ต้องคุมน้ำตาลในเลือดกินแต่น้อย
- ยางเหนียว: ผลดิบและขั้วผลมียางขาวข้นเหนียวติดมือและมีด ควรเตรียมผ้าหรือกระดาษเช็ดไว้
- ผลหล่น: ผลหนักหลายกิโลกรัม เป็นอันตรายถ้าหล่นใส่
🙏 ขนุนไม้มงคล ความเชื่อเรื่อง “เกื้อหนุน”
ตามความเชื่อของไทย ขนุนเป็นหนึ่งในไม้มงคล เพราะชื่อพ้องกับคำว่า “หนุน” หรือ “เกื้อหนุน” เชื่อกันว่าปลูกไว้แล้วจะมีคนคอยช่วยเหลือค้ำจุน
- ตามความเชื่อโบราณที่บทความของธนาคารกสิกรไทยรวบรวมไว้ การปลูกขนุนไว้หลังบ้านจะมีผู้ใหญ่คอยอุดหนุนค้ำจุนให้ความเป็นอยู่ดีขึ้น และนิยมปลูกทางทิศตะวันตกเฉียงใต้
- PPTV ระบุว่าขนุนอยู่ในรายชื่อไม้มงคล 9 ชนิดของไทย และเชื่อกันว่าเกี่ยวกับบารมี ความมั่งคั่ง และการช่วยเหลือเกื้อกูล
- นอกจากความเชื่อ แก่นขนุนยังถูกใช้ย้อมจีวรพระ (เดลินิวส์)
ความเชื่อเหล่านี้เป็นวัฒนธรรมและความสบายใจของผู้ปลูก ไม่มีผลต่อการเติบโตของต้น เรื่องที่ควรคิดจริงจังกว่าทิศคือพื้นที่ ขนุนต้นใหญ่ รากแผ่ และผลหนัก ควรเว้นระยะจากตัวบ้านให้พอ
📚 แหล่งอ้างอิง
- สำนักงานเกษตรจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ (สป.กษ.): ข้อมูลการวางแผนสินค้าเกษตร ขนุน ปี 2562
- กรมทรัพย์สินทางปัญญา: ประกาศคำขอขึ้นทะเบียนสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ ขนุนหนองเหียงชลบุรี
- ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรพิจิตร กรมวิชาการเกษตร: การคัดเลือกลูกผสมขนุนที่ได้จากการเพาะเมล็ด (2562)
- กรมวิชาการเกษตร: การปรับปรุงพันธุ์ขนุนลูกผสมสำหรับภาคเหนือตอนล่าง (2564)
- กรมวิชาการเกษตร: โครงการวิจัยและพัฒนาพันธุ์ขนุน
- กรมวิชาการเกษตร: เอกสารข้อมูลการผลิตพืช ขนุน (doaplant)
- กรมวิชาการเกษตร (สำนักคุ้มครองพันธุ์พืช): แนวทางการตรวจสอบลักษณะพันธุ์ขนุน
- กรมวิชาการเกษตร (สำนักคุ้มครองพันธุ์พืช): ประกาศคำขอจดทะเบียนพันธุ์ ขนุนเพชรวรินทร์วรดา
- สำนักงานการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม (ส.ป.ก.): องค์ความรู้เด่น การปลูกขนุน (เกษตรกรต้นแบบ นครราชสีมา)
- จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (คลังปัญญาจุฬาฯ): บทที่ 2 ตรวจเอกสาร ขนุน
- มจธ. (KMUTT Digital Repository): ขนุน Artocarpus heterophyllus
- สสวท. (scimath.org): ขนุน
- มทร.กรุงเทพ วารสารวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี: จำปาดะ (Artocarpus integer)
- FAO: Champada (Artocarpus integer) ใน Minor tropical fruits
- JIRCAS: Artocarpus heterophyllus Lamk. (Thai vegetables database)
- Macquarie University: Jackfruit Artocarpus heterophyllus
- Thai PBS ทุกทิศทั่วไทย: ขนุนพันธุ์ทวายปีเดียว จ.นครราชสีมา
- เดลินิวส์: ขนุนทองสิน
- เดลินิวส์: ขนุนหนองเหียงชลบุรีขึ้นทะเบียน GI
- เดลินิวส์: ขนุน ลักษณะและประโยชน์
- ไทยรัฐ: คำศัพท์ภาษาอีสาน
- PPTV HD36: ประโยชน์ขนุน ไม้มงคลของไทย
- ทรูปลูกปัญญา: ขนุน
- ธนาคารกสิกรไทย K-Home Smiles Club: 9 ไม้มงคลไทย ควรปลูกคู่บ้าน
🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?
เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ
❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
ต้นขนุนชอบแดดไหม
ต้นขนุนชอบแดดจัด ฐานข้อมูลของ JIRCAS ระบุว่าขนุนเติบโตได้ดีในที่แห้งและมีแดด และทนแล้งได้ดี จึงควรปลูกกลางแจ้งรับแดดเต็มวัน สิ่งที่ขนุนกลัวมากกว่าแดดคือน้ำขัง เพราะน้ำท่วมขังนาน 1–2 สัปดาห์อาจทำให้ต้นตายได้
ปลูกขนุนกี่ปีได้ผล
ต้นขนุนจากกิ่งตอนหรือกิ่งทาบเริ่มให้ผลราวปีที่ 3–4 หลังปลูก ส่วนต้นเพาะเมล็ดใช้เวลาราว 6–7 ปี ตามข้อมูลของสำนักงานเกษตรจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ พันธุ์ติดผลเร็วอย่างจำปากรอบให้ผลได้ตั้งแต่ปีที่ 3 และต้นอายุ 10 ปีขึ้นไปให้ผลราว 40–50 ผลต่อปี
ระยะปลูกขนุนกี่เมตร 1 ไร่ปลูกได้กี่ต้น
ที่ดอนนิยมปลูกระยะ 8 × 8 เมตร ได้ 25 ต้นต่อไร่ หรือ 10 × 10 เมตร ได้ 16 ต้นต่อไร่ ส่วนสวนยกร่องใช้ 6 × 6 เมตร ได้ราว 45 ต้นต่อไร่ ขุดหลุมกว้าง ยาว ลึก 50–100 ซม. ตามความสมบูรณ์ของดิน และปลูกช่วงต้นฤดูฝน
ขนุนพันธุ์ไหนดี
ขึ้นกับเป้าหมาย ทองประเสริฐเป็นพันธุ์การค้าหลัก เนื้อเหลืองทอง หนา กรอบ ผลราว 10–25 กก. เพชรราชาเนื้อเหลืองเข้ม ซังน้อย หวานหอม แดงสุริยาเนื้อสีส้มแดง และทองส้มเนื้อเหลืองส้ม ทั้งหมดอยู่ในรายชื่อพันธุ์ของ GI ขนุนหนองเหียงชลบุรี ส่วนคนที่อยากได้ผลหลายรุ่นให้ดูพันธุ์ทวาย เช่น มาเลย์
ปลูกขนุนในกระถางได้ไหม
ปลูกได้ในช่วงที่ต้นยังเล็ก โดยใช้กิ่งทาบหรือกิ่งตอนในกระถางใบใหญ่ที่ระบายน้ำดี วางกลางแจ้ง และตัดยอดคุมความสูง แต่ขนุนเป็นไม้ใหญ่สูงได้ 15–30 เมตรและผลหนัก จึงควรย้ายลงดินเมื่อรากเต็มกระถาง ถ้าจะปลูกในกระถาง เลือกพันธุ์ทรงพุ่มเตี้ยอย่างจำปากรอบจะดูแลง่ายกว่า
รูปภาพเพิ่มเติม
ปลูกต่อได้เลย
ต้นไม้ที่ดูแลคล้ายต้นขนุน
ไม้ผลต้นมะม่วง
Mangifera indica L.
ไม้มงคลต้นชงโค
Bauhinia purpurea L.
ไม้มงคลต้นสาละ
Shorea robusta C.F.Gaertn. (สาละอินเดีย) / Couroupita guianensis Aubl. (สาละลังกา)
ไม้มงคล