แมลงบั่ว
พบทำลาย ข้าว ข้าวป่า หญ้าไซ และอีก 8 ชนิด
หนอนกินจุดเจริญจนเกิดหลอดบั่ว ทำลายมากในระยะแตกกอ ช่วงฤดูฝน
- ชนิดแมลง
- Orseolia oryzae
- แพร่ระบาดทาง
- ตัวเต็มวัยบินเข้านา, บินเข้าหาแสงไฟกลางคืน, พักตัวในข้าวป่าและหญ้า, ปลูกข้าวต่อเนื่องไม่พักนา และอื่น ๆ
- พืชที่ถูกทำลาย (11 ชนิด)
- ข้าว ข้าวป่า หญ้าไซ หญ้าปล้องเขียว หญ้าปล้องหิน หญ้าแดง หญ้าโขย่ง หญ้าชันกาด หญ้าตีนติด หญ้าข้าวนก หญ้านกสีชมพู
- อัปเดตล่าสุด
- 21 พ.ย. 2569
สรุปสั้น (TL;DR)
อ่าน 30 วินาที- แมลงบั่ว (*Orseolia oryzae*) ตัวเต็มวัยคล้ายยุง ยาว 3–4 มม. ตัวเมียท้องสีแดงส้ม บินเข้าหาแสงไฟ กลางคืน
- หนอนกินจุดเจริญ ข้าวสร้าง หลอดบั่ว (หลอดหอม) คล้ายใบหอม หน่อนั้น ไม่ออกรวง ทำลายมากใน ระยะแตกกอ
- วงจรชีวิต: ไข่ 3–4 วัน หนอน ~11 วัน ดักแด้ ~6 วัน มีได้ 6–7 ชั่วอายุต่อฤดู (กรมการข้าว)
- ระบาดใน ฤดูฝน และช่วงอากาศชื้นเย็น ภาคเหนือรุนแรง ก.ย.–ต.ค. พื้นที่ชื้นใกล้ภูเขาในภาคเหนือและอีสาน
- สำรวจที่ข้าว 20–30 วันหลังปลูก เกณฑ์ สวข. คือหลอดบั่วเกิน 3–5% ของแปลง
- กรมการข้าว (RKB) ไม่แนะนำให้ใช้สารใด ๆ ส่วน สวข. และกรมส่งเสริมการเกษตรระบุ อิทิโพรล (2B) และ กลุ่ม 4A เมื่อระบาดรุนแรง
- วิธีหลัก: กำจัดหญ้ารอบแปลงก่อนตกกล้า ปรับวันปลูก ไม่ปลูกถี่ ใช้ไฟล่อ 19.00–21.00 น. ไม่ใส่ไนโตรเจนเกิน
📋 ภาพรวมโรค
แมลงบั่ว หรือบั่วข้าว คือแมลงศัตรูข้าวตัวเล็กคล้ายยุง ชื่อวิทยาศาสตร์ Orseolia oryzae ตัวหนอนของมันเข้าไปกินจุดเจริญที่ยอดข้าว ทำให้ต้นข้าวสร้างหลอดกลวงคล้ายใบหอมหุ้มตัวหนอนไว้ เรียกว่า “หลอดบั่ว” หรือ “หลอดหอม” หน่อที่เป็นหลอดแล้วจะไม่ออกรวง
บั่วในนาข้าวพบมากในภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ โดยเฉพาะพื้นที่ชื้นใกล้ภูเขา แต่ช่วงหลังมีรายงานในภาคเหนือตอนล่างและภาคกลางด้วย บทความนี้รวมวิธีดูหน้าตาแมลงบั่ว วงจรชีวิต อาการหลอดบั่ว ช่วงระบาด วิธีปราบแมลงบั่วแบบไม่ใช้สาร และคำถามว่าแมลงบั่วใช้ยาอะไร ซึ่งหน่วยงานไทยให้คำตอบไม่ตรงกัน เราจึงแยกให้เห็นว่าใครแนะนำอะไร
🔍 แมลงบั่วคืออะไร หน้าตาบั่วข้าวเป็นอย่างไร
แมลงบั่วเป็นแมลงในอันดับแมลงวัน (Diptera) วงศ์ Cecidomyiidae ซึ่งเป็นกลุ่มแมลงที่ทำให้พืชสร้างปม (gall midge) ตัวเต็มวัยคล้ายยุงหรือริ้น ลำตัวยาว 3–4 มม. หนวดและขาสีดำ ตามข้อมูลของกรมการข้าว
ตัวผู้สีน้ำตาลปนเหลืองและตัวเล็กกว่าตัวเมีย ตัวเมียมีส่วนท้องสีแดงส้ม กลางวันตัวเต็มวัยหลบอยู่ใต้ใบข้าว กลางคืนจะบินเข้าหาแสงไฟ ชาวนาจึงมักเห็นแมลงบั่วตอมหลอดไฟตามบ้านช่วงหัวค่ำ ซึ่งเป็นสัญญาณเตือนที่ดีที่สุด เพราะไข่และตัวหนอนเล็กจนมองด้วยตาเปล่าแทบไม่เห็น
ชื่อเรียกในภาษาอังกฤษคือ Asian rice gall midge เอกสารต่างประเทศเรียกหลอดบั่วว่า silver shoot หรือ onion shoot (ยอดหอม) Wikipedia ระบุว่าตัวเมียตัวหนึ่งวางไข่ได้ราว 100–400 ฟองตลอดชีวิต ส่วนกรมการข้าวใช้คำว่า “หลายร้อยฟอง” ข่าวเตือนของสถาบันวิทยาศาสตร์ข้าวแห่งชาติ (สวข.) ยังระบุว่าตัวเต็มวัยเข้ามาวางไข่ตอนกลางคืนและตายในวันรุ่งขึ้นหลังวางไข่เสร็จ
ช่วงต้นฤดูทำนา ลองสังเกตหลอดไฟหน้าบ้านหรือใกล้นาตอนหัวค่ำ ถ้าเห็นแมลงตัวเล็กคล้ายยุง ท้องสีแดงส้ม ขาดำ บินมาเล่นไฟจำนวนมาก ให้ถือว่าแมลงบั่วเริ่มเข้าพื้นที่แล้ว และเตรียมสำรวจนาเมื่อข้าวอายุ 20–30 วัน
🔄 วงจรชีวิตแมลงบั่ว
วงจรชีวิตแมลงบั่วสั้นมาก จากไข่จนเป็นตัวเต็มวัยใช้เวลาราว 20–21 วัน (บวกเองจากตัวเลขของกรมการข้าว: ไข่ 3–4 วัน หนอนราว 11 วัน ดักแด้ราว 6 วัน) กรมการข้าวระบุว่าในหนึ่งฤดูปลูกอาจมีได้ 6–7 ชั่วอายุ และชั่วอายุที่ 2–4 ทำความเสียหายมากที่สุด
ไข่ต้องการความชื้นสัมพัทธ์สูงราว 80–90% จึงจะฟักได้ดี หนอนที่ฟักแล้วคลานตามกาบใบลงไปถึงจุดเจริญของยอดหรือตาข้างที่ข้อ ต้นข้าวจะสร้างหลอดหุ้มตัวหนอนไว้ภายในราว 1 สัปดาห์ เมื่อหนอนเข้าดักแด้ ดักแด้จะเคลื่อนขึ้นไปที่ปลายหลอดแล้วเจาะออกมาเป็นตัวเต็มวัย มักออกตอนกลางคืน
ในฤดูแล้งที่ไม่มีข้าว แมลงบั่วพักตัวอยู่ในระยะดักแด้ที่ตาของพืชอาศัย พอเข้าฤดูฝนตัวเต็มวัยจะออกมา อาศัยอยู่บนข้าวป่าและหญ้าก่อน 1–2 ชั่วอายุ แล้วจึงบินเข้านาตั้งแต่ระยะกล้า หรือราว 25–30 วันหลังปลูก (กรมการข้าว) นี่คือเหตุผลที่การกำจัดหญ้ารอบแปลงก่อนตกกล้ามีความสำคัญมาก
ตัวเลขจากต่างประเทศใกล้เคียงกัน เอกสารการสอนของ TNAU อินเดียให้ไข่ 3–4 วัน หนอน 8–10 วัน และวงจรรวม 15–20 วัน ส่วน Wikipedia ระบุว่าหนอนกินอยู่ราว 10 วัน ตัวเต็มวัยออกจากดักแด้ใน 4–7 วัน และอาจมีได้ถึง 8 รุ่นต่อปี ความต่างนี้มาจากอุณหภูมิและพื้นที่ ในไทยให้ยึดตัวเลขของกรมการข้าวเป็นหลัก
🌾 หลอดบั่วคืออะไร อาการแมลงบั่วในนาข้าว

หลอดบั่ว หรือหลอดหอม คือยอดข้าวที่กลายเป็นหลอดกลวงสีเขียวอ่อนคล้ายใบหอม ต้นข้าวสร้างขึ้นมาหุ้มตัวหนอนที่กินจุดเจริญอยู่ข้างใน หน่อที่เป็นหลอดแล้วจะไม่ออกรวง ผลผลิตจึงหายไปทั้งหน่อ
ปัญหาคือกว่าจะเห็นหลอดชัด ข้าวมักแตกกอเต็มที่แล้ว ข่าวเตือนของ สวข. กรมการข้าว จึงบอกอาการเริ่มแรกที่ควรดูตั้งแต่ข้าวอายุ 1–2 สัปดาห์หลังหว่าน รายการด้านล่างรวมข้อมูลจาก สวข. และหน้าองค์ความรู้ของกรมการข้าว
- ต้นเตี้ย ลำต้นอวบ ค่อนข้างแข็ง (สวข.) ลำต้นกลม สีเขียวเข้ม (กรมการข้าว)
- แตกหน่อมาก กางออกด้านข้างคล้ายกอตะไคร้ ไม่ตั้งตรงเหมือนกอข้าวปกติ
- ใบหรือกาบใบหงิกงอ คล้ายถูกอัดอยู่ในกาบ ปลายใบไม่คลายออกจากกาบ
- หลอดบั่ว ยอดกลางเป็นหลอดกลมยาวสีเขียวอ่อนคล้ายใบหอม เกิดราว 1 สัปดาห์หลังหนอนเข้าถึงจุดเจริญ
- หลอดเหี่ยวแห้ง หลังตัวเต็มวัยเจาะออกจากปลายหลอด หลอดจะเหี่ยวและหน่อนั้นตาย (Wikipedia)
Wikipedia ระบุว่าข้าวอาจแตกหน่อใหม่ออกมาชดเชย แต่หน่อใหม่ก็มักโดนบั่วซ้ำ เพราะบั่วมีหลายชั่วอายุต่อฤดู ส่วนเอกสารของมหาวิทยาลัยเกษตรเกรละ (อินเดีย) ระบุว่าในกล้าที่อายุน้อยมาก โคนต้นอาจบวมและแตกกอมากผิดปกติ อาการพบได้ตั้งแต่ระยะกล้าจนถึงออกดอก
📅 แมลงบั่วระบาดช่วงไหน และพื้นที่เสี่ยง
กรมการข้าวระบุว่าแมลงบั่วระบาดรุนแรงในฤดูฝน และเมื่ออากาศมีเมฆมากหรือฝนตก เพราะความชื้นสูงช่วยให้วางไข่ ไข่ฟัก และหนอนรอดได้มาก ในภาคเหนือระบาดรุนแรงช่วงกันยายนถึงตุลาคม
นอกจากนี้ กรมส่งเสริมการเกษตร (2566) ยังเตือนว่ามีการระบาดในช่วงนาปรังเมื่ออากาศแปรปรวน เย็นและชื้น
ประกาศเตือนของกรมส่งเสริมการเกษตร (11 พ.ย. 2568) ระบุว่าภาคเหนือตอนบนและภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบนมีอากาศเย็นในตอนเช้า และแมลงบั่วจะระบาดมากในพื้นที่ที่มีความชื้นสัมพัทธ์สูง ส่วนประกาศของกรมเดียวกันเมื่อ 1 ก.พ. 2566 เตือนเรื่องอากาศเย็นและชื้นในช่วงนาปรัง และการปลูกข้าวต่อเนื่องโดยไม่พักนาที่ทำให้ข้าวรุ่นถัดไปเสี่ยงมากขึ้น
นอกจากพื้นที่เดิม ยังมีรายงานในพื้นที่อื่นด้วย ตัวอย่างที่เปิดดูได้ ได้แก่
- รายงานกระทรวงเกษตรฯ (ข้อมูล 4 ม.ค. 2566) พบในอุทัยธานีและเลย รวมราว 1,680 ไร่
- ข่าวเดลินิวส์ (14 เม.ย. 2568) รายงานการระบาดในนครสวรรค์ พิจิตร และชัยนาท รวม 1,459 ไร่
- ข่าวเตือนของ สวข. กรมการข้าว พบหลอดบั่วในนาข้าว กข81 ที่อำเภอบางปลาม้า สุพรรณบุรี เสียหายราว 3–5% ของแปลง
- รายงานกระทรวงเกษตรฯ ข้อมูล ณ 12 พ.ย. 2568 พบใน 4 จังหวัด คือ ตาก นครพนม นครราชสีมา และอุดรธานี รวม 85 ไร่
ปัจจัยที่คุมเองได้ง่ายที่สุดคือปุ๋ย ใช้เครื่องคำนวณปุ๋ยคิดปริมาณปุ๋ยไนโตรเจนให้พอดีก่อนใส่ แทนการใส่ยูเรียตามความเคยชิน
📋 วิธีสำรวจแมลงบั่ว และเกณฑ์ที่ต้องเริ่มจัดการ

ช่วงสำคัญที่สุดคือ 20–30 วันหลังปลูก ข่าวเตือนของ สวข. กรมการข้าว ให้เกณฑ์ว่า ถ้าข้าวอายุ 20–30 วันหลังหว่านพบหลอดบั่วเกิน 3–5% ของพื้นที่แปลง ให้พิจารณาใช้สารฆ่าแมลงโดยด่วน ซึ่งเป็นเกณฑ์ของข่าวเตือนฉบับนั้นในนาหว่านน้ำตม
วิธีสำรวจแบบง่ายคือเดินทแยงแปลง ดูกอข้าวหลายจุด หากอที่เตี้ย แตกหน่อกาง ใบไม่คลี่ แล้วแหวกดูยอดกลางว่ามีหลอดหรือไม่ จดว่าพบในกี่จุดจากที่ดูทั้งหมด ถ้าไม่แน่ใจ ให้ถอนต้นตัวอย่างไปให้สำนักงานเกษตรอำเภอหรือศูนย์วิจัยข้าวดู ข่าวเตือนของ สวข. ระบุว่าการนำตัวอย่างต้นข้าวไปด้วยช่วยให้วินิจฉัยได้เร็วขึ้น
เมื่อเห็นหลอดบั่วชัดในระยะแตกกอเต็มที่หรือข้าวสร้างช่อดอกแล้ว ข่าวเตือนของ สวข. ระบุว่าแก้ไขไม่ทันแล้ว อย่าเสียเงินพ่นยาตอนนั้น ให้จดว่าแปลงไหนเป็น แล้ววางแผนฤดูหน้า เช่น กำจัดหญ้ารอบแปลงก่อนตกกล้า ปรับวันปลูก และลดความหนาแน่นของการหว่าน
🌱 วิธีปราบแมลงบั่วแบบไม่ใช้สาร

วิธีหลักที่กรมการข้าวและกรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำตรงกันคือวิธีเขตกรรม ได้แก่ กำจัดพืชอาศัย ปรับวันปลูก ไม่ปลูกถี่ ใช้แสงไฟล่อตัวเต็มวัย และรักษาศัตรูธรรมชาติ วิธีเหล่านี้ทำก่อนบั่วเข้านา จึงได้ผลกว่าการรอพ่นหลังเห็นหลอด
- กำจัดวัชพืชรอบแปลงก่อนตกกล้าหรือหว่านข้าว เพื่อทำลายพืชอาศัย กรมการข้าวระบุพืชอาศัย ได้แก่ ข้าวป่า หญ้าไซ หญ้าปล้องเขียว หญ้าปล้องหิน หญ้าแดง หญ้าโขย่ง หญ้าชันกาด และหญ้าตีนติด ส่วนข่าวเตือนของ สวข. และรายงานกระทรวงเกษตรฯ เพิ่มหญ้าข้าวนกและหญ้านกสีชมพู
- เลี่ยงการปลูกช่วงที่แมลงบั่วมาเล่นไฟมาก (กรมการข้าว, กรมส่งเสริมการเกษตร)
- ปรับวันปลูก กรมการข้าวแนะนำว่าภาคเหนือให้ปลูกหรือปักดำช่วงกรกฎาคมถึงสิงหาคม หรือปักดำ 2 ครั้ง โดยดูแลจนข้าวอายุ 45 วันหลังปักดำ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือให้ปลูกหรือปักดำช่วงมิถุนายนถึงกรกฎาคม ข่าวเตือนของ สวข. ระบุว่านาปรังปลูกเร็วถูกทำลายน้อยกว่าปลูกช้า ส่วนนาปีปลูกช้าถูกทำลายน้อยกว่าปลูกเร็ว
- ไม่หว่านหรือปักดำถี่ ในพื้นที่ที่ระบาดประจำ ข่าวเตือนของ สวข. ใช้อัตราเมล็ดพันธุ์นาหว่านข้าวงอก 15–20 กก./ไร่
- ปลูกพร้อมกันในละแวกเดียวกัน ไม่ปลูกเหลื่อมฤดู (สวข.)
- ใช้แสงไฟล่อและทำลายตัวเต็มวัย ช่วง 19.00–21.00 น. (กรมการข้าว, กรมส่งเสริมการเกษตร) สวข. แนะให้วางไฟห่างจากแปลงนา เพื่อไม่ล่อแมลงเข้ามาในนา รายงานกระทรวงเกษตรฯ ปี 2566 ยังแนะให้ใช้ไม้ตีแมลงวันตีตัวเต็มวัยที่มาเล่นไฟตามบ้าน
- ถอนต้นที่เป็นหลอดไปทำลาย เมื่อระบาดน้อย (กรมส่งเสริมการเกษตร)
- ใส่ปุ๋ยไนโตรเจนตามคำแนะนำของทางราชการ ไม่ใส่สูงเกินไป (สวข.) คำนวณปุ๋ยไนโตรเจนให้พอดีกับพื้นที่นาก่อนซื้อปุ๋ย
- พักนาและปลูกพืชอื่นช่วงนาปรัง กรมส่งเสริมการเกษตร (2566) ส่งเสริมปลูกพืชใช้น้ำน้อย เช่น แตงโม หรือพืชตระกูลถั่ว เพื่อตัดวงจรแมลง
สูตรน้ำหมักหรือสารไล่แมลงทำเองสำหรับแมลงบั่ว ไม่พบคำแนะนำจากกรมการข้าวหรือกรมส่งเสริมการเกษตร และหนอนอยู่ในยอดที่ปิดเป็นหลอด น้ำยาที่พ่นจึงเข้าไม่ถึง การลงทุนกับวิธีเขตกรรมข้างต้นจึงคุ้มกว่า
🐝 ศัตรูธรรมชาติของแมลงบั่ว
แมลงบั่วมีศัตรูธรรมชาติหลายชนิด กรมการข้าวระบุว่ามีไรตัวห้ำที่กินไข่แมลงบั่ว และแตนเบียนหนอนในวงศ์ Platygasteridae, Eupelmidae และ Pteromalidae กรมส่งเสริมการเกษตรระบุด้วงดิน แมงมุม และแตนเบียนของแมลงบั่ว และขอให้ชาวนาอนุรักษ์ไว้
ในอินเดีย เอกสารการสอนของ TNAU ระบุแตนเบียนหนอน Platygaster oryzae แมงมุม Tetragnatha และ Argiope catenulata และด้วงดิน Ophionia indica และมีการปล่อยแตนเบียน Platygaster oryzae ในรูปหลอดบั่วที่ถูกเบียนแล้ว ซึ่งยังไม่พบคำแนะนำการปล่อยแบบนี้จากหน่วยงานไทย
💊 แมลงบั่วใช้ยาอะไร
คำตอบสั้นคือ หน่วยงานไทยแนะนำไม่ตรงกัน หน้าองค์ความรู้ของกรมการข้าว (Rice Knowledge Bank) ระบุว่าไม่แนะนำให้ใช้สารป้องกันกำจัดแมลงใด ๆ เพราะไม่คุ้มทุนและทำลายศัตรูธรรมชาติ รายงานสถานการณ์ศัตรูพืชของกระทรวงเกษตรฯ ข้อมูล ณ 12 พ.ย. 2568 ก็เขียนทำนองเดียวกันว่าไม่ควรใช้สารฆ่าแมลงใด ๆ เพราะไม่ได้ผลและทำลายศัตรูธรรมชาติ
แต่มีอีกสองแหล่งที่ให้ใช้สารเมื่อระบาดรุนแรง คือข่าวเตือนของสถาบันวิทยาศาสตร์ข้าวแห่งชาติ กรมการข้าว (กรณีนาหว่านที่สุพรรณบุรี) และประกาศเตือนของกรมส่งเสริมการเกษตร (11 พ.ย. 2568) ตารางด้านล่างแยกให้เห็นว่าแต่ละแหล่งระบุอะไร กลุ่ม IRAC ตรวจกับเอกสารการจัดกลุ่มกลไกการออกฤทธิ์ของ IRAC
วิธีใช้ตามแต่ละแหล่ง ข่าวเตือนของ สวข. ระบุสารทั้งสามชนิดในตารางนี้ (เอกสารนั้นมีอัตราของตัวเอง แต่บทความนี้ให้ใช้ตามอัตราบนฉลาก) โดยให้เริ่มพ่นหลังหว่านข้าว ทุก 15 วัน 2–3 ครั้งตามอายุข้าว ผสมสารจับใบ และเน้นในนาที่หว่านช่วงปลายกรกฎาคมถึงต้นพฤศจิกายน ส่วนประกาศของกรมส่งเสริมการเกษตรให้ใช้สารเมื่อระบาดรุนแรงเท่านั้น พ่นสารกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งห่างกันทุก 7 วัน ไม่เกิน 3 ครั้ง และไม่พ่นสารกลุ่มเดิมซ้ำในรอบวงจรชีวิตของแมลง สองคำแนะนำนี้ต่างกันเรื่องช่วงห่าง จึงควรเลือกทำตามแหล่งใดแหล่งหนึ่ง ไม่นำมาผสมกันเอง
ไม่ว่าจะเลือกทางไหน ช่วงเวลาสำคัญกว่าชื่อสาร หนอนอยู่ในยอดที่ปิดเป็นหลอด และ สวข. ระบุว่าเมื่อเห็นหลอดชัดในระยะแตกกอเต็มที่ก็แก้ไม่ทันแล้ว ถ้านาของคุณอยู่ในพื้นที่ที่ไม่เคยมีบั่วระบาดหนัก ให้เริ่มจากวิธีไม่ใช้สารตามที่กรมการข้าวแนะนำ แล้วปรึกษาสำนักงานเกษตรอำเภอก่อนตัดสินใจพ่น
สารที่ไม่อยู่ในคำแนะนำของไทย เอกสารของมหาวิทยาลัยเกษตรเกรละ (KAU) และ TNAU ของอินเดียยังพูดถึงสารอื่น เช่น คลอร์ไพริฟอสสำหรับแช่รากกล้า และคาร์โบฟูรานชนิดเม็ด คลอร์ไพริฟอสเป็นวัตถุอันตรายที่ห้ามใช้ในไทยแล้ว มีผลตั้งแต่ 1 มิถุนายน 2563 ส่วนคาร์โบฟูราน (IRAC 1A) ข่าวปี 2555 ระบุว่ายังไม่ได้รับการขึ้นทะเบียนในไทย และเราไม่พบเอกสารทางการที่ยืนยันสถานะปัจจุบัน สารทั้งสองไม่อยู่ในคำแนะนำของกรมการข้าวหรือกรมส่งเสริมการเกษตรที่เราตรวจ จึงไม่ควรใช้ ฟิโพรนิลชนิดเม็ดที่บางข่าวกล่าวถึง ก็ไม่อยู่ในคำแนะนำของหน่วยงานไทยที่เปิดดูได้ และฟิโพรนิลอยู่ในกลุ่ม 2B เดียวกับอิทิโพรล
อ่านฉลากทุกครั้ง ใช้เฉพาะผลิตภัณฑ์ที่มีเลขทะเบียนกับกรมวิชาการเกษตรและฉลากระบุว่าใช้กับข้าว ใช้ตามอัตราที่กำหนด ไม่ผสมเข้มขึ้นเอง ห้ามใช้คลอร์ไพริฟอสที่ห้ามแล้ว สวมถุงมือ หน้ากาก แว่นตา เสื้อแขนยาว และรองเท้าบูทขณะผสมและพ่น เว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามฉลาก สารกลุ่มนีโอนิโคตินอยด์ (4A) อาจกระทบผึ้งและแมลงมีประโยชน์ อย่าล้างถังพ่นหรือทิ้งภาชนะลงแหล่งน้ำ
🔁 ป้องกันแมลงบั่วดื้อยา สลับกลุ่ม IRAC
หลักที่กรมส่งเสริมการเกษตรระบุคือหมุนเวียนสารตามกลไกการออกฤทธิ์ และไม่พ่นสารกลุ่มเดิมซ้ำในรอบวงจรชีวิตของแมลง สารที่แนะนำสำหรับบั่วมีแค่ 2 กลุ่ม คือ 2B และ 4A จึงต้องระวังเป็นพิเศษว่าสารชื่อต่างกันอาจเป็นกลุ่มเดียวกัน
- อิมิดาโคลพริด โคลไทอะนิดิน ไทอะมีโทแซม และไทอะโคลพริด อยู่กลุ่ม 4A เดียวกันทั้งหมด สลับกันเองไม่นับว่าเปลี่ยนกลุ่ม
- อิทิโพรลและฟิโพรนิลอยู่กลุ่ม 2B เดียวกัน
- (หลักทั่วไป) สารผสมให้นับทุกกลุ่มในสูตร ถ้ารอบที่แล้วใช้สารผสมที่มี 4A อยู่ รอบนี้ไม่ควรใช้ 4A อีก
- (หลักทั่วไป) วงจรแมลงบั่วจากไข่ถึงตัวเต็มวัยราว 20–21 วัน (บวกจากตัวเลขกรมการข้าว) ช่วงที่ใช้สารกลุ่มเดียวกันจึงไม่ควรยาวเกินช่วงนี้
ตารางนี้เป็นหลักทั่วไปตามแนวคิดของ IRAC ไม่ใช่สูตรทางการของกรมการข้าว และเพราะมีแค่ 2 กลุ่ม การลดจำนวนครั้งที่พ่นด้วยวิธีเขตกรรมจึงเป็นวิธีชะลอการดื้อยาที่ได้ผลที่สุด
จดชื่อสารออกฤทธิ์ เลขกลุ่ม IRAC วันที่ และอายุข้าว ลงสมุดประจำแปลงทุกครั้งที่พ่น รอบหน้าให้เลือกเลขกลุ่มที่ไม่ซ้ำกับครั้งล่าสุด
🌾 พันธุ์ข้าวต้านทานแมลงบั่ว มีไหม
ยังไม่พบรายชื่อพันธุ์ข้าวต้านทานแมลงบั่วที่กรมการข้าวแนะนำอย่างเป็นทางการในหน้าองค์ความรู้ที่เปิดดูได้ หน้าแมลงบั่วของ Rice Knowledge Bank ไม่ได้ระบุพันธุ์ไว้ แต่มีงานวิจัยและข้อมูลพันธุ์ที่ช่วยให้เห็นภาพ ดังนี้
- เหมยนอง 62 เอ็ม และ กข22 งานวิจัยในวารสารแก่นเกษตร (2568) ซึ่งมีนักวิจัยจากศูนย์วิจัยข้าวแพร่ร่วมด้วย พบว่าทั้งสองพันธุ์มียีนต้านทานแบบด้อย 2 ยีน สัมพันธ์กับยีน gm12 ในเหมยนอง 62 เอ็ม และคาดว่า กข22 ได้รับยีนนี้มา ผู้วิจัยเสนอให้ใช้ กข22 เป็นแหล่งยีนต้านทาน เอกสารสรุปผลงานวิจัยของกรมการข้าวก็กล่าวถึงยีน gm12 ในเหมยนอง 62 เอ็ม
- พันธุ์ที่อ่อนแอ ข่าวการรับรองพันธุ์ใหม่ของกรมการข้าว (ก.ย. 2568) ระบุว่า กขจ3 อ่อนแอต่อแมลงบั่ว และ กข117 อ่อนแอมากต่อแมลงบั่ว ถ้าจะปลูกสองพันธุ์นี้ในพื้นที่เสี่ยงต้องเฝ้าระวังมากเป็นพิเศษ
- บั่วต่างพื้นที่ไม่เหมือนกัน งานวิจัยของกรมการข้าว (2552) พบแมลงบั่วชีวชนิด (biotype) 2 และ 5 ในทุกประชากรที่ศึกษา จาก 19 แปลงใน 12 จังหวัด อีกงานในภาคเหนือตอนล่างพบว่าสายพันธุ์ที่ต้านทานบั่วจากพิษณุโลก ตาก และแพร่ กลับอ่อนแอต่อบั่วจากพิจิตรและกำแพงเพชร
สรุปคือพันธุ์ที่ต้านทานในจังหวัดหนึ่ง อาจไม่ต้านทานในอีกจังหวัด ก่อนเลือกพันธุ์ให้ถามศูนย์วิจัยข้าวหรือศูนย์เมล็ดพันธุ์ข้าวใกล้บ้านว่าพันธุ์ใดเหมาะกับบั่วในพื้นที่ และอย่าพึ่งพันธุ์อย่างเดียว ต้องใช้คู่กับการกำจัดหญ้า ปรับวันปลูก และใส่ปุ๋ยพอดี
⚖️ แมลงบั่ว ต่างจากหนอนกอข้าวและแมลงบั่วมะม่วงอย่างไร
แมลงบั่วกับหนอนกอข้าวทำลายยอดข้าวในระยะแตกกอเหมือนกัน แต่ให้อาการต่างกัน แมลงบั่วทำให้ยอดเป็นหลอดกลวงสีเขียวอ่อนคล้ายใบหอม ส่วนหนอนกอทำให้ยอดเหี่ยวแห้งสีน้ำตาล ดึงแล้วหลุดง่าย การแยกให้ถูกช่วยไม่ให้พ่นสารผิดตัว
ส่วน “แมลงบั่วมะม่วง” ที่มีคนค้นหาเป็นแมลงคนละชนิด อยู่ในสกุล Procontarinia Plantix ระบุว่ามันทำให้ใบมะม่วงเป็นตุ่มปมนูนเล็ก ๆ ขนาด 3–4 มม. มีหนอนสีเหลืองอยู่ข้างใน และทำลายช่อดอกกับผลอ่อนได้ ไม่ได้ทำลายข้าว
ก่อนวางแผนปลูกฤดูถัดไป ติดตามราคาสินค้าเกษตรล่าสุดประกอบการตัดสินใจ
🛡️ วิธีป้องกันแมลงบั่วระยะยาว
การป้องกันแมลงบั่วระยะยาวคือตัดที่อยู่ระหว่างฤดูและไม่ให้ข้าวอยู่ในระยะเสี่ยงตรงกับช่วงที่บั่วมาก โดยกำจัดหญ้ารอบแปลง ปรับวันปลูก ไม่ปลูกถี่ ใส่ปุ๋ยพอดี และพักนา
- กำจัดข้าวป่าและหญ้าพืชอาศัยรอบแปลงทุกครั้งก่อนตกกล้าหรือหว่าน (กรมการข้าว)
- ปลูกตามช่วงที่กรมการข้าวแนะนำในแต่ละภาค และปลูกพร้อมเพื่อนบ้าน ไม่ปลูกเหลื่อม (กรมการข้าว, สวข.)
- ไม่หว่านหรือปักดำถี่ในพื้นที่ระบาดประจำ (กรมการข้าว, กรมส่งเสริมการเกษตร)
- ใส่ปุ๋ยไนโตรเจนตามคำแนะนำของทางราชการ ใช้เครื่องคำนวณปุ๋ยช่วยคิดก่อนซื้อปุ๋ย (สวข.)
- พักนาหรือปลูกพืชใช้น้ำน้อยแทนนาปรัง เพื่อตัดวงจร (กรมส่งเสริมการเกษตร 2566)
- เปิดไฟล่อและทำลายตัวเต็มวัยช่วง 19.00–21.00 น. ในช่วงต้นฤดู โดยวางไฟห่างจากแปลง
- สำรวจนาช่วง 20–30 วันหลังปลูกทุกฤดู และแจ้งสำนักงานเกษตรอำเภอเมื่อพบระบาด
✅ สรุปเรื่องแมลงบั่ว
แมลงบั่ว (Orseolia oryzae) เป็นแมลงตัวเล็กคล้ายยุงที่ทำให้ยอดข้าวเป็นหลอดบั่วหรือหลอดหอมและไม่ออกรวง ทำลายมากในระยะแตกกอ ระบาดในฤดูฝนและช่วงอากาศชื้นเย็น พบมากในภาคเหนือและอีสาน วงจรไข่ถึงตัวเต็มวัยราว 20–21 วัน และมีได้ 6–7 ชั่วอายุต่อฤดู
กรมการข้าวเน้นวิธีไม่ใช้สาร คือกำจัดหญ้ารอบแปลง ปรับวันปลูก ไม่ปลูกถี่ ใช้แสงไฟล่อ และรักษาศัตรูธรรมชาติ และไม่แนะนำให้พ่นสาร ถ้าระบาดรุนแรง สวข. กรมการข้าว และกรมส่งเสริมการเกษตร ระบุสารกลุ่ม 2B (อิทิโพรล) และ 4A (เช่น อิมิดาโคลพริด โคลไทอะนิดิน) ให้สลับกลุ่มและใช้ตามอัตราบนฉลาก ไม่มีวิธีใดทำให้แมลงบั่วหมดไปถาวร แต่การจัดการก่อนบั่วเข้านาช่วยลดความเสียหายได้มาก ติดตามราคาผักผลไม้วันนี้ได้ที่เกษตรไอเดีย
📚 แหล่งอ้างอิง
- กรมการข้าว Rice Knowledge Bank: แมลงบั่ว (Asian rice gall midge)
- สถาบันวิทยาศาสตร์ข้าวแห่งชาติ กรมการข้าว: เตือนภัยการระบาดของแมลงบั่ว (สุพรรณบุรี)
- กรมส่งเสริมการเกษตร ผ่าน ThaiPR.NET: อากาศเย็นลง หมอกหนา เตือนชาวนาระวัง “แมลงบั่ว” (11 พ.ย. 2568)
- สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัดกำแพงเพชร (opsmoac): แผ่นพับแมลงบั่ว
- ศูนย์ติดตามและแก้ไขปัญหาภัยพิบัติด้านการเกษตร กระทรวงเกษตรฯ: สถานการณ์ศัตรูพืชระบาด ข้อมูล ณ 12 พ.ย. 2568
- ศูนย์ติดตามและแก้ไขปัญหาภัยพิบัติด้านการเกษตร กระทรวงเกษตรฯ: รายงานสถานการณ์ภัยพิบัติด้านการเกษตร 17 ม.ค. 2566
- Nation TV: รู้จัก “แมลงบั่ว” ตัวร้ายทำลายข้าว ระบาดในช่วงอากาศชื้นเย็น (1 ก.พ. 2566, อ้างกรมส่งเสริมการเกษตร)
- เรื่องเล่าข่าวเกษตร: กรมส่งเสริมการเกษตร ย้ำ ชาวนาจับตาแมลงบั่ว (1 ก.พ. 2566)
- เดลินิวส์: แมลงบั่วระบาด นครสวรรค์ พิจิตร ชัยนาท (14 เม.ย. 2568)
- Wikipedia: Orseolia oryzae
- TNAU (eagri) ENTO 331 Lecture: Rice gall midge
- Kerala Agricultural University (celkau): Gall midge on rice
- IRAC: Mode of Action Classification brochure, Edition 6 (2019)
- วารสารวิชาการข้าว (กรมการข้าว): ความหลากหลายทางพันธุกรรมและชีวชนิดของแมลงบั่วในประเทศไทย (2552)
- แก่นเกษตร 53(3) 2568: การเปรียบเทียบพันธุกรรมความต้านทานต่อแมลงบั่วในข้าวเหมยนอง 62 เอ็ม และ กข22
- วารสารวิจัยและส่งเสริมวิชาการเกษตร: ปฏิกิริยาของข้าวสายพันธุ์ลูกผสมกลับ BC4F3-4 กับแมลงบั่วในภาคเหนือตอนล่าง
- กรมการข้าว: สรุปผลงานวิจัย (กล่าวถึงยีน gm12 ในเหมยนอง 62 เอ็ม)
- ฐานเศรษฐกิจ: กรมการข้าวเตรียมรับรองพันธุ์ข้าวใหม่ 4 พันธุ์ (6 ก.ย. 2568)
- ส.ป.ก. / กรมวิชาการเกษตร: วัตถุอันตรายทางการเกษตรที่ได้ประกาศห้ามใช้แล้ว
- MGR Online: สถานะคาร์โบฟูรานในไทย (30 ส.ค. 2555)
- Plantix: Mango midge (Procontarinia)
🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?
เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ
❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
บั่วข้าวคืออะไร หน้าตาเป็นอย่างไร
บั่วข้าวหรือแมลงบั่ว (Orseolia oryzae) เป็นแมลงตัวเล็กคล้ายยุง ยาว 3–4 มม. หนวดและขาสีดำ ตัวเมียท้องสีแดงส้ม ตัวผู้สีน้ำตาลปนเหลือง กลางวันหลบใต้ใบข้าว กลางคืนบินเข้าหาแสงไฟ ตัวหนอนคล้ายหนอนแมลงวันหัวท้ายเรียว เข้าไปกินจุดเจริญที่ยอดข้าว
หลอดบั่วคืออะไร
หลอดบั่วหรือหลอดหอม คือยอดข้าวที่กลายเป็นหลอดกลวงสีเขียวอ่อนคล้ายใบหอม ต้นข้าวสร้างขึ้นหุ้มตัวหนอนแมลงบั่วที่กินจุดเจริญ เกิดราว 1 สัปดาห์หลังหนอนเข้าถึงยอด หน่อที่เป็นหลอดจะไม่ออกรวง และต้นมักเตี้ย แตกหน่อกางคล้ายกอตะไคร้
แมลงบั่วระบาดช่วงไหน
กรมการข้าวระบุว่าระบาดรุนแรงในฤดูฝนและช่วงที่มีเมฆมากหรือฝนตก ภาคเหนือรุนแรงช่วงกันยายนถึงตุลาคม ส่วนกรมส่งเสริมการเกษตร (2566) เตือนว่าพบระบาดในนาปรังช่วงอากาศเย็นชื้นด้วย ข้าวถูกทำลายมากในระยะแตกกอ ราว 20–30 วันหลังปลูก และหลังข้าวสร้างช่อดอกแล้วบั่วไม่เข้าทำลาย
แมลงบั่วใช้ยาอะไร มีวิธีปราบอย่างไร
กรมการข้าว (Rice Knowledge Bank) ไม่แนะนำให้ใช้สารใด ๆ แต่ให้กำจัดหญ้ารอบแปลงก่อนตกกล้า ปรับวันปลูก ไม่ปลูกถี่ และใช้แสงไฟล่อตัวเต็มวัย ถ้าระบาดรุนแรง สถาบันวิทยาศาสตร์ข้าวแห่งชาติและกรมส่งเสริมการเกษตรระบุอิทิโพรล (IRAC 2B) หรือสารกลุ่ม 4A เช่น อิมิดาโคลพริด โคลไทอะนิดิน ใช้ตามอัตราบนฉลาก และสลับกลุ่มสาร
พันธุ์ข้าวต้านทานแมลงบั่วมีพันธุ์อะไรบ้าง
ยังไม่พบรายชื่อพันธุ์ต้านทานที่กรมการข้าวแนะนำอย่างเป็นทางการ งานวิจัยปี 2568 พบว่าเหมยนอง 62 เอ็ม และ กข22 มียีนต้านทาน สัมพันธ์กับยีน gm12 ในเหมยนอง 62 เอ็ม และคาดว่า กข22 ได้รับยีนนี้มา ส่วน กขจ3 และ กข117 ถูกระบุว่าอ่อนแอต่อแมลงบั่ว ความต้านทานยังต่างกันตามประชากรบั่วในแต่ละจังหวัด ควรสอบถามศูนย์วิจัยข้าวใกล้บ้าน
🌱 พืชที่มักพบแมลงนี้
แมลงศัตรูพืชนี้มักพบในพืชดังต่อไปนี้
💥 ลักษณะการทำลาย
ลักษณะความเสียหายที่เกิดจากการทำลายของแมลง
ที่ยอด: ยอดกลางกลายเป็นหลอดกลวงสีเขียวอ่อนคล้ายใบหอม (หลอดบั่ว หลอดหอม)
ที่ลำต้น: ต้นเตี้ย ลำต้นกลม อวบ ค่อนข้างแข็ง สีเขียวเข้ม
ที่กอ: แตกหน่อมาก กางออกด้านข้างคล้ายกอตะไคร้
ที่ใบ: ใบหรือกาบใบหงิกงอ ปลายใบไม่คลายออกจากกาบ
ที่รวง: หน่อที่เป็นหลอดไม่ออกรวง ผลผลิตลดลงมาก
ที่หลอด: หลังตัวเต็มวัยเจาะออกที่ปลาย หลอดเหี่ยวและหน่อตาย
ที่หลอดไฟ: ตัวเต็มวัยคล้ายยุง ท้องสีแดงส้ม มาเล่นไฟตอนหัวค่ำ
🛒 สินค้าแนะนำสำหรับกำจัดแมลง
⚡ ผลิตภัณฑ์คุณภาพที่แนะนำสำหรับการกำจัดและป้องกัน
📚 อ่านต่อ: โรคและแมลงที่เกี่ยวข้อง
📅 เผยแพร่ 21 พ.ย. 2026




