เพลี้ยจักจั่น

พบทำลาย มะม่วง มะปราง ทุเรียน และอีก 9 ชนิด

ทำช่อดอกมะม่วงแห้ง และเป็นพาหะโรคข้าว

มะม่วงระบาดหนักช่วงออกดอก ธ.ค.–ม.ค. เกณฑ์พ่นเกิน 4 ตัวต่อช่อดอก

ชนิดแมลง
Idioscopus clypealis (Lethierry), Idioscopus nitidulus (Walker), Idioscopus nagpurensis (Pruthi) และอีก 4 ชนิด
แพร่ระบาดทาง
ตัวเต็มวัยบินย้ายแปลง, เพลี้ยจักจั่นสีเขียวบินได้ไกลหลายกิโลเมตร, เล่นไฟกลางคืน, วัชพืชและพืชอาศัยรอบแปลง และอื่น ๆ
พืชที่ถูกทำลาย (12 ชนิด)
มะม่วง มะปราง ทุเรียน ข้าว มะเขือเปราะ มะเขือม่วง ฝ้าย ถั่วเหลือง ถั่วเขียว ถั่วลิสง ปอแก้ว กระเจี๊ยบเขียว
อัปเดตล่าสุด
9 พ.ย. 2569
เพลี้ยจักจั่นมะม่วงตัวเล็กรูปลิ่มสีเขียวอมน้ำตาลเกาะอยู่บนก้านช่อดอกมะม่วง
12 ชนิดพืชที่ถูกทำลาย
📌

สรุปสั้น (TL;DR)

อ่าน 30 วินาที
  • 1 เพลี้ยจักจั่น คือแมลงปากดูดวงศ์ Cicadellidae ตัวรูปลิ่มยาวราว 2–5 มม. เดินเฉียงข้างหรือดีดตัวหนี ไม่ใช่จักจั่นที่ส่งเสียงร้อง
  • 2 ชนิดสำคัญ: เพลี้ยจักจั่นมะม่วง (*Idioscopus* spp.), เพลี้ยจักจั่นฝอยทุเรียน, เพลี้ยจักจั่นสีเขียว และ ปีกลายหยัก ในนาข้าว, เพลี้ยจักจั่นฝ้าย ในมะเขือ ฝ้าย ถั่ว
  • 3 มะม่วง: ช่อดอกแห้ง ดอกร่วง มี น้ำหวานและราดำ ระบาดหนักช่วงออกดอก ธ.ค.–ม.ค. เกณฑ์พ่น เกิน 4 ตัว/ช่อดอก
  • 4 ทุเรียน: ใบอ่อนเหมือน โดนน้ำร้อนลวก ขอบใบน้ำตาลแดงม้วนขึ้น ช่วงแตกใบอ่อน
  • 5 ข้าว: เพลี้ยจักจั่นสีเขียวเป็นพาหะ โรคใบสีส้ม ปีกลายหยักเป็นพาหะ โรคใบสีแสด ทั้งคู่ถ่ายทอด โรคหูด ได้ ส่วนโรคใบหงิกมาจากเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล
  • 6 ยา: มะม่วงมีสารแนะนำ 9 ชนิดของกรมวิชาการเกษตร นาข้าวใช้ ไดโนทีฟูแรน บูโพรเฟซิน อีโทเฟนพรอกซ์ และ ห้ามไพรีทรอยด์สังเคราะห์ เช่น ไซเพอร์เมทริน ไซฮาโลทริน เดลทาเมทริน ในนาข้าว
  • 7 ต้อง สลับกลุ่ม IRAC สาร 4A หลายตัวเป็นกลุ่มเดียวกัน อ่านฉลากและเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวทุกครั้ง

📋 ภาพรวมโรค

เพลี้ยจักจั่น (leafhopper) คือแมลงปากดูดตัวเล็กในวงศ์ Cicadellidae อันดับ Hemiptera ลำตัวเป็นรูปลิ่ม หัวกว้างท้ายเรียว ส่วนใหญ่ยาวไม่ถึงครึ่งเซนติเมตร ทั้งตัวอ่อนและตัวเต็มวัยดูดน้ำเลี้ยงจากใบอ่อน ยอด และช่อดอก ทำให้ใบหงิก ขอบใบไหม้ ดอกร่วง และบางชนิดยังเป็นพาหะนำโรคข้าว

📏
2–5 มม.
ขนาดตัวเต็มวัยชนิดหลัก
🥭
> 4 ตัว/ช่อ
เกณฑ์พ่นสารในมะม่วง
🦠
พาหะ
โรคใบสีส้ม ใบสีแสด โรคหูด
📉
80–100%
มะม่วงเสียหายเมื่อระบาดรุนแรง

ในไทยมีหลายชนิดที่เกษตรกรเจอบ่อย ได้แก่ เพลี้ยจักจั่นมะม่วง เพลี้ยจักจั่นฝอยทุเรียน เพลี้ยจักจั่นสีเขียวและเพลี้ยจักจั่นปีกลายหยักในนาข้าว และเพลี้ยจักจั่นฝ้ายในมะเขือ ฝ้าย และพืชตระกูลถั่ว บทความนี้แยกให้ชัดว่าแต่ละชนิดหน้าตาเป็นอย่างไร ทำลายพืชแบบไหน ระบาดช่วงไหน กำจัดยังไง และเพลี้ยจักจั่นใช้ยาอะไรตามคำแนะนำของหน่วยงานราชการ พร้อมตารางกลุ่ม IRAC สำหรับสลับยาไม่ให้ดื้อ

🔍 ตัวเพลี้ยจักจั่น หน้าตาเป็นอย่างไร

ตัวเพลี้ยจักจั่นเป็นแมลงรูปลิ่มขนาดเล็ก มักยาวราว 2–5 มิลลิเมตรในชนิดที่ลงพืชเศรษฐกิจของไทย เวลาโดนรบกวนจะเดินเฉียงข้างอย่างรวดเร็วหรือดีดตัวกระโดดหนี เป็นจุดสังเกตที่ทำให้แยกออกจากแมลงอื่นได้ง่าย

คู่มือของมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย (UC IPM) อธิบายว่าเพลี้ยจักจั่นตัวเต็มวัยมีลำตัวยาวเมื่อเทียบกับความกว้าง เป็นรูปลิ่ม ส่วนใหญ่ยาวไม่ถึง 1/4 นิ้ว และชอบเดินเฉียงข้างหรือกระโดดเมื่อถูกรบกวน ตัวอ่อนหน้าตาคล้ายตัวเต็มวัยแต่ตัวเล็กกว่าและยังไม่มีปีก ตัวเมียแทงไข่ฝังเข้าไปในเนื้อเยื่ออ่อนของพืช ทำให้เกิดแผลเล็ก ๆ คล้ายตุ่ม

สีของแต่ละชนิดต่างกันมาก เพลี้ยจักจั่นสีเขียวในนาข้าวมีสีเขียวอ่อน เพลี้ยจักจั่นปีกลายหยักมีสีค่อนข้างขาวและมีลายหยักสีน้ำตาลบนปีก ส่วนเพลี้ยจักจั่นมะม่วงมีสีเขียวอมน้ำตาลถึงน้ำตาลเทา

ชนิด ขนาดตัวเต็มวัย สีและจุดสังเกต
เพลี้ยจักจั่นมะม่วง Idioscopus clypealis ตัวผู้ราว 3.64 มม. ตัวเมียราว 3.78 มม. หัว ลำตัว และปีกสีเขียวอมน้ำตาลอ่อน มีจุดกลมสีดำบนหน้า แผ่นหน้า (clypeus) สีดำทั้งหมด
เพลี้ยจักจั่นมะม่วง Idioscopus nitidulus ตัวผู้ราว 4.45 มม. ตัวเมียราว 4.71 มม. อกและแผ่นหลังสีน้ำตาลเทามีจุดดำ มีจุดขาวใสเรียงเป็นรูปตัว V เมื่อหุบปีก
เพลี้ยจักจั่นสีเขียว Nephotettix spp. ราว 3–5 มม. (ข้อมูลอินเดีย) สีเขียวอ่อน อาจมีจุดหรือแต้มสีดำที่หัวหรือปีก
เพลี้ยจักจั่นปีกลายหยัก Recilia dorsalis ราว 2 มม. ตัวค่อนข้างขาว ปีกมีลายหยักสีน้ำตาลเป็นทาง
เพลี้ยจักจั่นฝ้าย Amrasca biguttula biguttula ไม่ได้ระบุในเอกสารที่ใช้ พบมากใต้ใบมะเขือ ฝ้าย ถั่ว และกระเจี๊ยบเขียว

อย่าสับสนกับ จักจั่น (cicada) ที่ส่งเสียงร้องตามต้นไม้ใหญ่ จักจั่นเป็นแมลงต่างวงศ์ ตัวใหญ่กว่ามาก และไม่ใช่เรื่องที่บทความนี้พูดถึง ชื่อ “เพลี้ยจักจั่น” มาจากรูปร่างที่คล้ายจักจั่นตัวจิ๋ว ซึ่งเอกสารของรัฐบาล Northern Territory ประเทศออสเตรเลียก็บรรยายเพลี้ยจักจั่นมะม่วงว่าหน้าตาคล้ายจักจั่นตัวเล็ก

💡 เคล็ดลับ
เคาะช่อดอกหรือกิ่งเบา ๆ แล้วดูว่ามีแมลงตัวเล็กรูปลิ่มดีดตัวหนี หรือวิ่งเฉียงไปด้านข้างใบหรือไม่ พฤติกรรมเดินเฉียงข้างแบบนี้เป็นจุดสังเกตของเพลี้ยจักจั่นที่ UC IPM ใช้บรรยาย

🐛 เพลี้ยจักจั่นชนิดที่พบในไทยและพืชที่ทำลาย

เพลี้ยจักจั่นแต่ละชนิดมักเฉพาะเจาะจงกับพืช ชนิดที่ลงมะม่วงไม่ใช่ชนิดเดียวกับที่ลงนาข้าว การรู้ว่าเป็นชนิดไหนจึงสำคัญ เพราะช่วงระบาด เกณฑ์ และสารที่หน่วยงานแนะนำต่างกัน

งานอนุกรมวิธานของกรมวิชาการเกษตร (ศึกษาตุลาคม 2559 – กันยายน 2562) ตรวจตัวอย่าง 9,555 ตัว พบเพลี้ยจักจั่นในมะม่วงของไทย 8 ชนิดจาก 4 สกุล ชนิดที่พบมากและทำความเสียหายรุนแรงคือ Idioscopus clypealis, I. nagpurensis และ I. nitidulus และรายงานสกุล Amritodus เป็นครั้งแรกในไทย

ชื่อไทย ชื่อวิทยาศาสตร์ พืชที่ทำลาย (ตามเอกสาร)
เพลี้ยจักจั่นมะม่วง Idioscopus clypealis, I. nitidulus, I. nagpurensis และชนิดอื่น มะม่วง (พบ Amrasca splendens บนยอดมะปรางด้วย)
เพลี้ยจักจั่นฝอยทุเรียน เอกสารกรมส่งเสริมการเกษตรไม่ได้ระบุชื่อวิทยาศาสตร์ ใบอ่อนทุเรียนช่วงแตกใบอ่อน
เพลี้ยจักจั่นสีเขียว Nephotettix virescens และ N. nigropictus ข้าว
เพลี้ยจักจั่นปีกลายหยัก Recilia dorsalis ข้าว ข้าวป่า หญ้าไซ อ้อย
เพลี้ยจักจั่นฝ้าย Amrasca biguttula biguttula มะเขือและพืชตระกูลมะเขือ ฝ้าย ถั่วเหลือง ถั่วเขียว ถั่วลิสง ปอแก้ว กระเจี๊ยบเขียว

คำว่า “เพลี้ยจักจั่นฝอย” ที่คนค้นหากันมาก ส่วนใหญ่หมายถึงเพลี้ยจักจั่นฝอยทุเรียน ซึ่งกรมส่งเสริมการเกษตรใช้ชื่อภาษาอังกฤษว่า durian leafhopper ส่วนคำว่า “เพลี้ยจักจั่นสีน้ำตาล” ที่บางคนค้นหา ในนาข้าวมักหมายถึงเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล ซึ่งเป็นแมลงคนละวงศ์ ดูหัวข้อเปรียบเทียบด้านล่าง

🔄 วงจรชีวิตเพลี้ยจักจั่น

เพลี้ยจักจั่นมีวงจรชีวิต 3 ระยะ คือ ไข่ ตัวอ่อน และตัวเต็มวัย ไม่มีระยะดักแด้ ตัวอ่อนลอกคราบหลายครั้ง (ชนิดในนาข้าวและทุเรียนมี 5 วัย) แล้วเป็นตัวเต็มวัยมีปีก วงจรสั้นราว 3–4 สัปดาห์ในหลายชนิด จึงเพิ่มจำนวนได้เร็วมาก

ตัวเลขด้านล่างแยกตามชนิดและตามแหล่งข้อมูล เพราะแต่ละชนิดและอุณหภูมิให้ผลต่างกัน ไม่ควรเอาตัวเลขของชนิดหนึ่งไปใช้กับอีกชนิด

ชนิด ไข่ ตัวอ่อน ตัวเต็มวัย / วงจร
เพลี้ยจักจั่นสีเขียว (กรมการข้าว) วางเป็นกลุ่ม 8–16 ฟองในกาบใบ ฟักใน 5–8 วัน 5 วัย รวม 14–15 วัน สีเหลืองหรือเขียวอ่อน ตัวเต็มวัยอายุราว 10 วัน 3–4 รุ่นต่อฤดูปลูก
เพลี้ยจักจั่นปีกลายหยัก (กรมการข้าว) ตัวเมียวางไข่ 100–200 ฟอง ทีละฟองตามเส้นกลางใบ ฟักใน 4–5 วัน 5 วัย สีขาว ตัวเต็มวัยอายุ 10–14 วัน วงจรราว 25 วัน
เพลี้ยจักจั่นฝอยทุเรียน (กรมส่งเสริมการเกษตร) ตัวเมียวางไข่เฉลี่ยราว 15 ฟอง ทีละฟองในเนื้อเยื่อเส้นใบหรือก้านใบอ่อน ฟักใน 6–7 วัน 5 วัย ราว 7–8 วัน ขึ้นกับสภาพอากาศ ตัวเต็มวัยอายุเฉลี่ย 21–28 วัน ตัวเมียอายุยืนกว่าตัวผู้ วงจรราว 1 เดือน
เพลี้ยจักจั่นมะม่วง I. nitidulus (Northern Territory) วางในเส้นกลางใบด้านใต้ใบอ่อน และก้านช่อดอก พัฒนาใน 12–20 วัน ขยายพันธุ์ได้ทั้งปี วางไข่มากขึ้นช่วงออกดอกติดผล
เพลี้ยจักจั่นฝ้าย (ม.เชียงใหม่ เลี้ยงที่ราว 27.8 °ซ.) ระยะไข่ราว 6.5 วัน 5 วัย รวมราว 7.6 วัน ตัวผู้อายุราว 23.4 วัน ตัวเมียราว 25.6 วัน
วงจรชีวิตเพลี้ยจักจั่นสีเขียว ไข่ ตัวอ่อน 5 วัย และตัวเต็มวัย ไม่มีระยะดักแด้
ภาพที่ 1: วงจรชีวิตเพลี้ยจักจั่นสีเขียว ไข่ในกาบใบ ตัวอ่อน 5 วัย และตัวเต็มวัย ไม่มีระยะดักแด้

เพราะไข่ฝังอยู่ในเนื้อเยื่อพืช สารที่พ่นสัมผัสภายนอกจึงฆ่าไข่ได้ยาก หลังพ่นครั้งแรกจะมีตัวอ่อนรุ่นใหม่ฟักออกมาอีก นี่คือเหตุผลที่คำแนะนำส่วนใหญ่ให้สำรวจซ้ำและพ่นซ้ำตามความจำเป็น และกรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำให้พ่นสารต่างกลไกสลับกันตามวงจรชีวิตของแมลง

🥭 เพลี้ยจักจั่นมะม่วง อาการและช่วงระบาด

ช่อดอกมะม่วงแห้งและดอกร่วง มีราดำสีดำเคลือบก้านช่อและใบใกล้ช่อ
ช่อดอกมะม่วงแห้ง ดอกร่วง และมีราดำขึ้นบนน้ำหวานที่เพลี้ยจักจั่นขับถ่าย

เพลี้ยจักจั่นมะม่วงทำลายหนักที่สุดช่วงมะม่วงออกดอก ตัวอ่อนและตัวเต็มวัยดูดน้ำเลี้ยงจากช่อดอก ก้านดอก ยอดอ่อน และใบอ่อน ทำให้ช่อดอกแห้ง ดอกร่วง ติดผลน้อยหรือไม่ติดผลเลย

ประกาศเตือนภัยของกระทรวงเกษตรฯ อธิบายอาการไว้ตรงกันหลายฉบับ คือ ใบอ่อนระยะเพสลาดม้วนงอลงด้านล่างและปลายใบแห้ง ช่อดอกแห้งและดอกร่วง แมลงยังขับมูลเป็นน้ำหวานเหนียวออกมาเกาะช่อดอก ใบ ผล และทรงพุ่ม เป็นอาหารของราดำ ราดำปกคลุมใบจนสังเคราะห์แสงได้น้อยลง ถ้าขึ้นบนช่อดอกจะทำให้ดอกบิดเบี้ยว เหี่ยว และร่วง ผลอ่อนอาจเหี่ยวร่วงด้วย

ความเสียหายรุนแรงได้มาก รายงานของกรมวิชาการเกษตรระบุว่าถ้าระบาดรุนแรงผลผลิตอาจเสียหายถึง 80–100% เอกสารของ Northern Territory ประเทศออสเตรเลียก็บันทึกว่าต้นที่ระบาดหนักเสียหาย 50% หรือมากกว่า ปัญหาราดำบนใบและช่อดอกแบบนี้ยังเกิดจากเพลี้ยแป้งได้ด้วย จึงต้องหาตัวแมลงให้เจอก่อนตัดสินใจใช้ยา

ส่วนที่ถูกทำลาย ช่อดอก ก้านดอก ยอดอ่อน ใบอ่อน
ช่วงระบาด พบได้ทั้งปี เพิ่มเร็วช่วงออกดอก โดยเฉพาะ ธ.ค.–ม.ค. สูงสุดช่วงใกล้ดอกบาน ลดลงหลังติดผล
สภาพที่เอื้อ อากาศเย็นและมีหมอกในตอนเช้า กลางวันแดดจัด
เกณฑ์พ่นสาร พบมากกว่า 4 ตัวต่อช่อดอก
อาการรอง น้ำหวานและราดำบนช่อดอก ใบ และผล
ความเสียหาย ระบาดรุนแรงอาจเสียหาย 80–100%

ข้อมูลช่วงระบาดและสภาพอากาศข้างต้นมาจากประกาศเตือนภัยที่อ้างกรมส่งเสริมการเกษตร (พฤศจิกายน 2565) ส่วนประกาศของกรมวิชาการเกษตรเดือนมกราคม 2569 เตือนให้เฝ้าระวังในมะม่วงระยะแทงช่อดอกถึงพัฒนาผล คนปลูกมะม่วงขายจึงควรวางแผนสำรวจตั้งแต่เริ่มแทงช่อ และติดตามราคาผักผลไม้วันนี้เพื่อดูว่าคุ้มกับต้นทุนการพ่นแต่ละรอบหรือไม่

🌳 เพลี้ยจักจั่นฝอยทุเรียน อาการใบไหม้ช่วงแตกใบอ่อน

ใบอ่อนทุเรียนเหี่ยว ขอบใบสีน้ำตาลแดงม้วนขึ้นคล้ายโดนน้ำร้อนลวก
ใบอ่อนทุเรียนขอบใบน้ำตาลแดงม้วนขึ้น อาการจากเพลี้ยจักจั่นฝอยช่วงแตกใบอ่อน

เพลี้ยจักจั่นฝอยทุเรียนเข้าทำลายใบอ่อนช่วงทุเรียนแตกใบอ่อน ดูดน้ำเลี้ยงและปล่อยสารพิษทำให้ใบเหมือนถูกน้ำร้อนลวก ใบเหี่ยวและแห้ง ทำให้ต้นชะงักการเจริญเติบโต

เอกสารของกรมส่งเสริมการเกษตร (ศูนย์ส่งเสริมเทคโนโลยีการเกษตรด้านอารักขาพืช จังหวัดสงขลา) บรรยายว่า ใบที่ถูกทำลายจะมีขอบใบเป็นสีน้ำตาลแดงและม้วนขึ้นด้านบน แล้วอาการแห้งจะลามไปทั้งใบ ช่วงที่ต้องระวังจึงผูกกับรอบการแตกใบอ่อนของทุเรียนเป็นหลัก เอกสารไม่ได้ระบุเดือนระบาดที่แน่นอนหรือเกณฑ์จำนวนแมลงที่ต้องเริ่มพ่นสาร มีแต่ให้หมั่นสำรวจแปลง

ชีววิทยาที่กรมส่งเสริมการเกษตรระบุ คือ ตัวเมียวางไข่เฉลี่ยราว 15 ฟอง ทีละฟองในเนื้อเยื่อเส้นใบหรือก้านใบอ่อน ไข่ฟักใน 6–7 วัน ตัวอ่อนมี 5 วัย ราว 7–8 วัน ตัวเต็มวัยอยู่ได้ 21–28 วัน สัดส่วนตัวเมียต่อตัวผู้ราว 1.3 ต่อ 1 วงจรชีวิตราว 1 เดือน

ส่วนของทุเรียน อาการที่พบ สิ่งที่ควรทำ
ใบอ่อนที่เพิ่งแตก ใบเหมือนโดนน้ำร้อนลวก เหี่ยว ค่อย ๆ แห้ง สำรวจทุกครั้งที่แตกใบอ่อน
ขอบใบ ขอบใบเป็นสีน้ำตาลแดง ม้วนขึ้นด้านบน ตัดส่วนที่ถูกทำลายออกไปทำลายนอกแปลง
ทั้งยอด ใบแห้งลามทั้งใบ ต้นชะงักการเจริญเติบโต ติดกับดักกาวเหนียวสีเหลืองดักตัวเต็มวัย

ช่วงแตกใบอ่อนเป็นช่วงที่ทุเรียนต้องการความสมบูรณ์ของราก ถ้าใบอ่อนเสียหายพร้อมกับรากมีปัญหา ต้นจะโทรมเร็ว ควรตรวจโคนต้นเรื่องโรครากเน่าโคนเน่าควบคู่กันด้วย เพราะทั้งสองปัญหาทำให้ใบเหี่ยวคล้ายกัน

💡 เคล็ดลับ
อาการใบอ่อนทุเรียนหงิกงอและขอบใบไหม้ เกิดได้ทั้งจากเพลี้ยจักจั่นฝอยและเพลี้ยไฟ ให้พลิกดูใบอ่อนและเคาะยอดหาตัวแมลงก่อนเลือกยา เพราะสารที่แนะนำและเกณฑ์ของสองศัตรูนี้ไม่เหมือนกัน

🌾 เพลี้ยจักจั่นสีเขียวและเพลี้ยจักจั่นปีกลายหยักในนาข้าว

เพลี้ยจักจั่นในนาข้าวมีสองชนิดหลัก คือ เพลี้ยจักจั่นสีเขียวและเพลี้ยจักจั่นปีกลายหยัก เพลี้ยจักจั่นสีเขียวดูดน้ำเลี้ยงจากใบและลำต้น ส่วนปีกลายหยักดูดจากใบและกาบใบ แต่ความเสียหายที่สำคัญกว่าคือการเป็นพาหะนำโรคข้าว

เพลี้ยจักจั่นสีเขียว (Nephotettix virescens และ N. nigropictus) ตัวเต็มวัยสีเขียวอ่อน อาจมีแต้มสีดำที่หัวหรือปีก กรมการข้าวระบุว่า N. nigropictus มีเส้นสีดำพาดขอบหน้าผากระหว่างตาซึ่ง N. virescens ไม่มี ไม่มีรูปแบบปีกสั้น เคลื่อนที่เร็ว บินได้ไกลหลายกิโลเมตร และเล่นไฟตอนกลางคืน โดยเฉพาะช่วงมิถุนายนถึงตุลาคม ถ้าประชากรสูง ต้นข้าวแคระแกร็น แห้ง และตายได้ ระบาดมากในฤดูฝนช่วงที่ข้าวเจริญเติบโตดี พบในนาปีมากกว่านาปรัง

เพลี้ยจักจั่นปีกลายหยัก (Recilia dorsalis) ตัวเล็กกว่า ยาวราว 2 มม. สีค่อนข้างขาว ปีกมีลายหยักสีน้ำตาล ว่องไว ไม่ชอบอยู่รวมกลุ่ม และเล่นไฟ ข้าวที่ถูกทำลายปลายใบแห้ง ขอบใบเปลี่ยนเป็นสีส้ม แล้วสีส้มลามทั่วใบและขอบใบม้วน อาการเริ่มที่ใบแก่ก่อน พบได้ตั้งแต่ระยะกล้าถึงออกรวงในทุกระบบนิเวศ และพบในนาปีมากกว่านาปรัง

ชนิดในนาข้าว เพลี้ยจักจั่นสีเขียว และเพลี้ยจักจั่นปีกลายหยัก
ส่วนที่ดูดกิน สีเขียว: ใบและลำต้น / ปีกลายหยัก: ใบและกาบใบ
ฤดูที่พบมาก ฤดูฝน นาปีมากกว่านาปรัง
ความเสี่ยงหลัก เป็นพาหะโรคใบสีส้ม โรคใบสีแสด และโรคหูด
พันธุ์ต้านทานแมลง (กรมการข้าว) กข4 กข9 กข21 กข23 สุพรรณบุรี 60 สุพรรณบุรี 90 พิษณุโลก 2 ชุมแพ 60 เก้ารวง 88 แก่นจันทร์ นางพญา 132 พวงไร่

รายงานสถานการณ์ศัตรูพืชของกระทรวงเกษตรฯ ยังพบเพลี้ยจักจั่นสีเขียวกับโรคใบสีส้มในนาข้าวต่อเนื่อง เช่น ข้อมูล ณ 12 พฤศจิกายน 2568 พบเพลี้ยจักจั่นสีเขียว 374 ไร่ใน 3 จังหวัด (กาฬสินธุ์ ขอนแก่น อุดรธานี) และข้อมูล ณ 11 กุมภาพันธ์ 2569 ยังพบในจังหวัดกาฬสินธุ์ ส่วนข้อมูลจากต่างประเทศ (IRRI) ระบุว่าเพลี้ยจักจั่นสีเขียวชอบแปลงที่ปลูกไม่พร้อมกันและแปลงที่ใส่ปุ๋ยไนโตรเจนสูง การคำนวณปุ๋ยให้พอดีด้วยเครื่องคำนวณปุ๋ยจึงช่วยลดแรงดึงดูดแมลงได้ทางหนึ่ง

🦠 เพลี้ยจักจั่นเป็นพาหะโรคข้าวอะไรบ้าง

ตามคลังความรู้เรื่องข้าวของกรมการข้าว เพลี้ยจักจั่นสีเขียวเป็นพาหะโรคใบสีส้มและโรคหูด ส่วนเพลี้ยจักจั่นปีกลายหยักเป็นพาหะโรคใบสีแสดและโรคหูด ส่วนโรคใบหงิก (โรคจู๋) ไม่ได้มาจากเพลี้ยจักจั่น กรมการข้าวระบุว่ามีเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลเป็นพาหะ

ชื่อโรคภาษาไทยสับสนได้ง่าย โรคใบสีส้ม (tungro) เกิดจากเชื้อไวรัส Rice Tungro Bacilliform Virus (RTBV) และ Rice Tungro Spherical Virus (RTSV) อาการเริ่มจากใบด่างเหลืองอมเขียว แล้วเหลืองทั้งใบจากปลายใบลงมา ต้นเตี้ยแคระ ปล้องสั้น ถ้าเป็นตั้งแต่ระยะกล้าอาจตาย ข้าวที่รอดอาจออกดอกช้า รวงเล็ก หรือไม่ออกรวง ส่วนโรคใบสีแสดเริ่มจากใบล่างมีสีแสดที่ปลายใบแล้วลามทั้งใบ ยกเว้นเส้นกลางใบ ใบม้วนเข้าหาเส้นกลางใบและแห้งตาย ต้นยังสูงปกติแต่แตกกอน้อยและตายเร็ว และมักเป็นเป็นกอ ๆ ไม่กระจายกว้างอย่างโรคใบสีส้ม

โรค เชื้อสาเหตุ แมลงพาหะ (ตามแหล่งอ้างอิง) อาการเด่น
โรคใบสีส้ม (tungro) ไวรัส RTBV และ RTSV เพลี้ยจักจั่นสีเขียว (กรมการข้าว) / เพลี้ยจักจั่นปีกลายหยักถ่ายทอดได้แต่ประสิทธิภาพต่ำมาก (รายงานต่างประเทศที่กรมการข้าวอ้าง) ใบเหลืองส้มจากปลายใบ ต้นเตี้ย รวงเล็ก
โรคใบสีแสด (orange leaf) ไฟโตพลาสมา (Rice orange leaf phytoplasma) เพลี้ยจักจั่นปีกลายหยัก (กรมการข้าว) งานวิจัยในกัมพูชาตรวจพบเชื้อในเพลี้ยจักจั่นสีเขียวด้วย ใบสีแสดจากใบล่าง ม้วนเข้าหาเส้นกลางใบ เป็นกอ ๆ
โรคหูด (gall dwarf) ไวรัส Rice gall dwarf virus เพลี้ยจักจั่นสีเขียว (ประสิทธิภาพต่ำ) และเพลี้ยจักจั่นปีกลายหยัก รวมพาหะ 5 ชนิด มีปุ่มปมตามแผ่นใบและกาบใบ ใบเขียวเข้ม ปลายใบบิด แตกกอน้อย
โรคใบหงิก (โรคจู๋) ไวรัส Rice ragged stunt virus เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล ไม่ใช่เพลี้ยจักจั่น ต้นเตี้ย ใบสั้นแคบสีเขียวเข้ม ปลายใบบิด ขอบใบแหว่ง

ข้อมูลโรคหูดมาจาก JIRCAS ประเทศญี่ปุ่น ซึ่งระบุว่าโรคนี้พบครั้งแรกในภาคกลางของไทยเมื่อปี 2522 (ค.ศ. 1979) มีพาหะเป็นเพลี้ยจักจั่น 5 ชนิด คือ Nephotettix nigropictus, N. cincticeps, N. malayanus, N. virescens และ Recilia dorsalis งานศึกษาโรคใบเหลืองส้มในไทยของ JIRCAS ยังพบว่าอัตราการเกิดโรคขึ้นลงตามจำนวนประชากรเพลี้ยจักจั่นสีเขียว และในวัชพืชหลายชนิด มีเพียงข้าวป่าที่เป็นพืชอาศัยสำรองของไวรัส

⚠️ ข้อควรระวัง
ถ้าเห็นข้าวใบเหลืองส้มเป็นหย่อม ต้นเตี้ย ให้รีบแจ้งเจ้าหน้าที่เกษตรหรือศูนย์วิจัยข้าวใกล้บ้าน เพราะโรคไวรัสและไฟโตพลาสมาไม่มีสารรักษาต้นที่เป็นแล้ว ทำได้เพียงลดแมลงพาหะ กำจัดพืชอาศัย และไถกลบแปลงที่เป็นโรคเพื่อตัดวงจร

🍆 เพลี้ยจักจั่นฝ้าย ในมะเขือ ฝ้าย ถั่ว และกระเจี๊ยบเขียว

เพลี้ยจักจั่นฝ้าย (Amrasca biguttula biguttula) ลงพืชผักและพืชไร่หลายชนิด ตัวอ่อนและตัวเต็มวัยใช้ปากแทงดูดน้ำเลี้ยงจากใบ ทำให้ขอบใบม้วนลงด้านล่าง ใบหงิกงอ เหลืองด่าง เหี่ยวแห้ง และร่วงในที่สุด

รายงานวิจัยของกรมวิชาการเกษตรระบุพืชอาศัย ได้แก่ มะเขือและพืชตระกูลมะเขือ ฝ้าย ถั่วเหลือง ถั่วเขียว ถั่วลิสง ปอแก้ว และกระเจี๊ยบเขียว ในงานทดลองที่อำเภอท่าม่วง จ.กาญจนบุรี นักวิจัยนับตัวอ่อนจากใบที่ 3–4 นับจากยอด และเริ่มพ่นสารเมื่อพบตัวอ่อนเกิน 2 ตัวต่อใบ มะเขือเปราะยังเป็นพืชผักที่สหภาพยุโรปเข้มงวดการตรวจสารพิษตกค้าง การเลือกสารให้ถูกและเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวจึงสำคัญกับผู้ปลูกส่งออก

ข้อมูลชีววิทยาจากมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (เลี้ยงบนมะเขือม่วงที่อุณหภูมิราว 27.8 °ซ.) พบระยะไข่ราว 6.5 วัน ตัวอ่อน 5 วัยรวมราว 7.6 วัน ตัวผู้อายุราว 23.4 วัน และตัวเมียราว 25.6 วัน ตัวเต็มวัยที่อายุยืนหลายสัปดาห์แบบนี้ทำให้ประชากรซ้อนรุ่นกันในแปลงได้ง่าย

อาการบนใบ ขอบใบม้วนลง ใบหงิก เหลืองด่าง เหี่ยว ร่วง
จุดที่ควรสำรวจ ใต้ใบที่ 3–4 นับจากยอด
เกณฑ์ในงานทดลอง ตัวอ่อนเกิน 2 ตัวต่อใบ (ใช้ในงานวิจัย ไม่ใช่ประกาศทางการ)
พืชอาศัย มะเขือ ฝ้าย ถั่วเหลือง ถั่วเขียว ถั่วลิสง ปอแก้ว กระเจี๊ยบเขียว

📋 วิธีสำรวจเพลี้ยจักจั่น และเกณฑ์ที่ต้องเริ่มกำจัด

กับดักแสงไฟตั้งอยู่ริมคันนาข้าวตอนกลางคืน มีแมลงเล็ก ๆ บินรอบหลอดไฟ
กับดักแสงไฟริมคันนา ใช้ติดตามและลดเพลี้ยจักจั่นที่เล่นไฟกลางคืน

เกณฑ์ทางการที่ชัดที่สุดคือมะม่วง หน่วยงานแนะนำให้พ่นสารเมื่อพบเพลี้ยจักจั่นมะม่วงมากกว่า 4 ตัวต่อช่อดอก ส่วนพืชอื่นยังไม่มีตัวเลขเกณฑ์จากหน่วยงานที่เปิดตรวจได้ จึงต้องอาศัยการสำรวจสม่ำเสมอและดูอาการร่วมด้วย

พืช สำรวจตรงไหน / อย่างไร เกณฑ์หรือสัญญาณที่ต้องลงมือ
มะม่วง ช่อดอก ก้านดอก ใบอ่อน ตั้งแต่แทงช่อดอกถึงพัฒนาผล มากกว่า 4 ตัวต่อช่อดอก พ่นซ้ำตามความจำเป็น (ประกาศเตือนภัย)
ทุเรียน ใบอ่อนทุกครั้งที่แตกใบอ่อน ไม่มีเกณฑ์ตัวเลข หมั่นสำรวจ เมื่อพบให้ตัดส่วนที่ถูกทำลายออก
ข้าว กับดักแสงไฟ และสังเกตใบ ใบล่างและปลายใบ กรมการข้าวแนะนำให้ใช้สารตอนแมลงยังเป็นตัวอ่อน เมื่อพบอาการหรือระบาดรุนแรง
มะเขือ ฝ้าย ถั่ว ใต้ใบที่ 3–4 จากยอด งานทดลองของกรมวิชาการเกษตรเริ่มพ่นเมื่อตัวอ่อนเกิน 2 ตัวต่อใบ
จุดที่ต้องสำรวจเพลี้ยจักจั่นและเกณฑ์ในมะม่วง ทุเรียน ข้าว และมะเขือ
ภาพที่ 2: จุดที่ควรสำรวจเพลี้ยจักจั่นและสัญญาณที่ต้องลงมือในมะม่วง ทุเรียน ข้าว และมะเขือ
💡 เคล็ดลับ
ในมะม่วง ให้สุ่มนับหลายช่อจากหลายต้นทั่วแปลง ไม่นับแค่ต้นริมทาง เพราะเพลี้ยจักจั่นบินย้ายต้นได้ และมักหลบอยู่ด้านในทรงพุ่ม ถ้าช่อเริ่มมีน้ำหวานเหนียวหรือราดำ แปลว่าประชากรเพิ่มมาได้ระยะหนึ่งแล้ว

🌿 เพลี้ยจักจั่น กำจัดยังไง แบบไม่ใช้สารเคมี

วิธีไม่ใช้สารที่หน่วยงานราชการแนะนำ ได้แก่ ตัดแต่งกิ่งหลังเก็บเกี่ยว ใช้กับดักแสงไฟ ฉีดน้ำล้างตัวอ่อน ติดกับดักกาวเหนียวสีเหลือง ตัดส่วนที่ถูกทำลายทิ้ง ปลูกข้าวพันธุ์ต้านทาน และกำจัดวัชพืชที่เป็นพืชอาศัย วิธีเหล่านี้ลดประชากรได้ แต่ถ้าแมลงเกินเกณฑ์แล้วมักต้องใช้สารร่วมด้วย

มะม่วง (ประกาศเตือนภัย): ตัดแต่งกิ่งหลังเก็บเกี่ยวเพื่อลดที่หลบซ่อนและให้พ่นสารได้ทั่วถึง ใช้กับดักแสงไฟล่อตัวเต็มวัย และฉีดน้ำล้างช่อดอกและใบเพื่อให้ตัวอ่อนหลุดร่วง โดยใช้แรงดันพอเหมาะไม่ให้ดอกและผลเล็กร่วง ประกาศของกรมวิชาการเกษตรเดือนมกราคม 2569 ยังแนะนำให้ฉีดน้ำเปล่าล้างน้ำหวานและราดำ และหลีกเลี่ยงการพ่นสารป้องกันโรคช่วงดอกบานเพื่อไม่ให้กระทบการผสมเกสร

ทุเรียน (กรมส่งเสริมการเกษตร): ตัดส่วนที่ถูกทำลายไปทำลายนอกแปลง ใช้กับดักกาวเหนียวสีเหลืองดักตัวเต็มวัย ใช้สารสกัดพืช เช่น สะเดา ตะไคร้หอม เพื่อไล่แมลง และใช้เชื้อราบิวเวอเรียหรือเมตาไรเซียม อัตรา 1 กิโลกรัมต่อน้ำ 80 ลิตร พ่นทุก 15 วัน 2–3 ครั้ง ตามคำแนะนำของกรมส่งเสริมการเกษตร

ข้าว (กรมการข้าว): ใช้กับดักแสงไฟล่อและทำลายตัวเต็มวัยเมื่อระบาดรุนแรง ปลูกพันธุ์ต้านทาน กำจัดวัชพืชโดยเฉพาะริมแหล่งน้ำ ไถกลบตอซังในแปลงที่เป็นโรค และถ้าโรคใบสีแสดระบาดรุนแรงให้งดปลูกข้าว 1–2 ฤดูเพื่อตัดวงจรแมลงพาหะ ไม่ควรปลูกพันธุ์เดิมต่อเนื่องเป็นแปลงใหญ่เพราะแมลงอาจปรับตัวเข้าทำลายได้ ข้อมูลของ IRRI เสริมว่า ปลูกพร้อม ๆ กัน จำกัดไม่เกินปีละ 2 ครั้ง ปักดำด้วยกล้าอายุเกิน 3 สัปดาห์ และปลูกพืชอื่นสลับในฤดูแล้ง ช่วยลดเพลี้ยจักจั่นสีเขียวและโรคใบสีส้ม

ผักและไม้ประดับในบ้าน: UC IPM ระบุว่าในสวนบ้านส่วนใหญ่ไม่จำเป็นต้องควบคุม ถ้าตัวอ่อนมากช่วงต้นฤดู ให้พ่นสบู่ฆ่าแมลง น้ำมันพืชสวน (horticultural oil) หรือน้ำมันสะเดาให้ทั่วยอดและใต้ใบ

⚠️ ข้อควรระวัง
ยังไม่พบเอกสารของหน่วยงานราชการหรือมหาวิทยาลัยที่ยืนยันสูตรน้ำยาล้างจาน น้ำส้มสายชู หรือพริกกระเทียมสำหรับกำจัดเพลี้ยจักจั่น บทความนี้จึงไม่แนะนำสูตรเหล่านี้ ถ้าจะลองสารสกัดพืช ให้ทดสอบกับใบไม่กี่ใบก่อน และอย่าพ่นช่วงแดดจัด

🐞 ศัตรูธรรมชาติของเพลี้ยจักจั่น

เพลี้ยจักจั่นมีศัตรูธรรมชาติหลายกลุ่ม ทั้งแตนเบียนไข่ แมลงห้ำ แมงมุม และเชื้อราโรคแมลง การไม่พ่นสารฆ่าแมลงพร่ำเพรื่อช่วยให้ศัตรูธรรมชาติเหล่านี้ทำงานได้

ศัตรูธรรมชาติ เหยื่อ ข้อมูลที่พบ
แตนเบียนไข่ Gonatocerus sp. (วงศ์ Mymaridae) ไข่เพลี้ยจักจั่นสีเขียว ตัวเมียวางไข่ในไข่เพลี้ยจักจั่น ไข่ที่ถูกเบียนเป็นสีส้มแล้วน้ำตาลเข้ม บางครั้งทำลายไข่ทั้งกลุ่ม (กรมการข้าว)
แตนเบียนไข่ มวนห้ำ แตนเบียนวงศ์ Dryinidae แมลงวันตาโต แมงมุม เพลี้ยจักจั่นปีกลายหยัก IRRI แนะนำให้ส่งเสริมศัตรูธรรมชาติกลุ่มนี้
ผีเสื้อเบียน Epipyrops fuliginosa, แมลงวันตาโต Pipunculus annulifemur, แตนเบียน Centrodora idiocera เพลี้ยจักจั่นมะม่วง ระบุในประกาศเตือนภัยเพลี้ยจักจั่นมะม่วง (2565)
แมลงช้างปีกใส ด้วงเต่า มวนเพชฌฆาต มวนตัวห้ำ แมงมุม เพลี้ยจักจั่นทั่วไป UC IPM และ NC State ระบุเป็นตัวห้ำทั่วไปของเพลี้ยจักจั่น
เชื้อรา Metarhizium anisopliae, Beauveria เพลี้ยจักจั่นฝ้าย ในห้องปฏิบัติการ เมตาไรเซียมทำให้ตัวอ่อนตาย 83.33% (ม.เชียงใหม่) บิวเวอเรียไอโซเลต B4 ติดเชื้อ 64.58% (กรมวิชาการเกษตร) ผลในแปลงยังต้องทดสอบ

💊 เพลี้ยจักจั่น ใช้ยาอะไร

ยากำจัดเพลี้ยจักจั่นที่หน่วยงานไทยแนะนำต่างกันตามพืช ในมะม่วงกรมวิชาการเกษตรแนะนำ 9 สาร เช่น ฟลูไพราดิฟูโรน ไดโนทีฟูแรน อิมิดาโคลพริด ไทอะมีทอกแซม อะเซตามิพริด บูโพรเฟซิน ไพมีโทรซีน ฟลอนิคามิด และแลมบ์ดา-ไซฮาโลทริน ส่วนในนาข้าวกรมการข้าวแนะนำไดโนทีฟูแรน บูโพรเฟซิน หรืออีโทเฟนพรอกซ์ ตอนแมลงยังเป็นตัวอ่อน เวลาซื้อให้ดูชื่อสารออกฤทธิ์บนฉลาก ไม่ใช่ชื่อการค้า แล้วเทียบกลุ่ม IRAC จากตาราง

ยาตัวไหนเก่งเพลี้ยจักจั่น? ไม่มีตัวเดียวที่ดีที่สุดในทุกพืช งานทดลองในมะม่วงของกรมวิชาการเกษตร (ปากช่อง มกราคม 2556) พบอิมิดาโคลพริด (อิมิดาโคลพริด 10% SL 10 มล./น้ำ 20 ลิตร ในงานทดลอง) ลดเพลี้ยจักจั่นได้ดีจนไม่พบแมลงใน 7 วันหลังพ่น และงานในมะเขือเปราะพบฟลอนิคามิดให้ผลดีที่สุด แต่สารใดใช้ซ้ำนาน ๆ แมลงก็ดื้อได้ สิ่งที่ได้ผลระยะยาวคือการสลับกลุ่ม

มะม่วง อัตราต่อน้ำ 20 ลิตร ตามประกาศเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตร (7–20 มกราคม 2569) เลือกใช้สารใดสารหนึ่ง พ่นให้ทั่วทั้งต้น

สารออกฤทธิ์ สูตร กลุ่ม IRAC อัตราต่อน้ำ 20 ลิตร
ฟลูไพราดิฟูโรน (flupyradifurone) 20% SL 4D 20 มล. ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
ไดโนทีฟูแรน (dinotefuran) 10% SL 4A 10 มล. ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
อิมิดาโคลพริด (imidacloprid) 70% WG 4A 5 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
ไทอะมีทอกแซม (thiamethoxam) 25% WG 4A 2.5 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
อะเซตามิพริด (acetamiprid) 20% SP 4A 3 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
แลมบ์ดา-ไซฮาโลทริน (lambda-cyhalothrin) 2.5% EC 3A 20 มล. ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
ไพมีโทรซีน (pymetrozine) 50% WG 9B 10 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
บูโพรเฟซิน (buprofezin) 40% SC 16 10 มล. ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
ฟลอนิคามิด (flonicamid) 50% WG 29 4 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร

หมายเหตุ: ประกาศเตือนภัยที่อ้างกรมส่งเสริมการเกษตรเมื่อพฤศจิกายน 2565 ใช้รายการสารชุดเดียวกัน แต่ระบุฟลูไพราดิฟูโรน 30 มล. และไพมีโทรซีน 20 กรัม ต่อน้ำ 20 ลิตร ถ้าฉลากผลิตภัณฑ์ที่ซื้อระบุอัตราต่างไป ให้ยึดฉลาก ประกาศแนะนำให้พ่นคลุมทั้งต้นเพื่อไม่ให้ตัวเต็มวัยย้ายไปหลบส่วนที่ไม่ถูกสาร และปรับหัวฉีดให้ละอองละเอียด

ข้าว ทุเรียน และพืชผัก

พืช สารออกฤทธิ์ (กลุ่ม IRAC) อัตรา / สถานะคำแนะนำ
ข้าว (เพลี้ยจักจั่นสีเขียว ปีกลายหยัก) (คำแนะนำในหน้าโรคใบสีส้ม/ใบสีแสด ของกรมการข้าว) ไดโนทีฟูแรน (4A), บูโพรเฟซิน (16), อีโทเฟนพรอกซ์ (3A) กรมการข้าวแนะนำชื่อสาร ไม่ระบุอัตรา ใช้ตามอัตราบนฉลาก พ่นช่วงตัวอ่อน อีโทเฟนพรอกซ์จัดอยู่กลุ่ม IRAC 3A แต่กรมการข้าวระบุชื่อไว้ในรายการแนะนำ
ทุเรียน (เพลี้ยจักจั่นฝอย) กรมส่งเสริมการเกษตรระบุหลายกลุ่ม เช่น 4A นีโอนิโคตินอยด์, 3A ไพรีทรอยด์, 6 อะบาเมกติน, 9B ไพมีโทรซีน, 16 บูโพรเฟซิน, 29 ฟลอนิคามิด ไม่ระบุสูตรและอัตรา ใช้ตามอัตราบนฉลาก สลับกลุ่มตามวงจรชีวิต
มะเขือเปราะ (เพลี้ยจักจั่นฝ้าย) ฟลอนิคามิด 50% WG (29) 3 กรัม/น้ำ 20 ลิตร อัตราที่ใช้ในงานทดลองของกรมวิชาการเกษตร (2561) ควบคุมได้ราว 93–99%
มะเขือเปราะ (เพลี้ยจักจั่นฝ้าย) บูโพรเฟซิน 40% SC (16) 20 มล./น้ำ 20 ลิตร อัตราที่ใช้ในงานทดลองของกรมวิชาการเกษตร (2560–2561) ได้ผลดีในปีแรก ปีที่ 2 ลดลง (ราว 46–78%)
มะเขือเปราะ (เพลี้ยจักจั่นฝ้าย) อิมิดาโคลพริด 70% WG (4A) 10 กรัม/น้ำ 20 ลิตร อัตราที่ใช้ในงานทดลองของกรมวิชาการเกษตร ได้ผลปานกลาง
มะเขือเปราะ (เพลี้ยจักจั่นฝ้าย) อีโทเฟนพรอกซ์ 20% EC (3A) งานทดลองของกรมวิชาการเกษตรพบว่าส่วนใหญ่ไม่ต่างจากไม่พ่น ไม่ควรพึ่งสารนี้

อะบาเม็กติน กำจัดเพลี้ยจักจั่นได้ไหม? อะบาเมกติน (abamectin) อยู่ในกลุ่ม IRAC 6 งานในห้องปฏิบัติการของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่พบว่าอะบาเมกติน คาร์บาริล และไซเพอร์เมทริน ฆ่าตัวอ่อนวัยที่ 3 ของเพลี้ยจักจั่นฝ้ายได้ 100% และกรมส่งเสริมการเกษตรระบุกลุ่ม 6 เป็นหนึ่งในกลุ่มที่สลับใช้ได้กับเพลี้ยจักจั่นฝอยทุเรียน แต่อะบาเมกตินไม่อยู่ในรายการสารแนะนำสำหรับเพลี้ยจักจั่นมะม่วงของกรมวิชาการเกษตร และไม่อยู่ในรายการของกรมการข้าว จะใช้ได้ก็ต่อเมื่อฉลากผลิตภัณฑ์ระบุเพลี้ยจักจั่นและพืชที่ปลูกไว้

⚠️ ข้อควรระวัง
ในนาข้าว กรมการข้าวเตือนว่าห้ามใช้สารไพรีทรอยด์สังเคราะห์ เช่น ไซเพอร์เมทริน ไซฮาโลทริน และเดลทาเมทริน และไม่ควรผสมสารฆ่าแมลงหลายชนิด หรือผสมกับสารกำจัดโรคพืชและสารกำจัดวัชพืช เพราะอาจทำให้ประสิทธิภาพลดลง ทุกพืชต้องอ่านฉลาก ใช้กับพืชและศัตรูที่ฉลากระบุ เว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามฉลาก สวมถุงมือ หน้ากาก แว่นตา และเสื้อแขนยาวขณะผสมและพ่น ห้ามพ่นช่วงดอกบานถ้าฉลากระบุว่าเป็นพิษต่อผึ้ง

🔁 สลับกลุ่มยาอย่างไรไม่ให้เพลี้ยจักจั่นดื้อยา

หลักคือดูเลขกลุ่ม IRAC บนฉลาก ไม่ใช้สารกลุ่มเดียวกันพ่นซ้ำต่อเนื่อง กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำให้พ่นสารต่างกลไกสลับกันตามวงจรชีวิตของแมลง และไม่ใช้กลไกเดียวกันนานเกินราว 1 เดือน ซึ่งเท่ากับวงจรชีวิตของเพลี้ยจักจั่นฝอยทุเรียนหนึ่งรุ่น

ข้อควรระวังคือสารหลายตัวในรายการมะม่วงเป็นกลุ่มเดียวกัน ไดโนทีฟูแรน อิมิดาโคลพริด ไทอะมีทอกแซม และอะเซตามิพริด ล้วนเป็นกลุ่ม 4A นีโอนิโคตินอยด์ เปลี่ยนจากตัวหนึ่งไปอีกตัวในกลุ่มนี้ไม่นับเป็นการสลับกลุ่ม ฟลูไพราดิฟูโรนเป็นกลุ่ม 4D ซึ่งออกฤทธิ์ที่ตำแหน่งเดียวกับกลุ่ม 4 ส่วนกลุ่มที่ต่างออกไปจริงคือ 3A, 9B, 16 และ 29

รอบที่ ตัวอย่างการเลือกกลุ่ม (มะม่วง) เหตุผล
1 กลุ่ม 4A เช่น อิมิดาโคลพริด หรือไทอะมีทอกแซม ออกฤทธิ์เร็ว ใช้เมื่อประชากรเกินเกณฑ์ช่วงแทงช่อ
2 กลุ่ม 29 ฟลอนิคามิด หรือกลุ่ม 9B ไพมีโทรซีน กลไกต่างจากกลุ่ม 4 ทั้งหมด
3 กลุ่ม 16 บูโพรเฟซิน ยับยั้งการสร้างไคติน เหมาะกับช่วงที่มีตัวอ่อนมาก
4 กลุ่ม 3A แลมบ์ดา-ไซฮาโลทริน (มะม่วงเท่านั้น ในนาข้าวห้ามไพรีทรอยด์สังเคราะห์ เช่น ไซเพอร์เมทริน ไซฮาโลทริน เดลทาเมทริน) ออกฤทธิ์สัมผัส ระวังกระทบแมลงผสมเกสรและศัตรูธรรมชาติ

ตารางนี้เป็นหลักทั่วไปในการวางลำดับ ไม่ใช่สูตรทางการ เลือกพ่นเมื่อสำรวจแล้วเกินเกณฑ์เท่านั้น และงานวิจัยกรมวิชาการเกษตรในมะเขือเปราะก็ย้ำให้สลับสารต่างกลไกเพื่อชะลอการดื้อยา

⚖️ เพลี้ยจักจั่นต่างจากเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลอย่างไร

เพลี้ยจักจั่นอยู่วงศ์ Cicadellidae ส่วนเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลอยู่วงศ์ Delphacidae แม้ทั้งคู่เป็นแมลงปากดูดในนาข้าว แต่ตำแหน่งที่กิน อาการ และโรคที่ถ่ายทอดต่างกัน คนที่ค้นหา “เพลี้ยจักจั่นสีน้ำตาล” ส่วนใหญ่น่าจะหมายถึงเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล

ลักษณะ เพลี้ยจักจั่นสีเขียว / ปีกลายหยัก เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล
วงศ์ Cicadellidae Delphacidae
สีและรูปร่าง เขียวอ่อน หรือขาวมีลายหยักน้ำตาล รูปลิ่ม น้ำตาลถึงน้ำตาลดำ ตัวเต็มวัยมีทั้งชนิดปีกยาวและปีกสั้น ตัวเมียปีกยาวราว 4.0–4.5 มม.
จุดที่กิน ใบและลำต้น (สีเขียว) ใบและกาบใบ (ปีกลายหยัก) โคนต้นเหนือระดับน้ำ
อาการเด่น ปลายใบแห้ง ขอบใบส้ม ต้นแคระ ใบเหลืองแห้งเป็นหย่อมคล้ายน้ำร้อนลวก (hopperburn)
โรคที่ถ่ายทอด ใบสีส้ม ใบสีแสด โรคหูด โรคใบหงิก (โรคจู๋) และโรคเขียวเตี้ย (grassy stunt)

นอกนาข้าว อาการเพลี้ยจักจั่นบนใบอ่อนทุเรียนและมะม่วงอาจคล้ายเพลี้ยไฟ ทั้งคู่ทำให้ใบหงิกและขอบใบไหม้ วิธีแยกง่ายที่สุดคือดูตัวแมลง เพลี้ยจักจั่นตัวป้อมรูปลิ่มและเดินเฉียงข้างหรือดีดตัว ส่วนเพลี้ยไฟตัวเรียวยาว นอกจากนี้เพลี้ยจักจั่นมะม่วงยังทิ้งน้ำหวานและราดำไว้ให้เห็น

🙋 เพลี้ยจักจั่นกัดคนไหม อันตรายหรือเปล่า

เพลี้ยจักจั่นไม่ได้กัดหรือดูดเลือดคน เอกสารของ NC State Extension ระบุว่าเพลี้ยจักจั่นไม่ได้มุ่งเป้าที่คนหรือสัตว์เลี้ยง มีรายงานเพียงไม่กี่กรณีที่แมลงลองใช้ปากแทงผิวหนัง (probing) ซึ่งอาจทำให้รู้สึกระคายเล็กน้อย และพฤติกรรมนี้ต่างกันไปตามชนิด

ช่วงที่เพลี้ยจักจั่นสีเขียวเล่นไฟมาก (มิถุนายนถึงตุลาคม) อาจมีแมลงบินเข้าบ้านใกล้นาข้าวและเกาะตัวคน ถ้ารู้สึกคันหรือมีตุ่มแดง ให้ล้างด้วยน้ำสะอาด หากอาการมากผิดปกติควรพบแพทย์ ความเสี่ยงที่ควรห่วงจริงคือสารเคมีที่ใช้กำจัด มากกว่าตัวแมลง

🛡️ วิธีป้องกันเพลี้ยจักจั่นระยะยาว

การป้องกันระยะยาวคือทำให้แปลงไม่เอื้อต่อการเพิ่มจำนวน สำรวจตามระยะพืชที่เสี่ยง ใช้สารเฉพาะเมื่อเกินเกณฑ์ และปล่อยให้ศัตรูธรรมชาติช่วยคุม

  • มะม่วง: ตัดแต่งกิ่งหลังเก็บเกี่ยวทุกปีให้ทรงพุ่มโปร่ง เริ่มสำรวจตั้งแต่แทงช่อดอก และวางรอบพ่นสารก่อนดอกบานเพื่อลดผลกระทบต่อแมลงผสมเกสร
  • ทุเรียน: สำรวจทุกรอบแตกใบอ่อน ติดกับดักกาวเหนียวสีเหลือง ตัดยอดที่ถูกทำลายไปทำลายนอกแปลง และสลับกลุ่มสารเมื่อจำเป็น
  • ข้าว: ปลูกพันธุ์ต้านทาน แต่อย่าปลูกพันธุ์เดิมต่อเนื่องเป็นแปลงใหญ่ ปลูกพร้อมกันทั้งพื้นที่ กำจัดวัชพืชริมคันนาและแหล่งน้ำ ไม่ใส่ไนโตรเจนเกิน ใช้กับดักแสงไฟติดตามประชากร
  • มะเขือ ฝ้าย ถั่ว: พลิกดูใต้ใบอ่อนทุกสัปดาห์ เลือกสารที่ได้ผลจากงานทดลอง และเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวโดยเฉพาะผลผลิตส่งออก
  • ทุกพืช: จดบันทึกวันที่พ่น สารที่ใช้ และกลุ่ม IRAC เพื่อไม่ให้ใช้กลุ่มเดิมซ้ำโดยไม่รู้ตัว
💡 เคล็ดลับ
ทำตารางเล็ก ๆ ติดไว้ที่โรงเก็บสาร ระบุชื่อสาร เลขกลุ่ม IRAC วันที่พ่น และระยะเก็บเกี่ยวตามฉลาก ช่วยให้สลับกลุ่มได้ถูกและไม่เผลอเก็บผลผลิตก่อนครบระยะ

📚 แหล่งอ้างอิง

🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?

เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ

ลงขายต้นไม้ฟรี ไม่มีค่าธรรมเนียม

❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

+ ยาตัวไหนเก่งเพลี้ยจักจั่น

ไม่มียาตัวเดียวที่ดีที่สุดทุกพืช ในมะม่วงกรมวิชาการเกษตรแนะนำ 9 สาร เช่น อิมิดาโคลพริด ไทอะมีทอกแซม ฟลอนิคามิด บูโพรเฟซิน และไพมีโทรซีน งานทดลองในมะม่วงพบอิมิดาโคลพริด (อิมิดาโคลพริด 10% SL 10 มล./น้ำ 20 ลิตร ในงานทดลอง) ลดเพลี้ยจักจั่นได้ดี ส่วนงานในมะเขือเปราะพบฟลอนิคามิดได้ผลดีที่สุด แต่สารใดใช้ซ้ำนาน ๆ แมลงก็ดื้อ จึงต้องสลับกลุ่ม IRAC อ่านฉลาก และเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยว

+ เพลี้ยจักจั่น กำจัดยังไง

เริ่มจากสำรวจให้เจอตัวแมลงและเทียบเกณฑ์ เช่น มะม่วงเกิน 4 ตัวต่อช่อดอก แล้วใช้วิธีไม่ใช้สารก่อน เช่น ตัดแต่งกิ่ง ฉีดน้ำล้างช่อ กับดักแสงไฟ กับดักกาวเหนียวสีเหลืองในทุเรียน และพันธุ์ข้าวต้านทาน ถ้าเกินเกณฑ์จึงใช้สารตามคำแนะนำของหน่วยงานสำหรับพืชนั้น พ่นให้ทั่วทั้งต้น และสลับกลุ่มสารทุกรอบ

+ อะบาเม็กติน กำจัดเพลี้ยจักจั่นได้ไหม

อะบาเมกตินเป็นสารกลุ่ม IRAC 6 งานในห้องปฏิบัติการของ ม.เชียงใหม่ พบว่าฆ่าตัวอ่อนเพลี้ยจักจั่นฝ้ายได้ 100% และกรมส่งเสริมการเกษตรระบุกลุ่ม 6 เป็นกลุ่มที่สลับใช้ได้กับเพลี้ยจักจั่นฝอยทุเรียน แต่อะบาเมกตินไม่อยู่ในรายการสารแนะนำสำหรับเพลี้ยจักจั่นมะม่วงของกรมวิชาการเกษตร และไม่อยู่ในรายการของกรมการข้าว ใช้ได้เมื่อฉลากระบุเพลี้ยจักจั่นและพืชที่ปลูกเท่านั้น

+ ยาอะไรใช้กำจัดเพลี้ยจักจั่นสีเขียวได้บ้าง

กรมการข้าวแนะนำให้พ่นสารช่วงที่แมลงยังเป็นตัวอ่อน เช่น ไดโนทีฟูแรน (กลุ่ม 4A) บูโพรเฟซิน (กลุ่ม 16) หรืออีโทเฟนพรอกซ์ ใช้ตามอัตราบนฉลาก ห้ามใช้ไพรีทรอยด์สังเคราะห์อย่างไซเพอร์เมทริน ไซฮาโลทริน เดลทาเมทริน และไม่ผสมสารหลายชนิดรวมกัน ควรใช้ร่วมกับพันธุ์ต้านทาน กับดักแสงไฟ และกำจัดวัชพืช เพราะสารไม่ได้รักษาต้นที่เป็นโรคใบสีส้มแล้ว

+ เพลี้ยจักจั่นกัดคนไหม

เพลี้ยจักจั่นไม่ได้กัดหรือดูดเลือดคน NC State Extension ระบุว่ามันไม่ได้มุ่งเป้าที่คนหรือสัตว์เลี้ยง มีเพียงไม่กี่รายงานที่แมลงลองแทงปากที่ผิวหนัง ทำให้ระคายเล็กน้อย ถ้ามีตุ่มคันให้ล้างด้วยน้ำสะอาด หากอาการผิดปกติควรพบแพทย์ สิ่งที่ต้องระวังมากกว่าคือสารเคมีที่ใช้กำจัด

💥 ลักษณะการทำลาย

ลักษณะความเสียหายที่เกิดจากการทำลายของแมลง

ที่ช่อดอกมะม่วง: ช่อดอกแห้ง ดอกร่วง ติดผลน้อยหรือไม่ติดผล
ที่ใบอ่อนมะม่วง: ใบระยะเพสลาดม้วนงอลง ปลายใบแห้ง
ที่ใบ ช่อ และผล: น้ำหวานเหนียวและราดำปกคลุม
ที่ใบอ่อนทุเรียน: ใบเหมือนโดนน้ำร้อนลวก เหี่ยว ขอบใบสีน้ำตาลแดงม้วนขึ้น แห้งลามทั้งใบ
ที่ใบข้าว: ปลายใบแห้ง ขอบใบเปลี่ยนเป็นสีส้ม ใบม้วน ต้นแคระแกร็น
ที่ต้นข้าว (โรคที่แมลงถ่ายทอด): ใบเหลืองส้ม ต้นเตี้ย รวงเล็ก หรือใบสีแสดเป็นกอ ๆ
ที่ใบมะเขือ ฝ้าย ถั่ว: ขอบใบม้วนลง ใบหงิก เหลืองด่าง เหี่ยว และร่วง

🛒 สินค้าแนะนำสำหรับกำจัดแมลง

⚡ ผลิตภัณฑ์คุณภาพที่แนะนำสำหรับการกำจัดและป้องกัน