หนอนกอข้าว
พบทำลาย ข้าว ข้าวป่า ข้าวโพด และอีก 6 ชนิด
- ชนิดแมลง
- Scirpophaga incertulas, Chilo suppressalis, Chilo polychrysus และอีก 1 ชนิด
- แพร่ระบาดทาง
- ผีเสื้อบินเข้านา, เล่นไฟกลางคืน, กลุ่มไข่ติดต้นกล้า, หนอนและดักแด้ในตอซัง และอื่น ๆ
- พืชที่ถูกทำลาย (9 ชนิด)
- ข้าว ข้าวป่า ข้าวโพด อ้อย ข้าวฟ่าง ข้าวโอ๊ต ข้าวสาลี ข้าวบาร์เลย์ หญ้าป่า
- อัปเดตล่าสุด
- 15 พ.ย. 2569
สรุปสั้น (TL;DR)
อ่าน 30 วินาที- หนอนกอข้าว ในไทยมี 4 ชนิด: หนอนกอสีครีม (*Scirpophaga incertulas*) หนอนกอแถบลาย หนอนกอแถบลายสีม่วง และ หนอนกอสีชมพู (*Sesamia inferens*)
- อาการ: ยอดเหี่ยว ระยะแตกกอ และ ข้าวหัวหงอก (รวงขาว เมล็ดลีบ) ระยะตั้งท้อง-ออกรวง ดึงต้นแล้วหลุดง่าย
- วงจรชีวิตหนอนกอสีครีม: ไข่ 6–7 วัน หนอน 35–45 วัน ดักแด้ 8–13 วัน เพิ่มได้ 2–3 รุ่นต่อฤดู
- ระบาดมากใน นาปรัง (มี.ค.–พ.ค., ต.ค.–ธ.ค.) นาปีช่วง ก.ค.–ส.ค. ผีเสื้อเข้านาเมื่อข้าวอายุ 30–50 วัน
- เกณฑ์กรมการข้าว: ยอดเหี่ยว 10–15% ที่ข้าวอายุ 3–4 สัปดาห์ จึงพ่นสารชนิดพ่นน้ำทั่วแปลงครั้งเดียว
- สารที่กรมการข้าวยกตัวอย่าง: คลอแรนทรานิลิโพรล (IRAC 28) และ คาร์โบซัลแฟน (1A) ตามอัตราบนฉลาก ไม่ใช้สารเม็ด
- คลอร์ไพริฟอสห้ามใช้แล้ว ตั้งแต่ 1 มิ.ย. 2563 ไถกลบตอซังหลังเก็บเกี่ยวช่วยตัดวงจรรุ่นถัดไป (กรมการข้าว)
📋 ภาพรวมโรค
หนอนกอข้าว คือหนอนของผีเสื้อกลางคืนหลายชนิดที่เจาะเข้าไปกินอยู่ในลำต้นข้าว ทำให้ยอดข้าวเหี่ยวตายในระยะแตกกอ และทำให้รวงขาวเมล็ดลีบทั้งรวงที่ชาวนาเรียกว่า “ข้าวหัวหงอก” ในระยะออกรวง กรมการข้าวระบุว่าในไทยพบ 4 ชนิด คือ หนอนกอสีครีม หนอนกอแถบลาย หนอนกอแถบลายสีม่วง และหนอนกอสีชมพู
หนอนกออยู่ในลำต้นเกือบตลอดชีวิต จึงมองไม่ค่อยเห็นตัว ต้องดูจากอาการแทน บทความนี้รวมวิธีแยกชนิด วงจรชีวิต อาการในแต่ละระยะข้าว ช่วงที่ระบาด เกณฑ์ที่กรมการข้าวใช้ตัดสินใจพ่นสาร วิธีจัดการแบบไม่ใช้สาร และหนอนกอข้าวใช้ยาอะไร พร้อมกลุ่ม IRAC และสารที่ห้ามใช้แล้วในไทย
🔍 หนอนกอข้าวมีกี่ชนิด ลักษณะหนอนกอสีครีม แถบลาย และหนอนกอสีชมพู

หนอนกอข้าวในไทยมี 4 ชนิดตามข้อมูลของกรมการข้าว แยกกันได้จากสีตัวหนอนและที่วางไข่ หนอนกอสีครีมพบทำลายข้าวทั่วประเทศ หนอนกอแถบลายพบมากในภาคกลางและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ หนอนกอแถบลายสีม่วงพบระบาดได้ทุกภาค ส่วนหนอนกอสีชมพูมีตัวหนอนใหญ่ที่สุด
ตัวหนอนทุกชนิดอยู่ในลำต้นข้าว ถ้าอยากรู้ชนิด ให้ผ่าต้นที่ยอดเหี่ยวดูสีของหนอนข้างใน Pacific Pests เตือนว่าหนอนกอบางชนิด เช่น หนอนกอสีขาวกับหนอนกอสีครีม แยกกันยาก การยืนยันชนิดควรให้นักอนุกรมวิธานดู ในทางปฏิบัติไม่จำเป็นต้องรู้ชนิดก็จัดการได้ เพราะวิธีป้องกันกำจัดเหมือนกัน
ข้อมูลในตารางมาจากกรมการข้าว ส่วนขนาดตัวมาจากแหล่งต่างประเทศ ผีเสื้อหนอนกอสีครีมตัวผู้มีความกว้างปีกกาง 18–22 มม. ตัวเมียราว 34 มม. (Wikipedia) หนอนกอแถบลายโตเต็มที่ยาวราว 25 มม. และหนอนกอสีชมพูโตเต็มที่ยาว 25–35 มม. หัวสีส้ม (Pacific Pests) หมายเหตุ เอกสารกรมการข้าวจัดหนอนกอสีครีมไว้ในวงศ์ Pyralidae แต่การจัดหมวดปัจจุบันหลายแหล่งย้ายไปอยู่วงศ์ Crambidae ส่วนหนอนกอสีชมพูอยู่วงศ์ Noctuidae
ใช้มีดผ่าต้นข้าวที่ยอดเหี่ยวตามยาว ถ้าเจอหนอนสีขาวครีมหัวเหลืองคือหนอนกอสีครีม เจอหนอนมีแถบตามยาวคือกลุ่มหนอนกอแถบลาย ถ้าหนอนตัวใหญ่สีชมพูอมม่วงคือหนอนกอสีชมพู จดไว้ว่าเจอชนิดไหนในแปลงไหน จะช่วยวางแผนฤดูถัดไปได้
🔄 วงจรชีวิตหนอนกอข้าว
วงจรชีวิตหนอนกอข้าวมี 4 ระยะ คือ ไข่ หนอน ดักแด้ และผีเสื้อกลางคืน ระยะหนอนยาวที่สุด ราว 30–45 วันแล้วแต่ชนิด กรมการข้าวระบุว่าในหนึ่งฤดูปลูก หนอนกอเพิ่มจำนวนได้ 2–3 รุ่น และผีเสื้อจะบินเข้านาเมื่อข้าวอายุ 30–50 วัน
สำหรับหนอนกอสีครีม ไข่ฟักใน 6–7 วัน ระยะหนอน 35–45 วัน และดักแด้ 8–13 วัน รวมจากไข่ถึงผีเสื้อราว 49–65 วัน (บวกเองจากตัวเลขของกรมการข้าว) หนอนที่เพิ่งฟักจะเจาะเข้ากาบใบก่อน แล้วจึงเข้าไปกินในลำต้น เอกสารของมหาวิทยาลัยเกษตรทมิฬนาฑู (TNAU) ระบุว่าหนอนเข้าดักแด้ในรังไหมสีขาวภายในลำต้น ฟาง หรือตอซัง นี่คือเหตุผลที่การไถกลบตอซังหลังเก็บเกี่ยวช่วยลดหนอนกอรุ่นต่อไปได้มาก
ตัวเลขในตารางเป็นช่วงเวลาของแต่ละระยะตามกรมการข้าว ไม่รวมอายุของผีเสื้อ ตัวเลขจากต่างประเทศอาจต่างออกไป เช่น TNAU ของอินเดียให้ระยะหนอนกอสีครีมสั้นกว่า คือไข่ 5–8 วัน หนอน 28–30 วัน ดักแด้ 8–10 วัน ส่วน Pacific Pests ระบุว่าหนอนกอสีชมพูในเขตร้อนครบวงจรราว 55 วัน และมีได้ถึง 6 รุ่นต่อปี ถ้ามีพืชอาหารต่อเนื่อง
🌾 อาการหนอนกอข้าว ระยะแตกกอ และระยะออกรวง

อาการหนอนกอข้าวต่างกันตามระยะข้าว ระยะแรกหนอนเจาะกาบใบจนกาบใบเหลืองหรือน้ำตาลคล้ายรอยช้ำ ระยะแตกกอเกิด “ยอดเหี่ยว” (dead heart) และถ้าเข้าทำลายช่วงตั้งท้องหรือหลังออกรวง จะเกิด “ข้าวหัวหงอก” (whitehead) คือรวงสีขาว เมล็ดลีบทั้งรวง
กรมการข้าวระบุว่าอาการกาบใบเปลี่ยนสีมักพบราว 1 เดือนหลังหว่านข้าว ถ้าลอกกาบใบออกจะเห็นตัวหนอน เมื่อหนอนโตขึ้นและกัดกินลำต้น ใบยอดจะเหี่ยวก่อนแล้วจึงเหลืองแห้ง
- ที่กาบใบ เป็นรอยช้ำสีเหลืองหรือน้ำตาลจากหนอนวัยแรกที่เจาะเข้า
- ระยะแตกกอ: ยอดเหี่ยว ใบกลางยอดม้วน เปลี่ยนสีน้ำตาลและแห้ง เอกสารของ PhilRice (ฟิลิปปินส์) อธิบายว่าดึงต้นที่ยอดเหี่ยวแล้วหลุดออกมาง่าย และมีรูเล็ก ๆ กับขุยมูลหนอนที่ลำต้น
- ระยะตั้งท้องถึงออกรวง: ข้าวหัวหงอก รวงสีขาวซีด เมล็ดลีบทั้งรวง ดึงแล้วหลุดง่ายเช่นกัน
- ที่ปลายใบ พบกลุ่มไข่หนอนกอสีครีมที่มีขนสีน้ำตาลคลุม เป็นสัญญาณว่าผีเสื้อเข้ามาวางไข่แล้ว
ความรุนแรงต่างกันมากตามระยะที่โดน PhilRice ระบุว่าความเสียหายช่วงแตกกอระยะแรกมักไม่ทำให้ผลผลิตลดมาก เพราะข้าวแตกหน่อใหม่ชดเชยได้ กลุ่มไข่ที่วางช่วงข้าวเริ่มสร้างรวงอันตรายที่สุด เพราะทำให้เกิดหัวหงอกและผลผลิตหายจริง โปสเตอร์ของ IRAC อ้างค่าเฉลี่ยความเสียหายจากหนอนกอสีครีมราว 30% ขณะที่กรมการข้าวระบุว่าโดยทั่วไปหนอนกอไม่ค่อยระบาดรุนแรงเท่าเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล
🌽 หนอนกอข้าวทำลายพืชอะไรบ้าง
หนอนกอข้าวกินพืชวงศ์หญ้าเป็นหลัก กรมการข้าวระบุพืชอาหารว่ามีข้าว ข้าวป่า ข้าวฟ่าง ข้าวโอ๊ต อ้อย ข้าวโพด ข้าวสาลี ข้าวบาร์เลย์ และหญ้าป่าหลายชนิด แต่แต่ละชนิดกินพืชกว้างแคบไม่เท่ากัน
หนอนกอสีครีมแทบจะกินแต่ข้าว IRAC เรียกว่าเป็นศัตรูที่กินข้าวอย่างเดียว (monophagous) ต่างจากหนอนกอสีชมพูที่ Pacific Pests ระบุว่ากินข้าว ข้าวโพด ข้าวฟ่าง อ้อย ข้าวสาลี และหญ้ากับกกอีกหลายชนิด กรมส่งเสริมการเกษตรเคยออกประกาศเตือน (มี.ค. 2564) ว่าหนอนกอสีชมพู Sesamia inferens ทำลายอ้อยระยะแตกกอและอ้อยปลูกใหม่ ทำให้ยอดอ้อยตาย Pacific Pests ยังระบุว่าหนอนกอสีชมพูมักระบาดในนาข้าวช่วงปลายฤดู โดยเฉพาะเมื่ออ้อยหรือข้าวโพดข้างเคียงมีหนอนอยู่ก่อน
ดังนั้นนาที่อยู่ติดไร่อ้อยหรือไร่ข้าวโพดควรสำรวจหนอนกอสีชมพูให้ถี่ขึ้น และการกำจัดหญ้ารอบคันนาช่วยลดที่อยู่ของหนอนกอได้
📅 หนอนกอข้าวระบาดช่วงไหน
กรมการข้าวระบุว่าหนอนกอพบมากในนาปรังมากกว่านาปี ช่วงระบาดของนาปรังคือ มีนาคม–พฤษภาคม และตุลาคม–ธันวาคม ส่วนนาปีพบระบาดช่วงกรกฎาคม–สิงหาคม ผีเสื้อจะบินเข้าวางไข่เมื่อข้าวอายุ 30–50 วัน
การระบาดในแต่ละปีมีรายงานเป็นรายจังหวัด เช่น รายงานสถานการณ์ศัตรูพืชของกระทรวงเกษตรฯ ข้อมูล ณ 3 ก.พ. 2564 พบหนอนกอข้าวใน 6 จังหวัด ได้แก่ ขอนแก่น สกลนคร นครราชสีมา อุบลราชธานี บึงกาฬ และกระบี่ รวมราว 202 ไร่
ปัจจัยที่ชาวนาคุมได้เองง่ายที่สุดคือปุ๋ย ถ้าไม่แน่ใจว่าใส่ไนโตรเจนมากไปหรือไม่ ลองใช้เครื่องคำนวณปุ๋ยคิดปริมาณให้พอดีกับพื้นที่ก่อนใส่
📋 วิธีสำรวจหนอนกอและเกณฑ์ที่ต้องเริ่มป้องกัน

เกณฑ์ของกรมการข้าวคือ เมื่อพบยอดเหี่ยว 10–15% ในข้าวอายุ 3–4 สัปดาห์หลังหว่านหรือปักดำ จึงพิจารณาใช้สารฆ่าแมลงชนิดพ่นน้ำ ถ้ายอดเหี่ยวยังต่ำกว่านี้ ข้าวมักแตกหน่อชดเชยได้ ยังไม่ต้องพ่น
วิธีสำรวจแบบง่ายคือเดินทแยงแปลง สุ่มนับต้นหรือหน่อในหลายจุด แล้วนับว่ามีหน่อที่ยอดเหี่ยวกี่หน่อ หารด้วยจำนวนหน่อที่นับทั้งหมดแล้วคูณ 100 พร้อมกันนั้นดูปลายใบว่ามีกลุ่มไข่ที่มีขนสีน้ำตาลคลุมหรือไม่ และกลางคืนสังเกตผีเสื้อที่มาเล่นไฟ
PhilRice มีวิธีที่น่าสนใจคือเก็บกลุ่มไข่จากแปลงมาใส่ขวดปิดไว้ แล้วดูว่าที่ออกมาเป็นแตนเบียนหรือตัวหนอนมากกว่ากัน ถ้าแตนเบียนมากกว่า ไม่ควรพ่นสาร และถ้าเห็นข้าวหัวหงอกแล้ว PhilRice ระบุว่าไม่ต้องใช้สารฆ่าแมลงอีก เพราะความเสียหายเกิดขึ้นไปแล้ว
ถ้าเห็นข้าวหัวหงอกตอนข้าวออกรวงแล้ว ให้จดว่าเป็นแปลงไหน แล้วเตรียมไถกลบตอซังทันทีหลังเก็บเกี่ยว และเฝ้าดูยอดเหี่ยวให้ดีตั้งแต่สัปดาห์ที่ 3–4 ของฤดูถัดไป ซึ่งได้ผลกว่าการพ่นยาตอนเห็นหัวหงอก
🌱 วิธีกำจัดหนอนกอข้าวแบบไม่ใช้สาร
วิธีหลักที่กรมการข้าวแนะนำเป็นวิธีเขตกรรมทั้งหมด ได้แก่ จัดการตอซังหลังเก็บเกี่ยว ปลูกข้าวพันธุ์เบา ปลูกพืชหมุนเวียน ไม่ใส่ปุ๋ยไนโตรเจนมากเกิน และใช้กับดักแสงไฟในช่วงระบาดรุนแรง วิธีเหล่านี้ลดหนอนกอได้ทั้งฤดู โดยไม่ฆ่าแตนเบียนที่ช่วยคุมหนอนกออยู่แล้ว
- ไถตอซังหลังเก็บเกี่ยว แล้วไขน้ำท่วมนาและไถดิน เพื่อทำลายหนอนและดักแด้ หรือตากฟางหลังนวดข้าว (กรมการข้าว)
- ปลูกข้าวพันธุ์เบา คือพันธุ์อายุสั้น ช่วยลดจำนวนหนอนกอ (กรมการข้าว) กรมการข้าวไม่ได้ระบุพันธุ์ต้านทานหนอนกอไว้
- ปลูกพืชหมุนเวียน เพื่อตัดวงจรชีวิต Pacific Pests ยกตัวอย่างพืชตระกูลถั่ว
- ไม่ใส่ปุ๋ยไนโตรเจนมากเกินไป เพราะต้นข้าวอวบดึงดูดผีเสื้อมาวางไข่ ใช้เครื่องคำนวณปุ๋ยช่วยคิดปริมาณต่อไร่
- กับดักแสงไฟ ล่อผีเสื้อเมื่อระบาดรุนแรง (กรมการข้าว)
- ปลูกพร้อมกันกับเพื่อนบ้าน ไม่ปลูกเหลื่อม (IRAC, Pacific Pests)
- เก็บกลุ่มไข่ TNAU แนะนำให้เก็บและทำลายกลุ่มไข่ และตัดปลายต้นกล้าก่อนปักดำ (Pacific Pests แนะนำเก็บกลุ่มไข่ในแปลงกล้า) IRAC แนะนำให้ตรวจว่าต้นกล้าที่จะปักดำไม่มีกลุ่มไข่ติดไป
- ยกระดับน้ำ Pacific Pests แนะนำให้ปล่อยน้ำท่วมเป็นครั้งคราวเพื่อให้ไข่ที่วางต่ำจมน้ำ
- เกี่ยวชิดดิน เพื่อไม่ให้หนอนเหลืออยู่ในตอซังยาว (TNAU, Pacific Pests)
เรื่องสูตรน้ำหมักหรือสารไล่แมลงทำเอง ไม่พบคำแนะนำของกรมการข้าวหรือกรมส่งเสริมการเกษตรสำหรับหนอนกอ และหนอนอยู่ในลำต้นที่น้ำยาพ่นเข้าไม่ถึง จึงไม่ควรคาดหวังผลจากการพ่นสารไล่ทั่วไป TNAU ของอินเดียมีการใช้เชื้อ Bacillus thuringiensis var. kurstaki และปล่อยแตนเบียนไข่ Trichogramma japonicum แต่ยังไม่พบคำแนะนำอัตราการใช้สำหรับหนอนกอข้าวจากหน่วยงานไทย ถ้าจะใช้ชีวภัณฑ์ให้ปรึกษาสำนักงานเกษตรอำเภอและใช้ตามฉลาก
🐝 ศัตรูธรรมชาติของหนอนกอข้าว
ศัตรูธรรมชาติที่สำคัญของหนอนกอข้าวคือแตนเบียนไข่และแตนเบียนหนอน กรมการข้าวระบุว่าแตนเบียนเหล่านี้ช่วยควบคุมหนอนกอได้ จึงแนะนำให้หลีกเลี่ยงสารฆ่าแมลงชนิดเม็ดที่หว่านในนา
Pacific Pests ระบุชื่อสกุลแตนเบียนไข่ที่สำคัญของหนอนกอว่า Telenomus, Tetrastichus และ Trichogramma เอกสารชุดเดียวกันยังระบุตัวห้ำ เช่น ตั๊กแตน จิ้งหรีด และด้วงเต่า (หน้าหนอนกอสีชมพู) และด้วงก้นกระดก ด้วงดิน มวนน้ำ และแมงมุม (หน้าหนอนกอสีขาว Scirpophaga innotata ซึ่งเป็นญาติใกล้ชิดของหนอนกอสีครีม) แหล่งข้อมูลยืนยันตรงกันว่าการลดการใช้สารฆ่าแมลงที่ไม่จำเป็นคือวิธีรักษาศัตรูธรรมชาติที่ดีที่สุด
PhilRice ของฟิลิปปินส์แนะนำไม่ให้พ่นสารฆ่าแมลงใน 40 วันแรกหลังปลูก คำแนะนำนี้เป็นของฟิลิปปินส์ ในไทยให้ยึดเกณฑ์กรมการข้าว (ยอดเหี่ยว 10–15% ที่ 3–4 สัปดาห์)
💊 หนอนกอข้าวใช้ยาอะไร
เมื่อยอดเหี่ยวถึงเกณฑ์ 10–15% กรมการข้าวแนะนำสารฆ่าแมลงชนิดพ่นน้ำ โดยยกตัวอย่าง คาร์โบซัลแฟน (Rice Knowledge Bank) และ คลอแรนทรานิลิโพรล (ข่าวเตือนของสถาบันวิทยาศาสตร์ข้าวแห่งชาติ 2566) พ่นให้ทั่วแปลงเพียงครั้งเดียว ใช้ตามอัตราบนฉลาก เพราะเอกสารของกรมการข้าวไม่ได้ระบุอัตราไว้
ทั้งสองแหล่งของกรมการข้าวย้ำว่าไม่ควรใช้สารฆ่าแมลงชนิดเม็ดหว่านในนา เพื่อรักษาแตนเบียน กลุ่ม IRAC ในตารางอ้างอิงตารางกลไกการออกฤทธิ์ของ CropLife Australia ซึ่งใช้ระบบเลขกลุ่มเดียวกับ IRAC
หน้าความรู้เรื่องหนอนกอข้าวของศูนย์วิทยบริการ กรมส่งเสริมการเกษตร ยังแนะนำคลอร์ไพริฟอส 20% EC อัตรา 80 มล. ต่อน้ำ 20 ลิตร เมื่อพบยอดเหี่ยว 10–20% แต่คลอร์ไพริฟอสถูกประกาศเป็นวัตถุอันตรายชนิดที่ 4 ตามประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม เรื่อง บัญชีรายชื่อวัตถุอันตราย (ฉบับที่ 6) พ.ศ. 2563 มีผลตั้งแต่ 1 มิถุนายน 2563 ซึ่งห้ามผลิต นำเข้า ส่งออก หรือมีไว้ครอบครอง ถ้ายังมีขวดเก่าเหลืออยู่ อย่านำมาใช้ ให้สอบถามสำนักงานเกษตรอำเภอเรื่องการส่งคืนหรือทำลาย
คำว่า “ยาดูดซึม” ที่ชาวนาค้นหา หมายถึงสารที่พืชดูดเข้าไปในต้นได้ ซึ่งเหมาะกับหนอนที่ซ่อนอยู่ในลำต้น PhilRice แนะนำสารดูดซึมเมื่อพบกลุ่มไข่ถึงเกณฑ์ ส่วน IRAC ระบุว่าสารกลุ่ม 28 (ไดอะไมด์) มีรูปแบบใช้ได้ทั้งพ่นทางใบ ใส่ลงน้ำ และคลุกเมล็ด แต่ไม่ว่าจะใช้สารอะไร ช่วงเวลาสำคัญกว่าชื่อสาร IRAC แนะนำให้ใช้ช่วงไข่กำลังฟัก ก่อนหนอนมุดเข้าลำต้นลึก
IRAC ยังจัดสารอีกหลายกลุ่มที่ขึ้นทะเบียนใช้กับหนอนกอสีครีมในอินเดีย เช่น สารกลุ่มเฟนิลไพราโซล (2B) สารกลุ่มอะเวอร์เม็กติน (6) สไปโนซิน (5) และนีเรอีสท็อกซิน (14) รายการนี้ไม่ใช่คำแนะนำของหน่วยงานไทย ก่อนใช้สารใดให้ตรวจว่าฉลากระบุใช้กับหนอนกอข้าว และผลิตภัณฑ์มีเลขทะเบียนกับกรมวิชาการเกษตร
อ่านฉลากทุกครั้ง ใช้เฉพาะผลิตภัณฑ์ที่ฉลากระบุว่าใช้กับหนอนกอในข้าว ใช้ตามอัตราที่กำหนด ไม่ผสมเข้มขึ้นเอง และไม่ใช้คลอร์ไพริฟอสที่ถูกห้ามแล้ว สวมถุงมือ หน้ากาก แว่นตา เสื้อแขนยาว และรองเท้าบูทขณะผสมและพ่น เว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามที่ฉลากกำหนด อย่าล้างถังพ่นหรือทิ้งภาชนะลงคูน้ำและแหล่งน้ำ
🔁 ป้องกันหนอนกอดื้อยา ตามหลักของ IRAC
หนอนกอดื้อยาได้ถ้าใช้สารกลุ่มเดิมซ้ำ IRAC แนะนำว่า อย่าใช้สารกลุ่มกลไกการออกฤทธิ์เดียวกันกับหนอนกอรุ่นที่ต่อกัน และหลีกเลี่ยงการใช้กลุ่มเดียวกันใน 2 ช่วงพ่นขึ้นไปภายในฤดูปลูกเดียว
- IRAC แบ่งข้าวนาดำเป็นช่วงพ่น (window) เช่น ตั้งแต่แปลงกล้าถึงราว 15 วันหลังปักดำ, 15–25 วัน และ 45–55 วันหลังปักดำ (ระยะสร้างรวง) ให้แต่ละช่วงใช้กลุ่มต่างกัน
- หนึ่งช่วงพ่นไม่ควรยาวเกินราว 30 วัน (ประมาณหนึ่งรุ่นของหนอนกอ) และใช้กลุ่มเดียวกันไม่เกิน 2 ครั้งในช่วงนั้น
- พื้นที่ที่ปลูกข้าว 2–3 ครั้งต่อปี ช่วงพ่นแรกของฤดูใหม่ต้องใช้กลุ่มต่างจากช่วงพ่นสุดท้ายของฤดูก่อน
- ใช้สารเมื่อถึงเกณฑ์เท่านั้น และเลือกสารที่กระทบศัตรูธรรมชาติน้อย
(หลักทั่วไป) สารผสมให้นับทุกกลุ่มที่อยู่ในสูตร เช่น สารผสมไดอะไมด์กับไพรีทรอยด์ นับเป็นทั้งกลุ่ม 28 และ 3A
ตารางนี้เป็นหลักทั่วไปในการสลับกลุ่มตามแนวคิดของ IRAC ไม่ใช่สูตรทางการของกรมการข้าว ในนาส่วนใหญ่ที่จัดการตอซัง ปุ๋ย และรักษาแตนเบียนดี กรมการข้าวแนะนำให้พ่นเพียงครั้งเดียวเมื่อถึงเกณฑ์ ไม่จำเป็นต้องพ่นหลายรอบ
จดชื่อสารออกฤทธิ์และเลขกลุ่ม IRAC ทุกครั้งที่พ่นลงสมุดประจำแปลง พร้อมวันที่และอายุข้าว รอบหน้าหรือฤดูหน้าให้เลือกเลขกลุ่มที่ไม่ซ้ำกับครั้งล่าสุด
⚖️ หนอนกอข้าว ต่างจากหนอนห่อใบข้าวและบั่วอย่างไร
หนอนกอข้าวทำลายจากภายในลำต้น จึงเห็นเป็นยอดเหี่ยวหรือรวงขาว ส่วนหนอนห่อใบข้าวกัดกินผิวใบจากภายในใบที่ม้วนห่อไว้ ทำให้ใบเป็นแถบขาว สองชนิดนี้มักถูกเตือนพร้อมกันในข่าวเตือนของกรมการข้าว แต่เกณฑ์และวิธีจัดการต่างกัน
ข่าวเตือนของสถาบันวิทยาศาสตร์ข้าวแห่งชาติ (2566) ใช้เกณฑ์หนอนกอจากเปอร์เซ็นต์ยอดเหี่ยว ส่วนหนอนห่อใบใช้จำนวนผีเสื้อต่อพื้นที่และเปอร์เซ็นต์ใบถูกทำลาย ส่วนบั่วเป็นศัตรูข้าวคนละชนิด ไม่ใช่หนอนกอ การแยกให้ถูกช่วยไม่ให้พ่นสารผิดตัว
🛡️ วิธีป้องกันหนอนกอข้าวระยะยาว
การป้องกันหนอนกอข้าวระยะยาวคือตัดวงจรระหว่างฤดู ได้แก่ ไถกลบตอซังทันทีหลังเก็บเกี่ยว ปลูกพร้อมกัน ใช้ข้าวพันธุ์เบา ใส่ปุ๋ยพอดี และเลี่ยงสารเม็ดที่ฆ่าแตนเบียน
- ไถตอซัง ไขน้ำท่วมนา และไถดินหลังเก็บเกี่ยว หรือตากฟางหลังนวด (กรมการข้าว)
- ตรวจต้นกล้าก่อนปักดำว่าไม่มีกลุ่มไข่ติดไป (IRAC)
- ปลูกข้าวพร้อมกันในละแวก ไม่ปลูกเหลื่อม และพักนาเพื่อตัดอาหารของหนอน (PhilRice; IRAC: ไม่ปลูกเหลื่อม)
- แบ่งใส่ปุ๋ยไนโตรเจน ไม่ใส่มากเกินไป คำนวณปุ๋ยให้พอดีกับพื้นที่นาก่อนซื้อปุ๋ย
- ปลูกพืชหมุนเวียนเพื่อตัดวงจรชีวิต (กรมการข้าว)
- กำจัดหญ้าและพืชอาศัยรอบคันนา โดยเฉพาะนาที่ติดไร่อ้อยหรือข้าวโพด (Pacific Pests)
- สำรวจยอดเหี่ยวสัปดาห์ที่ 3–4 หลังปลูกทุกฤดู แจ้งสำนักงานเกษตรอำเภอเมื่อพบระบาด
✅ สรุปเรื่องหนอนกอข้าว
หนอนกอข้าวในไทยมี 4 ชนิด ได้แก่ หนอนกอสีครีม หนอนกอแถบลาย หนอนกอแถบลายสีม่วง และหนอนกอสีชมพู ทุกชนิดเจาะกินในลำต้น ทำให้ยอดเหี่ยวในระยะแตกกอและข้าวหัวหงอกในระยะออกรวง พบมากในนาปรัง และเพิ่มได้ 2–3 รุ่นต่อฤดู
ให้สำรวจยอดเหี่ยวเมื่อข้าวอายุ 3–4 สัปดาห์ ถ้าถึง 10–15% จึงใช้สารชนิดพ่นน้ำตามคำแนะนำของกรมการข้าว เช่น คลอแรนทรานิลิโพรล (28) หรือคาร์โบซัลแฟน (1A) ตามอัตราบนฉลาก พ่นทั่วแปลงครั้งเดียว ไม่ใช้สารเม็ด ไม่ใช้คลอร์ไพริฟอสที่ห้ามแล้ว และสลับกลุ่ม IRAC ไม่มีวิธีใดทำให้หนอนกอหายขาดถาวร แต่การไถกลบตอซัง ใส่ปุ๋ยพอดี และรักษาแตนเบียน ช่วยให้แทบไม่ต้องพ่นยา ติดตามราคาสินค้าเกษตรล่าสุดได้ที่เกษตรไอเดีย
📚 แหล่งอ้างอิง
- กรมการข้าว Rice Knowledge Bank (องค์ความรู้เรื่องข้าว): หนอนกอข้าว
- สถาบันวิทยาศาสตร์ข้าวแห่งชาติ กรมการข้าว: ข่าวแจ้งเตือน การระบาดของหนอนห่อใบข้าวและหนอนกอข้าว (สุพรรณบุรี 2566)
- ศูนย์วิทยบริการเพื่อส่งเสริมการเกษตร กรมส่งเสริมการเกษตร: 43. หนอนกอข้าว
- กระทรวงเกษตรฯ / กรมส่งเสริมการเกษตร: เตือนการระบาดหนอนกออ้อย (หนอนกอสีชมพู Sesamia inferens) 17 มี.ค. 2564
- กระทรวงเกษตรฯ: สถานการณ์ศัตรูพืช ข้อมูล ณ 3 ก.พ. 2564 (หนอนกอข้าว 6 จังหวัด)
- IRAC: Yellow rice stem borer (Scirpophaga incertulas) IRM poster, Version 2 (May 2025) – irac-online.org/documents/yellow-rice-stem-borer-irm
- CropLife Australia: Mode of Action Classification for Insecticides (2023 updates)
- PhilRice: Stemborer fact sheet
- TNAU Agritech Portal: Yellow stem borer (Scirpophaga incertulas)
- Pacific Pests, Pathogens and Weeds: Rice pink stemborer (Sesamia inferens) – apps.lucidcentral.org/ppp_v9/pdf/web_full/rice_pink_stem_borer_409.pdf
- Pacific Pests, Pathogens and Weeds: Rice white stem borer (Scirpophaga innotata) – apps.lucidcentral.org/ppp_v9/pdf/web_full/rice_white_stem_borer_411.pdf
- Pacific Pests, Pathogens and Weeds: Rice striped stem borer (Chilo suppressalis) – apps.lucidcentral.org/pppw_v10/text/web_mini/entities/rice_striped_stem_borer_412.htm
- Wikipedia: Scirpophaga incertulas
- The Thaiger: ราชกิจจานุเบกษาเผยแพร่ประกาศ การแบน 2 สารพิษ เริ่ม 1 มิ.ย. 63
- ฐานเศรษฐกิจ: โวย 2 มาตรฐาน หลังแบน “พาราควอต-คลอร์ไพริฟอส” (25 ส.ค. 2563)
🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?
เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ
❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
หนอนกอข้าวใช้ยาอะไร
เมื่อพบยอดเหี่ยว 10–15% ในข้าวอายุ 3–4 สัปดาห์ กรมการข้าวแนะนำสารชนิดพ่นน้ำ เช่น คลอแรนทรานิลิโพรล (IRAC กลุ่ม 28) หรือคาร์โบซัลแฟน (กลุ่ม 1A) ใช้ตามอัตราบนฉลาก พ่นทั่วแปลงครั้งเดียว ไม่ใช้สารชนิดเม็ดหว่านในนา และห้ามใช้คลอร์ไพริฟอสซึ่งถูกห้ามตั้งแต่ 1 มิ.ย. 2563
หนอนกอสีชมพูคืออะไร ต่างจากหนอนกอสีครีมอย่างไร
หนอนกอสีชมพู (Sesamia inferens) เป็นหนอนกอข้าวตัวใหญ่ที่สุด วัยแรกสีครีมแล้วเป็นสีชมพูอมม่วง วางไข่เป็นแถวระหว่างกาบใบกับลำต้น และกินอ้อยกับข้าวโพดด้วย ส่วนหนอนกอสีครีม (Scirpophaga incertulas) ตัวหนอนสีขาวครีมหัวเหลือง วางไข่เป็นกลุ่มที่ปลายใบมีขนคลุม และแทบกินแต่ข้าว
อาการหนอนกอข้าวเป็นอย่างไร
ระยะแรกกาบใบเหลืองหรือน้ำตาลคล้ายรอยช้ำ ระยะแตกกอใบยอดเหี่ยวแห้งเรียกว่ายอดเหี่ยว ถ้าโดนช่วงตั้งท้องถึงออกรวงจะเกิดข้าวหัวหงอก รวงขาวเมล็ดลีบทั้งรวง ต้นที่ถูกทำลายดึงแล้วหลุดง่าย และมีรูกับขุยมูลหนอนที่ลำต้น
หนอนกอข้าวระบาดช่วงไหน
กรมการข้าวระบุว่าพบมากในนาปรัง ช่วงมีนาคม–พฤษภาคม และตุลาคม–ธันวาคม ส่วนนาปีระบาดช่วงกรกฎาคม–สิงหาคม ผีเสื้อบินเข้าวางไข่เมื่อข้าวอายุ 30–50 วัน และเพิ่มได้ 2–3 รุ่นต่อฤดูปลูก
กำจัดหนอนกอข้าวแบบไม่ใช้สารทำอย่างไร
ไถตอซังแล้วไขน้ำท่วมนาและไถดินหลังเก็บเกี่ยว หรือตากฟางหลังนวด ปลูกข้าวพันธุ์เบา ปลูกพืชหมุนเวียน ไม่ใส่ปุ๋ยไนโตรเจนมากเกิน และใช้กับดักแสงไฟเมื่อระบาดรุนแรง ตามคำแนะนำของกรมการข้าว พร้อมงดสารเม็ดเพื่อรักษาแตนเบียนไข่และแตนเบียนหนอน
🌱 พืชที่มักพบแมลงนี้
แมลงศัตรูพืชนี้มักพบในพืชดังต่อไปนี้
💥 ลักษณะการทำลาย
ลักษณะความเสียหายที่เกิดจากการทำลายของแมลง
ที่กาบใบ: รอยช้ำสีเหลืองหรือน้ำตาล ลอกออกเจอหนอนวัยแรก (ราว 1 เดือนหลังหว่าน)
ที่ยอด (ระยะแตกกอ): ใบกลางยอดเหี่ยว เหลือง แห้ง เรียกว่ายอดเหี่ยว
ที่ลำต้น: มีรูเล็ก ๆ และขุยมูลหนอน ดึงต้นแล้วหลุดง่าย
ที่รวง (ตั้งท้อง-ออกรวง): รวงสีขาว เมล็ดลีบทั้งรวง เรียกว่าข้าวหัวหงอก
ที่ปลายใบ: กลุ่มไข่หนอนกอสีครีมมีขนสีน้ำตาลคลุม
ภายในลำต้น: ผ่าแล้วพบหนอนสีครีม หนอนมีแถบตามยาว หรือหนอนสีชมพูอมม่วง
🛒 สินค้าแนะนำสำหรับกำจัดแมลง
⚡ ผลิตภัณฑ์คุณภาพที่แนะนำสำหรับการกำจัดและป้องกัน
📚 อ่านต่อ: โรคและแมลงที่เกี่ยวข้อง
📅 เผยแพร่ 15 พ.ย. 2026





