ตั๊กแตน (ตั๊กแตนศัตรูพืช)
พบทำลาย ข้าวโพด ข้าว อ้อย และอีก 16 ชนิด
- ชนิดแมลง
- Patanga succincta, Hieroglyphus spp., Oxya japonica และอีก 2 ชนิด
- แพร่ระบาดทาง
- ตัวอ่อนเดินจากหญ้าขอบแปลงเข้าแปลง, ตัวเต็มวัยบินอพยพ, ไข่ในดินข้ามฤดู, การปล่อยตั๊กแตนสู่ธรรมชาติ
- พืชที่ถูกทำลาย (19 ชนิด)
- ข้าวโพด ข้าว อ้อย ข้าวฟ่าง ถั่วเหลือง ถั่วลิสง ฝ้าย มันสำปะหลัง ละหุ่ง สับปะรด มะพร้าว ปาล์มน้ำมัน กล้วย ตะไคร้ ข่า ไผ่ สนทะเล มะม่วงหิมพานต์ ยางพารา
- อัปเดตล่าสุด
- 19 พ.ย. 2569
สรุปสั้น (TL;DR)
อ่าน 30 วินาที- ตั๊กแตนศัตรูพืชในไทยส่วนใหญ่เป็นตั๊กแตนหนวดสั้น วงศ์ Acrididae กัดกินใบข้าว ข้าวโพด อ้อย จากขอบใบจนเหลือแต่ก้าน
- ตั๊กแตนปาทังก้า (*Patanga succincta*) เป็นแมลงพื้นถิ่นเอเชีย มี 1 รุ่นต่อปี ข้อมูลไทยระบุวางไข่ 1–3 ฝัก ฝักละ 96–152 ฟอง ในดิน ทำลายพืชได้ราว 34 ชนิด
- ตั๊กแตนไผ่ ระบาดในลาวตั้งแต่ปี 2559 แต่ ณ ก.ค. 2563 กรมวิชาการเกษตรยืนยันว่ายังไม่ระบาดในไทย (ข้อมูล ณ ปี 2563) และเฝ้าระวังที่เชียงราย พะเยา น่าน เลย
- จัดการได้ง่ายที่สุดช่วงไข่ในดินและตัวอ่อน: ไถตากดิน กำจัดวัชพืชหัวไร่ ใช้เชื้อราเมตาไรเซียม/บิวเวอเรีย
- กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำพ่นสารเฉพาะระยะตัวอ่อน เช่น ไดฟลูเบนซูรอน 25% WP 30 ก./20 ล. (IRAC 15) และใช้เหยื่อพิษคาร์แทปเมื่อระบาดรุนแรง
- อย่าปล่อยตั๊กแตนสู่ธรรมชาติ ส่วนตั๊กแตนหนวดยาวส่วนใหญ่ไม่ต้องพ่น บางชนิดเป็นตัวห้ำในนาข้าว
📋 ภาพรวมโรค
ตั๊กแตนที่เป็นศัตรูพืชในไทยส่วนใหญ่คือตั๊กแตนหนวดสั้นในวงศ์ Acrididae ซึ่งใช้ปากแบบกัดกินใบพืชตระกูลหญ้าอย่างข้าว ข้าวโพด และอ้อย ชนิดที่ถูกพูดถึงมากที่สุดคือตั๊กแตนปาทังก้า (Patanga succincta) ส่วนตั๊กแตนไผ่ (Ceracris kiangsu) เป็นชนิดที่หน่วยงานไทยเฝ้าระวังตามแนวชายแดนภาคเหนือหลังระบาดในลาว
บทความนี้เขียนจากมุมของคนปลูกพืช รวบรวมจากคำเตือนของกรมวิชาการเกษตร กรมส่งเสริมการเกษตร และกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ตั้งแต่ตั๊กแตนกินอะไร แยกตั๊กแตนหนวดสั้นกับหนวดยาวอย่างไร ตั๊กแตนปาทังก้ามาจากไหน ไปจนถึงวิธีกำจัดตั๊กแตนแบบไม่ใช้สาร สูตรเหยื่อพิษ และสารที่หน่วยงานรัฐแนะนำพร้อมกลุ่ม IRAC
🦗 ตั๊กแตน แมลงชนิดไหน ลักษณะและวิธีสังเกต
ตั๊กแตนเป็นแมลงในอันดับ Orthoptera มีขาหลังใหญ่สำหรับกระโดด และมีปากแบบกัดกิน ตั๊กแตนเป็นแมลงจึงมี 6 ขา คือขาหน้า ขากลาง และขาหลังที่ใหญ่ที่สุดอย่างละคู่ ตั๊กแตนส่วนใหญ่มีปีกและบินได้ดี บางชนิดเท่านั้นที่บินไม่ได้
ในอันดับนี้แบ่งเป็นสองกลุ่มใหญ่ กลุ่มหนวดสั้น (Caelifera) ส่วนมากกินพืชและออกหากินกลางวัน ตั๊กแตนศัตรูพืชในไร่นาเกือบทั้งหมดอยู่กลุ่มนี้ ส่วนกลุ่มหนวดยาว (Ensifera) มีหนวดยาวมาก และมีทั้งชนิดที่กินพืช กินทั้งพืชและสัตว์ และเป็นตัวห้ำ
ดูหนวดก่อนเสมอ ถ้าหนวดสั้นกว่าลำตัวชัดเจน มักเป็นตั๊กแตนหนวดสั้นกลุ่มที่กินใบพืช ถ้าหนวดเรียวยาวมาก (บางตัวยาวกว่าลำตัว) เป็นกลุ่มหนวดยาว ตั๊กแตนตัวเขียวคล้ายใบไม้ที่หลายคนเรียกว่าตั๊กแตนใบไม้หรือตั๊กแตนเขียว ให้ใช้หนวดแยกกลุ่มเช่นเดียวกัน
📋 ตั๊กแตนศัตรูพืชที่พบในไทยและพืชที่ทำลาย
ตั๊กแตนศัตรูพืชที่หน่วยงานไทยกล่าวถึงบ่อยคือ ตั๊กแตนปาทังก้า ตั๊กแตนไฮโรไกลฟัส (ตั๊กแตนข้าว) ตั๊กแตนข้าวสกุล Oxya และตั๊กแตนไผ่ซึ่งยังเป็นชนิดเฝ้าระวัง งานสำรวจของกรมวิชาการเกษตรในภาคใต้ช่วงปี 2553–2556 พบตั๊กแตนหนวดสั้น 13 ชนิด และบันทึกว่าทั้งตัวอ่อนและตัวเต็มวัยของทุกชนิดกัดกินส่วนที่กำลังเจริญของพืช
นอกจากนี้ กรมส่งเสริมการเกษตรเคยเตือนในปี 2551 ว่าตั๊กแตนผีเริ่มระบาดตั้งแต่ต้นเดือนมีนาคมในชุมพรและประจวบคีรีขันธ์ โดยกัดกินมะพร้าว สนทะเล มะม่วงหิมพานต์ ยางพารา และปาล์มน้ำมัน ส่วนกลุ่มปาทังก้า โลกัสต้า และไฮโรไกลฟัสกัดกินข้าว ข้าวโพด อ้อย ข้าวฟ่าง กล้วย และยอดมะพร้าว
🌽 ตั๊กแตนปาทังก้า มาจากไหน และอันตรายไหม
ตั๊กแตนปาทังก้าเป็นแมลงพื้นถิ่นของเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ไม่ได้เป็นแมลงต่างถิ่นที่เพิ่งเข้ามา พบตั้งแต่อินเดีย ปากีสถาน ไปจนถึงไทย มาเลเซีย เวียดนาม ฟิลิปปินส์ อินโดนีเซีย และญี่ปุ่น (ฐานข้อมูล PestInfo ระบุจีนด้วย) ชื่อสามัญภาษาอังกฤษคือ Bombay locust
สำหรับคนปลูกพืช ตั๊กแตนปาทังก้าอันตรายเพราะกินพืชได้หลายชนิด โดยเฉพาะพืชตระกูลหญ้าและธัญพืช ผู้อำนวยการสำนักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช กรมวิชาการเกษตร ให้ข้อมูลในปี 2563 ว่าตั๊กแตนปาทังก้าเคยระบาดในไทยเมื่อราว 40–50 ปีก่อน และปัจจุบันพบน้อยลงแล้ว ส่วนการรวมฝูงขนาดใหญ่ (swarm) ของชนิดนี้ มีบันทึกเฉพาะในอินเดีย ครั้งสุดท้ายในปี 2470 (ค.ศ. 1927)
กรมส่งเสริมการเกษตรขอความร่วมมือ (พ.ย. 2566) ว่าอย่าปล่อยตั๊กแตนสู่ธรรมชาติ รวมถึงการปล่อยเพื่อทำบุญ เพราะตั๊กแตนเป็นศัตรูพืชเศรษฐกิจกว่า 34 ชนิด ฝูงตั๊กแตนกินได้ทั้งกลางวันและกลางคืน และถ้าไม่ควบคุม จำนวนในปีถัดไปอาจเพิ่มได้ถึง 100 เท่า
🔄 วงจรชีวิตตั๊กแตน ไข่ในดิน ตัวอ่อน และตัวเต็มวัย

ตั๊กแตนศัตรูพืชวางไข่เป็นฝักในดิน ไข่ฟักเป็นตัวอ่อนที่ลอกคราบหลายครั้งจนเป็นตัวเต็มวัย ตั๊กแตนปาทังก้าและไฮโรไกลฟัสมีปีละรุ่น จึงมีช่วงเวลาที่ไข่อยู่ในดินนานหลายเดือน ซึ่งเป็นจุดอ่อนที่เกษตรกรใช้ไถพรวนทำลายได้
ตั๊กแตนปาทังก้า (ข้อมูลไทย): ข้อมูลชีววิทยาที่ Kalasinnews (2566) เผยแพร่ระบุว่า ตัวเต็มวัยผสมพันธุ์ราวเดือนเมษายนและวางไข่ในดิน ตัวเมียวาง 1–3 ฝัก ฝักละ 96–152 ฟอง ระยะไข่ 35–41 วัน ไข่ฟักราวปลายพฤษภาคมถึงต้นมิถุนายน ตัวอ่อนลอกคราบ 7–8 ครั้งในเวลา 56–81 วัน ตัวเต็มวัยอายุ 8–9 เดือน มี 1 รุ่นต่อปี ช่วงแล้ง (ราวธันวาคม–มีนาคม) ตัวเต็มวัยพักตัว เกาะหญ้าและไม่กินอาหาร
ข้อมูลต่างประเทศ (Wikipedia): ตัวเมียวาง 1–4 ฝัก ฝักละไม่เกินราว 150 ฟอง ไข่ฟักใน 4–8 สัปดาห์ตามพื้นที่ ตัวอ่อนราว 7 วัย และระบุว่าในไทยตัวอ่อนวัยเล็กกินหญ้าเตี้ย ๆ ก่อน หลังลอกคราบครั้งที่สามจึงย้ายเข้าไร่ข้าวโพด ตัวเลขทั้งสองชุดใกล้เคียงกัน ตารางด้านล่างใช้ข้อมูลไทยเป็นหลัก
ตั๊กแตนไฮโรไกลฟัส (ตั๊กแตนข้าว): ตามคำเตือนของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ปี 2562 ตัวเมียผสมพันธุ์และวางไข่ช่วงกันยายน–ตุลาคม วางได้ 3–4 ฝัก ฝักละประมาณ 30–60 ฟอง ไข่อยู่ในดินประมาณ 7–8 เดือนตลอดฤดูแล้ง ฟักช่วงเมษายน–มิถุนายน และเป็นตัวเต็มวัยช่วงสิงหาคม–กันยายน ขยายพันธุ์ปีละครั้ง
ตั๊กแตนไผ่: ข้อมูลของกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ระบุว่าไข่อยู่ใต้ดินช่วงมกราคม–เมษายน ตัวอ่อนใช้เวลา 46–69 วัน (พฤษภาคม–กรกฎาคม) ตัวอ่อนวัยท้ายเริ่มอพยพเป็นกลุ่ม ตัวเต็มวัยอยู่ราว 40 วัน (สิงหาคม–กันยายน) และเป็นระยะที่ทำลายรุนแรงที่สุด จากนั้นวางไข่ช่วงตุลาคม–ธันวาคม
🍃 ตั๊กแตน กินอะไรเป็นอาหาร และลักษณะการทำลาย
ตั๊กแตนศัตรูพืชกินใบพืชเป็นอาหารหลัก โดยเฉพาะพืชตระกูลหญ้า เช่น ข้าว ข้าวโพด อ้อย ข้าวฟ่าง และหญ้าในหัวไร่ปลายนา ตั๊กแตนกัดใบจากขอบเข้าไปเป็นรอยแหว่งไม่สม่ำเสมอ ถ้ามีจำนวนมากจะกินจนเหลือแต่ก้านใบหรือเส้นกลางใบ
ความเสียหายเพิ่มขึ้นตามอายุของตัวอ่อน งานวิจัยของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ (2525) ที่เลี้ยงตั๊กแตนปาทังก้าด้วยใบข้าวโพด รายงานการกินเฉลี่ย 42.5 ตร.ซม. (0.85 ก.) ต่อตัวต่อวัน และวัยท้าย ๆ กินมากที่สุด ส่วนตัวเต็มวัยกินน้อยกว่าตัวอ่อนวัยสุดท้าย
ตั๊กแตนกลุ่มอื่นในต่างประเทศชอบพืชอ่อนสีเขียว เช่น ผักกาดหอม ถั่ว ข้าวโพด แครอท หอม ส่วนฟักทองและมะเขือเทศเป็นพืชที่ตั๊กแตนไม่ค่อยชอบ (ข้อมูล UC IPM)
🌾 อาการตั๊กแตนทำลายข้าวโพด อ้อย และข้าว
อาการที่ต้องจำคือรอยกัดจากขอบใบ ใบขาดแหว่ง และในแปลงที่ระบาดหนักจะเห็นใบเหลือแต่ก้าน แต่ละพืชมีจุดที่ควรดูต่างกัน ดังนี้
ข้าวโพด: ตั๊กแตนปาทังก้าวัยเล็กยังกินหญ้า เมื่อโตขึ้นจึงเข้าไร่ข้าวโพด ตัวเต็มวัยที่ยังไม่พร้อมผสมพันธุ์มักเกาะรวมกันบนต้นข้าวโพดไม่กี่ต้นที่อยู่ติดกัน ข้อมูลที่เผยแพร่ในสื่อท้องถิ่นกาฬสินธุ์ (2566) ระบุว่าข้าวโพดอายุ 40–55 วันเสียหายมากที่สุด เพราะถ้าถูกกินช่วงสร้างเมล็ดจะติดเมล็ดน้อยและเมล็ดลีบ
อ้อย: ตั๊กแตนไฮโรไกลฟัสเริ่มระบาดให้เห็นตั้งแต่ตัวอ่อนวัยที่ 4 กัดกินเนื้อใบอ้อยจนเหลือแต่ก้านใบ ไร่ที่ถูกทำลายหนักจะเห็นเพียงก้านใบ
ข้าว: ตั๊กแตนข้าวกัดกินใบต้นกล้าและแผ่นใบเป็นรอยไม่สม่ำเสมอจากขอบใบ ถ้าระบาดหนักกินจนเหลือแต่เส้นกลางใบ ตั้งแต่ข้าวออกดอกถึงสุก ตัวเต็มวัยอาจกัดลำต้นใต้คอรวงทำให้รวงเหี่ยว ข้อมูลต่างประเทศของ Oxya chinensis ระบุความเสียหายทั่วไป 10–20% และอาจถึง 30–50% เมื่อมีจำนวนมาก
ถ้าเห็นใบอ้อยหรือใบข้าวโพดเหลือแต่ก้านเป็นหย่อม ๆ ให้เดินดูขอบแปลงและหญ้าข้างคันนาก่อน ตัวอ่อนมักอยู่รวมกันในหญ้าก่อนย้ายเข้าแปลง การจัดการตรงนั้นใช้แรงและสารน้อยกว่าพ่นทั้งแปลง
🎋 ตั๊กแตนไผ่ ระบาดในลาว และสถานการณ์ในไทย
ตั๊กแตนไผ่ (Ceracris kiangsu) ไม่ใช่ตั๊กแตนทะเลทราย ชอบอากาศค่อนข้างเย็น กินไผ่เป็นหลัก และกินหญ้า ข้าว ข้าวโพด และพืชตระกูลปาล์มได้ ณ เดือนกรกฎาคม 2563 กรมวิชาการเกษตรยืนยันว่ายังไม่พบตั๊กแตนไผ่ระบาดในไทย (ข้อมูล ณ ปี 2563 ควรตรวจประกาศล่าสุด)
- บันทึกครั้งแรกในจีนปี 2472 (ค.ศ. 1929) และระบาดใหญ่ในจีนช่วงปี 2478–2479 (ค.ศ. 1935–1936)
- ในไทยเคยพบตัวอย่างเมื่อปี 2512 (ค.ศ. 1969) ที่เชียงใหม่และสุพรรณบุรี แต่ไม่มีการระบาด
- มีรายงานการระบาดทางตอนเหนือของลาวตั้งแต่ปี 2559 (ค.ศ. 2016) รวมถึงหลวงพระบาง ซึ่งห่างจากไทยราว 114 กม. และวันที่ 26 มิ.ย. 2563 ระบาดที่เมืองซำเหนือ แขวงหัวพัน เสียหายข้าวและพืชอื่นราว 15 เฮกตาร์ (ประมาณ 94 ไร่) บางส่วนลามเข้าเวียดนาม
- เมื่ออาหารหมด จะอพยพเป็นฝูง บินได้ราว 10 กม. ก่อนลงพักและวางไข่ ขนาดการระบาดเล็กกว่าตั๊กแตนทะเลทรายมาก และผู้อำนวยการสำนักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช กรมวิชาการเกษตร ระบุว่าตั๊กแตนไผ่ถูกดึงดูดด้วยแอมโมเนีย จึงใช้เป็นตัวล่อในกับดัก
- กรมวิชาการเกษตรประเมินว่าโอกาสระบาดในไทยต่ำมาก เพราะอากาศร้อนชื้นไม่เหมาะกับการวางไข่ และไทยมีป่าไผ่ผืนใหญ่ไม่มาก แต่อาจพบเป็นตัวเล็กน้อยได้
พื้นที่เฝ้าระวังคือแปลงข้าวและข้าวโพดในจังหวัดชายแดนติดลาว ได้แก่ เชียงราย พะเยา น่าน และเลย โดยวางกับดักเหยื่อพิษและตรวจกับดักทุก 3 และ 7 วัน ถ้าพบตั๊กแตนที่คล้ายภาพตัวอย่าง ให้แจ้งสำนักงานเกษตรอำเภอหรือจังหวัด และส่งตัวอย่างไปให้สำนักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช กรมวิชาการเกษตร ตรวจชนิด
📅 ตั๊กแตนระบาดช่วงไหน และวิธีสำรวจแปลง

ช่วงที่ต้องเฝ้าระวังมากที่สุดคือช่วงไข่ฟักเป็นตัวอ่อน ซึ่งสำหรับตั๊กแตนไฮโรไกลฟัสในอ้อยคือเมษายน–มิถุนายน ส่วนตั๊กแตนไผ่ ตัวเต็มวัยที่ทำลายรุนแรงที่สุดอยู่ช่วงสิงหาคม–กันยายน ยังไม่พบเกณฑ์ตัวเลขทางการของไทยที่บอกว่าเจอกี่ตัวจึงต้องพ่นสาร
สำหรับนาข้าว คำแนะนำของมหาวิทยาลัยเกษตรทมิฬนาฑู ประเทศอินเดีย ใช้เกณฑ์ราว 5 ตัวต่อการกวาดสวิง 1 ครั้ง หรือเมื่อเห็นความเสียหายชัดเจน ตัวเลขนี้เป็นของอินเดีย ไม่ใช่เกณฑ์ของกรมการข้าว ใช้เป็นแนวทางการนับเท่านั้น หลักทั่วไปคือเดินดูขอบแปลงและหญ้าคันนา นับตัวอ่อนในจุดเดิมทุกสัปดาห์ และจดว่าเพิ่มขึ้นหรือลดลง
🌿 วิธีกำจัดตั๊กแตนแบบไม่ใช้สารเคมี
วิธีที่หน่วยงานไทยแนะนำก่อนใช้สาร คือไถพรวนทำลายไข่ กำจัดวัชพืชที่เป็นที่อาศัยของตัวอ่อน และจับตัวด้วยมือหรือสวิง ทุกวิธีได้ผลดีที่สุดเมื่อทำช่วงไข่และตัวอ่อนวัยเล็ก
- ไถพรวนและตากดิน บริเวณที่ตั๊กแตนวางไข่หลายครั้ง เพื่อทำลายไข่ก่อนฟัก
- กำจัดวัชพืช ที่หัวไร่ปลายนา ซึ่งเป็นแหล่งอาศัยของตัวอ่อน
- เก็บทำลายด้วยมือ เมื่อพบตั๊กแตนกำลังกินใบอ้อย หรือใช้สวิงจับตัวเต็มวัย
- ตัวอ่อนเพิ่งฟักที่รวมกลุ่มกัน กรมส่งเสริมการเกษตรเคยแนะนำให้นำทางมะพร้าวกองคลุมบริเวณนั้นแล้วเผา (คำเตือนปี 2551 สำหรับสวนมะพร้าว) ควรทำเฉพาะเมื่อปลอดภัยและไม่ขัดกับข้อห้ามเผาในพื้นที่
- พืชกับดักในแปลงผัก UC IPM แนะนำให้ปลูกหญ้าสูงหรือพืชเขียวรอบสวนเพื่อดึงตั๊กแตนไว้ด้านนอก และไม่ตัดหรือปล่อยให้แห้ง
- มุ้งหรือผ้าคลุมแปลง ช่วยได้เมื่อจำนวนน้อย แต่ตั๊กแตนที่หิวกัดผ้าหรือพลาสติกขาดได้ UC IPM จึงแนะนำมุ้งลวด
เมื่อวางแผนฤดูปลูกถัดไป ใช้เครื่องมือคำนวณปุ๋ยคำนวณปุ๋ยตามค่าวิเคราะห์ดิน และดูราคาผักผลไม้วันนี้ประกอบการคิดต้นทุนก่อนตัดสินใจพ่นสารซ้ำ
🐦 ศัตรูธรรมชาติของตั๊กแตน และเชื้อราที่ใช้กำจัด
ศัตรูธรรมชาติที่หน่วยงานไทยกล่าวถึงคือแมลงหางหนีบซึ่งกินไข่ตั๊กแตน และเชื้อราเมตาไรเซียมกับบิวเวอเรียที่ใช้เป็นชีวภัณฑ์ ส่วนเอกสารต่างประเทศระบุนก ด้วงน้ำมัน (กินไข่) แมลงวันหัวบุบ และโรคจากเชื้อราและแบคทีเรีย
ตั๊กแตนบางชนิดเป็นผู้ช่วยของชาวนาด้วย งานสำรวจในนาข้าวภาคกลาง (2562) รายงานว่าตั๊กแตนหนวดยาว Conocephalus sp. เป็นตัวห้ำสำคัญของเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล จึงไม่ควรพ่นสารเพราะเห็นตั๊กแตนหนวดยาวในนา
กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำให้หว่านเชื้อราเมตาไรเซียมหรือบิวเวอเรียลงดินหลังปลูกเพื่อกำจัดไข่และตัวอ่อน หลักทั่วไปคือเชื้อราเป็นสิ่งมีชีวิต ให้ใช้ตามฉลากของผลิตภัณฑ์เรื่องวิธีเก็บ เวลาที่ใช้ และสารที่ห้ามผสมร่วม
💊 ยากำจัดตั๊กแตน สารที่หน่วยงานรัฐแนะนำ และกลุ่ม IRAC

กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำให้พ่นสารเฉพาะระยะตัวอ่อน และใช้เหยื่อพิษเมื่อระบาดรุนแรง ส่วนตั๊กแตนไผ่ กรมวิชาการเกษตรระบุสารกลุ่มไพรีทรอยด์ 3 ชนิดสำหรับกรณีเกิดการระบาด แต่แหล่งข้อมูลระบุอัตราไม่ตรงกันและไม่ได้ระบุพืช จึงให้ใช้ตามอัตราบนฉลาก ตารางนี้แยกตามชนิดตั๊กแตนและปีของคำแนะนำ เพราะแต่ละฉบับเขียนไว้ต่างกัน
อัตราที่เป็นตัวเลขในตารางเป็นอัตราตามคำแนะนำของกรมส่งเสริมการเกษตรสำหรับชนิดตั๊กแตนที่ระบุในแต่ละแถว ส่วนไพรีทรอยด์สำหรับตั๊กแตนไผ่ หน้าเว็บกระทรวงเกษตรฯ เขียน 40 มล. ทุกสาร แต่ข่าวกรมวิชาการเกษตรปี 2563 เขียน 40/20/20 มล. จึงให้ยึดฉลาก ถ้าไม่ตรงกับพืชหรือชนิดตั๊กแตนในแปลงของคุณ ให้ใช้ตามอัตราบนฉลาก และตรวจว่าฉลากระบุพืชนั้น สารกลุ่ม 15 (ไดฟลูเบนซูรอน ลูเฟนนูรอน) ยับยั้งการสร้างไคทิน จึงได้ผลกับตัวอ่อนที่กำลังลอกคราบ ไม่ใช่ตัวเต็มวัย ซึ่งสอดคล้องกับคำแนะนำให้พ่นเฉพาะระยะตัวอ่อน
สูตรกับดักเหยื่อพิษตามคำแนะนำของหน่วยงานรัฐ
คาร์แทปไฮโดรคลอไรด์อยู่ใน IRAC กลุ่ม 14 ผู้อำนวยการสำนักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช กรมวิชาการเกษตร ให้ข้อมูล (ไทยรัฐ 2563) ว่าตั๊กแตนไผ่ถูกดึงดูดด้วยแอมโมเนีย ซึ่งใช้เป็นตัวล่อในกับดัก กับดักเหยื่อพิษใช้ได้ทั้งดักเพื่อกำจัดและดักเพื่อสำรวจว่ามีตั๊กแตนเข้ามาในพื้นที่หรือไม่
อ่านฉลากทุกครั้ง ใช้เฉพาะกับพืชที่ฉลากระบุ และเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามฉลาก สวมถุงมือ หน้ากาก แว่นตา เสื้อแขนยาวขณะผสมและวางเหยื่อพิษ วางกับดักให้พ้นมือเด็ก สัตว์เลี้ยง และสัตว์ปีก และห้ามนำตั๊กแตนจากแปลงที่พ่นสารหรือวางเหยื่อพิษไปเป็นอาหารคนหรือสัตว์ UC IPM เตือนว่าสารกลุ่มไพรีทรอยด์เป็นพิษสูงต่อผึ้ง ศัตรูธรรมชาติของตั๊กแตน และสัตว์น้ำ จึงไม่ควรพ่นใกล้แหล่งน้ำหรือช่วงพืชออกดอก คำแนะนำปี 2562 (ไดอะซินอน ฟิโพรนิล) อาจเปลี่ยนสถานะทะเบียนแล้ว ควรสอบถามสำนักงานเกษตรอำเภอก่อนใช้
🔁 ป้องกันตั๊กแตนดื้อยา
วิธีลดการดื้อยาคือพ่นเฉพาะเมื่อจำเป็น และสลับสารต่างกลุ่ม IRAC ไม่ใช้สารกลุ่มเดียวซ้ำหลายรอบ สารที่แนะนำสำหรับตั๊กแตนมีหลายกลุ่ม ได้แก่ 1B 2B 3A 14 และ 15 ตามตารางด้านบน
- อีโทเฟนพรอกซ์ เดลทาเมทริน และแลมบ์ดา-ไซฮาโลทริน อยู่กลุ่ม 3A เดียวกัน การเปลี่ยนจากตัวหนึ่งไปอีกตัวไม่นับเป็นการสลับกลุ่ม
- ไดอะซินอน (1B) อยู่กลุ่ม 1 ซึ่งยับยั้งเอนไซม์อะเซทิลโคลีนเอสเทอเรส ถ้าใช้สารกลุ่ม 1A หรือ 1B ตัวอื่นต่อ ไม่นับเป็นการสลับกลุ่ม
- ไดฟลูเบนซูรอนและลูเฟนนูรอน (กลุ่ม 15) ใช้กับตัวอ่อน และเป็นทางเลือกต่างกลุ่มกับไพรีทรอยด์
- หลักทั่วไป: จดวันที่พ่น ชื่อสาร และเลขกลุ่ม IRAC ทุกครั้ง รอบถัดไปเลือกเลขกลุ่มที่ไม่ซ้ำ
- ใช้วิธีไม่ใช้สารและเชื้อราร่วมด้วย เพื่อลดจำนวนครั้งที่ต้องพ่น
🆚 ตั๊กแตนหนวดสั้น กับตั๊กแตนหนวดยาว ต่างกันอย่างไร
ตั๊กแตนหนวดสั้น (วงศ์ Acrididae) คือกลุ่มที่เป็นศัตรูพืชในไร่นา ส่วนตั๊กแตนหนวดยาว (วงศ์ Tettigoniidae) มีหนวดยาวเรียว และบางชนิดเป็นตัวห้ำที่ช่วยกินแมลงศัตรูข้าว การแยกให้ถูกช่วยไม่ให้พ่นสารโดยไม่จำเป็น
มันสำปะหลังเป็นพืชอาศัยหนึ่งของตั๊กแตนไฮโรไกลฟัส ส่วนแมลงปากดูดสำคัญของมันสำปะหลังอ่านได้ที่บทความเพลี้ยแป้ง
🛡️ วิธีป้องกันตั๊กแตนระยะยาว
การป้องกันระยะยาวคือทำลายไข่ในดินทุกปี ลดหญ้าที่เป็นแหล่งอาศัยของตัวอ่อน และสำรวจตั้งแต่ช่วงไข่ฟัก ตั๊กแตนปาทังก้าและไฮโรไกลฟัสมีปีละรุ่น การทำลายไข่ในดินจึงลดจำนวนตัวอ่อนในฤดูถัดไปได้
- ไถพรวนและตากดินในพื้นที่ที่เคยพบตั๊กแตนวางไข่ ก่อนไข่ฟัก
- กำจัดวัชพืชหัวไร่ปลายนาและคันนา
- สำรวจแปลงอย่างน้อยสัปดาห์ละครั้งในช่วงไข่ฟักของชนิดที่พบในพื้นที่
- หว่านเชื้อราเมตาไรเซียมหรือบิวเวอเรียลงดินหลังปลูกในพื้นที่ที่เคยระบาด
- รักษาแมลงหางหนีบ นก และศัตรูธรรมชาติอื่น โดยไม่พ่นสารแบบเหมารวม
- ไม่ปล่อยตั๊กแตนลงพื้นที่เกษตร และแจ้งสำนักงานเกษตรอำเภอเมื่อพบการระบาด
📚 แหล่งอ้างอิง
- ศูนย์ติดตามและแก้ไขปัญหาภัยพิบัติด้านการเกษตร กระทรวงเกษตรและสหกรณ์: แจ้งเตือนการระบาดของตั๊กแตนไฮโรไกลฟัส (4 เม.ย. 2562)
- ศูนย์ติดตามและแก้ไขปัญหาภัยพิบัติด้านการเกษตร กระทรวงเกษตรและสหกรณ์: ตั๊กแตนไผ่ (Ceracris kiangsu)
- แนวหน้า (7 ก.ค. 2563): กรมวิชาการเกษตร ยืนยันตั๊กแตนไผ่ยังไม่เข้าไทย และสารที่แนะนำ
- ไทยรัฐออนไลน์ (3 ก.ค. 2563): ผอ.สำนักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช กรมวิชาการเกษตร กับตั๊กแตนไผ่และตั๊กแตนปาทังก้า
- สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม: ระวังตั๊กแตนไผ่ ระบาดหนักในลาว ลุกลามไปเวียดนาม (11 ก.ค. 2563)
- เดลินิวส์ (8 พ.ย. 2566): กรมส่งเสริมการเกษตร เตือนอย่าปล่อยตั๊กแตน แนะวิธีป้องกันกำจัด
- PHTnet / ไทยรัฐ (25 มี.ค. 2551): กรมส่งเสริมการเกษตรเตือนตั๊กแตนระบาด
- กรมวิชาการเกษตร: ความหลากชนิดของตั๊กแตนหนวดสั้นวงศ์ Acrididae ในพื้นที่ภาคใต้ของประเทศไทย (รายงานผลงานวิจัย 2556)
- กรมวิชาการเกษตร: ความหลากชนิดของตั๊กแตนหนวดสั้นวงศ์ Acrididae ในพื้นที่ภาคใต้ (รายงานความก้าวหน้า 2554)
- Wikipedia: Patanga succincta (Bombay locust)
- PestInfo Wiki: Patanga succincta
- AGRIS/FAO: Chamnan Pitaksa (2525) ความสัมพันธ์ของความเสียหายของข้าวโพดกับปริมาณของตั๊กแตนปาทังก้า (วิทยานิพนธ์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์)
- Kalasinnews (27 มิ.ย. 2566): ตั๊กแตนปาทังก้า ข้อมูลชีววิทยาและการทำลายข้าวโพด
- ระบบฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพ (สผ.): Oxya japonica ตั๊กแตนข้าวเล็ก
- ระบบฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพ (สผ.): Hieroglyphus banian ตั๊กแตนข้าว
- ระบบฐานข้อมูลความหลากหลายทางชีวภาพ (สผ.): ตั๊กแตนหนวดยาว วงศ์ Tettigoniidae
- UC IPM: Grasshoppers — Home and Landscape
- University of Queensland, Insect Science: Orders of Insects — Orthoptera
- Purdue University CAPS: Oxya chinensis datasheet (2026)
- TNAU Agritech Portal: Rice grasshopper
- Ngoen-klan et al. 2019, Agriculture and Natural Resources 53: 410–422 (แมลงในนาข้าวภาคกลาง)
- IRAC: Mode of Action Classification — structures poster
- สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (อ้างไทยรัฐ): ทางการลาวเร่งฉีดยาฆ่าตั๊กแตนที่ซำเหนือ แขวงหัวพัน (30 มิ.ย. 2563)
🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?
เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ
❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
ตั๊กแตนปาทังก้า มาจากไหน
ตั๊กแตนปาทังก้า (Patanga succincta) เป็นแมลงพื้นถิ่นของเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ พบตั้งแต่อินเดีย ปากีสถาน ไปจนถึงไทย มาเลเซีย เวียดนาม ฟิลิปปินส์ อินโดนีเซีย และญี่ปุ่น ไม่ใช่แมลงต่างถิ่นที่เพิ่งเข้ามา และกรมวิชาการเกษตรระบุว่าเคยระบาดในไทยเมื่อราว 40–50 ปีก่อนปี 2563
ตั๊กแตนปาทังก้า อันตรายไหม
สำหรับพืชไร่ถือว่าอันตราย เพราะกัดกินพืชได้ราว 34 ชนิด เช่น ข้าวโพด ข้าว อ้อย และข้าวฟ่าง งานวิจัยพบว่าตัวอ่อนวัยท้าย ๆ กินใบข้าวโพดมากที่สุด กรมส่งเสริมการเกษตรจึงขอไม่ให้ปล่อยตั๊กแตนสู่ธรรมชาติ เพราะถ้าไม่ควบคุม จำนวนในปีถัดไปอาจเพิ่มได้มาก
ตั๊กแตน กินอะไรเป็นอาหาร
ตั๊กแตนหนวดสั้นที่เป็นศัตรูพืชกินใบพืชเป็นหลัก โดยเฉพาะพืชตระกูลหญ้า เช่น ข้าว ข้าวโพด อ้อย ข้าวฟ่าง และหญ้าขอบแปลง บางชนิดกินใบมะพร้าว ปาล์ม ไผ่ ถั่ว และมันสำปะหลังด้วย ส่วนตั๊กแตนหนวดยาวบางชนิดกินแมลงอื่นเป็นอาหาร
วิธีกำจัดตั๊กแตนทำอย่างไร
เริ่มจากไถพรวนตากดินทำลายไข่ กำจัดวัชพืชหัวไร่ปลายนา และจับตัวด้วยมือหรือสวิง ใช้เชื้อราเมตาไรเซียมหรือบิวเวอเรียกับไข่และตัวอ่อน กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำให้พ่นสารเฉพาะระยะตัวอ่อน เช่น ไดฟลูเบนซูรอน 25% WP 30 กรัมต่อน้ำ 20 ลิตร และใช้กับดักเหยื่อพิษคาร์แทปไฮโดรคลอไรด์เมื่อระบาดรุนแรง ต้องอ่านฉลากทุกครั้ง
ตั๊กแตนหนวดสั้นกับตั๊กแตนหนวดยาวต่างกันอย่างไร
ตั๊กแตนหนวดสั้น (วงศ์ Acrididae) มีหนวดสั้นและส่วนใหญ่กินพืช ตั๊กแตนศัตรูพืชอย่างปาทังก้าและตั๊กแตนข้าวอยู่กลุ่มนี้ ตั๊กแตนหนวดยาว (วงศ์ Tettigoniidae) มีหนวดยาวมาก และบางชนิดเป็นตัวห้ำ เช่น Conocephalus ที่กินเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลในนาข้าว จึงไม่ควรพ่นสารเพียงเพราะเห็นตั๊กแตนหนวดยาว
🌱 พืชที่มักพบแมลงนี้
แมลงศัตรูพืชนี้มักพบในพืชดังต่อไปนี้
💥 ลักษณะการทำลาย
ลักษณะความเสียหายที่เกิดจากการทำลายของแมลง
ที่ใบ: รอยกัดแหว่งไม่เป็นระเบียบ เริ่มจากขอบใบเข้าไป
ที่ใบ (ระบาดหนัก): ใบถูกกินจนเหลือแต่ก้านใบหรือเส้นกลางใบ
ที่ข้าวโพด: ใบขาดแหว่ง ตั๊กแตนเกาะรวมกันบนต้นที่อยู่ติดกัน
ที่อ้อย: เนื้อใบถูกกินเหลือเพียงก้านใบ เห็นชัดตั้งแต่ตัวอ่อนวัยที่ 4
ที่ข้าว: ใบต้นกล้าถูกกัดกิน คอรวงถูกกัดขาดทำให้รวงเหี่ยว
ที่ไผ่และปาล์ม: ใบถูกกินเป็นบริเวณกว้าง (ตั๊กแตนไผ่ในพื้นที่ระบาด)
ที่ขอบแปลง: ตัวอ่อนรวมกลุ่มในหญ้าก่อนย้ายเข้าแปลง
🛒 สินค้าแนะนำสำหรับกำจัดแมลง
⚡ ผลิตภัณฑ์คุณภาพที่แนะนำสำหรับการกำจัดและป้องกัน
📚 อ่านต่อ: โรคและแมลงที่เกี่ยวข้อง
📅 เผยแพร่ 19 พ.ย. 2026








