เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล
พบทำลาย ข้าว หญ้าป่าบางชนิด
เกณฑ์กรมการข้าว: นาหว่าน 1 ตัวต่อต้น นาดำ 10 ตัวต่อกอ
- ชนิดแมลง
- Nilaparvata lugens, Sogatella furcifera
- แพร่ระบาดทาง
- ตัวเต็มวัยปีกยาวบินอพยพ, เล่นไฟกลางคืน, นาข้างเคียง, ข้าวปลูกเหลื่อมกัน และอื่น ๆ
- พืชที่ถูกทำลาย (2 ชนิด)
- ข้าว หญ้าป่าบางชนิด
- อัปเดตล่าสุด
- 13 พ.ย. 2569
สรุปสั้น (TL;DR)
อ่าน 30 วินาที- เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล (*Nilaparvata lugens*) แมลงปากดูดสีน้ำตาลถึงน้ำตาลปนดำ ยาวราว 3–5 มม. เกาะดูดน้ำเลี้ยงที่ โคนกอข้าวเหนือน้ำ
- วงจรชีวิต: ไข่ฟัก 7–9 วัน ตัวอ่อน 5 วัย 11–17 วัน ตัวเมียปีกสั้นวางไข่ราว 300 ฟอง ปีกยาวราว 100 ฟอง
- อาการ: ข้าวไหม้เป็นหย่อม (hopperburn) เหลืองแห้งคล้ายน้ำร้อนลวก และเป็น พาหะโรคใบหงิก โรคเขียวเตี้ย
- เกณฑ์ศูนย์วิจัยข้าวเชียงราย กรมการข้าว: นาหว่าน 1 ตัว/ต้น นาดำ 10 ตัว/กอ
- ไม่ใช้สาร: พันธุ์ต้านทาน (ไม่ปลูกพันธุ์เดียวเกิน 4 ฤดู) น้ำเปียกสลับแห้ง ปุ๋ยไนโตรเจนพอดี รักษา มวนเขียวดูดไข่ แมงมุม
- ยาตามระยะข้าว: บูโพรเฟซิน (16) ช่วงกล้า-แตกกอ, ไดโนทีฟูแรน ไทอะมีโทแซม (4A) อีทิโพรล (2B) ช่วงตั้งท้อง-ออกรวง
- ห้ามใช้ไพรีทรอยด์และอะบาเมกติน เพราะทำให้เพลี้ยระบาดเพิ่ม สลับกลุ่ม IRAC ทุกรอบ
📋 ภาพรวมโรค
เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล (brown planthopper) คือแมลงปากดูดตัวเล็กยาวราว 3–5 มิลลิเมตร ชื่อวิทยาศาสตร์ Nilaparvata lugens อยู่ในวงศ์ Delphacidae เป็นศัตรูข้าวที่ร้ายแรงที่สุดชนิดหนึ่งของไทย ทั้งตัวอ่อนและตัวเต็มวัยเกาะดูดน้ำเลี้ยงที่โคนต้นข้าวเหนือระดับน้ำ จนต้นข้าวเหลืองแห้งตายเป็นหย่อมคล้ายถูกน้ำร้อนลวก
นอกจากดูดน้ำเลี้ยงแล้ว เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลยังเป็นพาหะนำไวรัสโรคใบหงิกและโรคเขียวเตี้ยมาสู่ต้นข้าว บทความนี้รวมวิธีดูตัวเพลี้ยกระโดด วงจรชีวิต อาการไหม้ (hopperburn) สาเหตุการระบาด เกณฑ์การสำรวจของกรมการข้าว วิธีจัดการแบบไม่ใช้สาร ศัตรูธรรมชาติ และเพลี้ยกระโดดใช้ยาอะไร พร้อมกลุ่ม IRAC และสารที่ห้ามใช้เพราะทำให้เพลี้ยระบาดเพิ่ม
🔍 ตัวเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล ลักษณะและชื่อวิทยาศาสตร์
ตัวเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลมีสีน้ำตาลถึงน้ำตาลปนดำ ตัวเมียใหญ่กว่าตัวผู้ ชาวนาบางพื้นที่เรียกสั้น ๆ ว่าเพลี้ยกระโดด หรือเพลี้ยหลุม ข้อมูลที่กรมส่งเสริมการเกษตรเผยแพร่จากกรมการข้าวระบุว่าตัวเต็มวัยยาวราว 3 มม. กว้างราว 1 มม.
เอกสารของมหาวิทยาลัยเกษตรทมิฬนาฑู (TNAU) อินเดีย ให้ขนาดตัวเต็มวัย 4.5–5.0 มม. ลำตัวสีเหลืองอมน้ำตาลถึงน้ำตาลเข้ม ปีกใสกึ่งโปร่งแสงสีเหลืองหม่น ตัวเลขต่างกันได้เพราะวัดต่างรูปแบบปีกและต่างประชากร ตัวอ่อนที่เพิ่งฟักยาวราว 0.6 มม. สีขาวคล้ายปุยฝ้าย แล้วค่อย ๆ เปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลอมม่วง จนยาวราว 3 มม. ในวัยที่ 5 ตัวอ่อนวัยแรก ๆ ที่ยังสีขาวนี้เองที่ทำให้บางคนเรียกว่า “เพลี้ยกระโดดสีขาว”
ชื่อ “เพลี้ยกระโดดดำ” ไม่พบในเอกสารของหน่วยงานราชการ ส่วนใหญ่คนเรียกตามสีตัวเต็มวัยที่เข้มจนเกือบดำ ถ้าไม่แน่ใจชนิด ให้เก็บตัวอย่างไปให้สำนักงานเกษตรอำเภอหรือศูนย์วิจัยข้าวใกล้บ้านดู
ตอนเช้าลองแหวกโคนกอข้าวแล้วเคาะเบา ๆ ถ้าเห็นแมลงสีน้ำตาลตัวเล็กกระโดดหรือไต่หนีเป็นกลุ่มที่โคนต้นใกล้ผิวน้ำ ให้นับและจดไว้ทันที เพราะตัวเลขนี้คือสิ่งที่ใช้ตัดสินว่าต้องพ่นสารหรือยัง
🔄 วงจรชีวิตเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล
วงจรชีวิตเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลมี 3 ระยะ คือ ไข่ ตัวอ่อน 5 วัย และตัวเต็มวัย ไข่ฟักใน 7–9 วัน และตัวอ่อนใช้เวลา 11–17 วันจึงเป็นตัวเต็มวัย รวมแล้วราว 18–26 วันต่อรุ่น (บวกจากตัวเลขของกรมการข้าว) ข้าวหนึ่งฤดูจึงมีเพลี้ยได้หลายรุ่น
ตัวเมียวางไข่เป็นกลุ่มเรียงเป็นแถวตามเส้นกลางใบหรือในกาบใบ กลุ่มละราว 8–10 ฟอง ทิ้งรอยช้ำสีน้ำตาลไว้บนกาบใบ TNAU บรรยายว่าไข่สีขาวใส ทรงกระบอกเรียวโค้ง เรียงเป็น 2 แถว วางกลุ่มละ 2–12 ฟองในกาบใบใกล้โคนต้น มีเพียงปลายไข่โผล่ให้เห็น
ตัวเต็มวัยมีอายุราว 2 สัปดาห์ ตัวเมียเฉลี่ยราว 15 วัน ตัวผู้ราว 13 วัน ตัวเมียปีกยาววางไข่ได้ราว 100 ฟอง ส่วนตัวเมียปีกสั้นวางไข่ได้มากกว่าคือราว 300 ฟอง
🪽 เพลี้ยกระโดดปีกสั้นและปีกยาว ต่างกันอย่างไร
เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลมีตัวเต็มวัย 2 รูปแบบ คือ ปีกยาวที่บินอพยพไปนาอื่นได้ และปีกสั้นที่บินไม่ได้ ต้องอยู่ดูดกินในนาเดิม การรู้ว่าตัวที่เจอส่วนใหญ่เป็นแบบไหนช่วยบอกได้ว่านากำลังอยู่ช่วงไหนของการระบาด
ตัวปีกยาว (บางคนเรียก “เพลี้ยกระโดดปีกยาว”) คือตัวที่บินเข้ามาตั้งรกรากในนาใหม่และมาเล่นไฟตอนกลางคืน ศูนย์วิจัยข้าวเชียงรายจึงแนะนำให้สังเกตเพลี้ยกระโดดที่มาเล่นแสงไฟ เป็นสัญญาณเตือนล่วงหน้า เอกสาร Pacific Pests อธิบายว่าตัวมีปีกบินเข้ามาวางไข่ แล้วลูกที่ได้จะเจริญเป็นตัวเต็มวัยแบบไม่มีปีกยาว
ตัวปีกสั้น (คำค้นอย่าง “เพลี้ยกระโดดแบนปีกหุบ” มักหมายถึงแบบนี้ แต่ไม่ใช่ชื่อในเอกสารทางการ) วางไข่ได้มากถึงราว 300 ฟอง ถ้าในนาเริ่มเจอตัวปีกสั้นจำนวนมาก แปลว่าเพลี้ยตั้งรกรากและกำลังเพิ่มจำนวนในนานั้นแล้ว
🌾 เพลี้ยกระโดดกินอะไรเป็นอาหาร และอาการเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลในนาข้าว

เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลกินน้ำเลี้ยงในท่ออาหารของต้นข้าว โดยเกาะดูดที่โคนต้นเหนือระดับน้ำ นอกจากข้าวแล้ว Pacific Pests ระบุว่าพบบนหญ้าป่าบางชนิดด้วย อาการที่เด่นที่สุดคือ “อาการไหม้” หรือ hopperburn ที่ต้นข้าวเหลือง แห้ง และตายเป็นหย่อม ๆ
กรมส่งเสริมการเกษตรอธิบายว่าใบข้าวจะเหลืองแห้งคล้ายถูกน้ำร้อนลวก และมักพบในระยะข้าวแตกกอ ข้อมูลจากกรมการข้าวระบุว่าอาการไหม้พบได้ตั้งแต่ระยะแตกกอถึงออกรวง และในนาที่เริ่มแห้ง ตัวอ่อนจะย้ายลงไปอยู่ที่โคนกอหรือบนดินที่ยังชื้น
อาการเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลที่ควรสังเกตมีดังนี้
- หย่อมข้าวเหลืองเป็นวง TNAU อธิบายว่าเริ่มจากหย่อมเหลืองกลม ๆ แล้วเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลและลามออกไปทั่วแปลง
- ต้นข้าวแห้งตายเป็นหย่อม ล้มฟุบ เมื่อระบาดหนักช่วงแตกกอถึงออกดอก
- โคนต้นมีน้ำหวานและราดำ เพราะเพลี้ยขับน้ำหวานออกมามาก
- รอยช้ำสีน้ำตาลบนกาบใบ จากการวางไข่
- ผลผลิตลด จำนวนหน่อ รวง และเมล็ดดีลดลง เมล็ดลีบ ต้นแคระ
ศูนย์วิจัยข้าวเชียงรายแนะนำว่าถ้าพบอาการไหม้เกิน 70% ควรไถกลบและปลูกใหม่ ส่วนอาการต้นเตี้ย ใบแคบสั้น ปลายใบบิด ขอบใบแหว่ง ไม่ใช่รอยดูดกินโดยตรง แต่เป็นโรคไวรัสที่เพลี้ยนำมา ดูหัวข้อถัดไป
🦠 เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลเป็นพาหะโรคใบหงิกและโรคเขียวเตี้ย
ใช่ เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลเป็นพาหะนำไวรัสโรคใบหงิก (rice ragged stunt virus) และโรคเขียวเตี้ย (rice grassy stunt virus) มาสู่ต้นข้าว จึงเสียหายได้แม้จำนวนเพลี้ยยังไม่ถึงขั้นทำให้ข้าวไหม้
ข้อมูลของกรมการข้าวระบุว่าข้าวที่เป็นโรคใบหงิกจะแคระแกร็น ต้นเตี้ย ใบสีเขียวแคบและสั้น ใบแก่ช้ากว่าปกติ ปลายใบบิด และขอบใบแหว่ง งานวิจัยในวารสารวิชาการข้าว (2564) ของนักวิจัย ม.เกษตรศาสตร์ วิทยาเขตกำแพงแสน และกรมการข้าว ใช้เทคนิค RT-PCR ตรวจไวรัสทั้งสองชนิดในตัวเพลี้ย พบว่าเพลี้ยที่ดูดกินต้นข้าวเป็นโรคนาน 8 วันกลายเป็นตัวที่มีเชื้อพร้อมถ่ายทอดได้ราว 80%
TNAU ระบุเพิ่มว่าเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลถ่ายทอดไวรัสโรค wilted stunt ได้ด้วย ไวรัสเหล่านี้ไม่มีสารรักษาต้นที่เป็นโรคแล้ว วิธีที่ได้ผลคือคุมจำนวนเพลี้ยตั้งแต่ต้นฤดู ปลูกพันธุ์ต้านทาน และพักนาตัดวงจร
🌧️ สาเหตุการระบาดของเพลี้ยกระโดด
เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลระบาดเพราะหลายปัจจัยรวมกัน คืออากาศเอื้อ ข้าวหนาแน่น ปุ๋ยไนโตรเจนมาก น้ำขังตลอด และที่สำคัญคือการพ่นสารผิดชนิดหรือผิดเวลา จนศัตรูธรรมชาติตาย ทั้งหมดนี้เป็นสิ่งที่ชาวนาปรับได้เอง
ข้อนี้คือคำตอบของคำถามว่าทำไมบางปีพ่นยาแล้วเพลี้ยยิ่งเยอะ ภาษาวิชาการเรียกว่าการระบาดเพิ่ม (resurgence) TNAU ของอินเดียก็เตือนในทางเดียวกันว่า ไพรีทรอยด์สังเคราะห์และสารออร์กาโนฟอสเฟตบางชนิดทำให้เพลี้ยระบาดซ้ำ ส่วนเอกสาร Pacific Pests ระบุว่าเมื่อพ่นสารจนไม่มีตัวห้ำตัวเบียนเหลือ ประชากรเพลี้ยจะเพิ่มอย่างรวดเร็ว
ในปี 2568 รายงานสถานการณ์ศัตรูพืชของกระทรวงเกษตรฯ ยังพบเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลและเพลี้ยกระโดดหลังขาวต่อเนื่อง เช่น ข้อมูล ณ 12 พ.ย. 2568 พบเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลใน 9 จังหวัด ราว 177 ไร่ และเพลี้ยกระโดดหลังขาวใน 5 จังหวัด ราว 110 ไร่ ช่วงปลายฝนต่อนาปรังจึงต้องเฝ้าระวังเป็นพิเศษ
📋 วิธีสำรวจเพลี้ยกระโดดและเกณฑ์ที่ต้องเริ่มป้องกัน

ให้เดินสำรวจนาอย่างน้อยสัปดาห์ละครั้ง แหวกดูที่โคนกอข้าวแล้วนับจำนวนเพลี้ย เกณฑ์ที่ศูนย์วิจัยข้าวเชียงราย กรมการข้าว ใช้คือ นาหว่าน 1 ตัวต่อต้น หรือนาดำ 10 ตัวต่อกอ ถ้าต่ำกว่านี้ยังไม่ต้องพ่นสาร
ในเอกสารกรมการข้าวอีกฉบับใช้ศัตรูธรรมชาติร่วมตัดสินด้วย คือ ถ้าสัดส่วนเพลี้ยกระโดดตัวเต็มวัยต่อมวนเขียวดูดไข่อยู่ระหว่าง 6:1 ถึง 8:1 หรือเจอตัวอ่อนวัย 1–2 มากกว่า 10 ตัวต่อต้นเมื่อข้าวอายุ 30–45 วัน หรือเจอตัวเต็มวัยเป็นส่วนใหญ่มากกว่า 1 ตัวต่อต้นโดยแทบไม่มีมวนเขียว ให้พิจารณาใช้สาร ระยะตั้งท้องถึงออกรวงใช้ 10 ตัวต่อกอ หรือ 1 ตัวต่อต้น
ศูนย์วิจัยข้าวเชียงรายแนะนำเพิ่มว่า ถ้าพบตัวอ่อนแต่ยังต่ำกว่าเกณฑ์ ให้ระบายน้ำออกจากนาชั่วคราว และไม่ควรใช้สารฆ่าแมลงในช่วง 40 วันแรกหลังหว่าน เพื่อเก็บศัตรูธรรมชาติไว้ ตอนกลางคืนให้สังเกตเพลี้ยที่มาเล่นแสงไฟ ถ้าเริ่มมีมากแปลว่าตัวปีกยาวกำลังอพยพเข้า ให้เข้มงวดการสำรวจในสัปดาห์ถัดไป
จดจำนวนเพลี้ยและจำนวนมวนเขียวดูดไข่หรือแมงมุมที่เจอในแต่ละกอไว้ในสมุดทุกสัปดาห์ ถ้าเห็นตัวห้ำเยอะพอ ๆ กับเพลี้ย การรอดูอีกสัปดาห์มักคุ้มกว่าการรีบพ่น
🌱 เพลี้ยกระโดด กำจัดยังไงแบบไม่ใช้สาร
เพลี้ยกระโดดกำจัดได้ดีที่สุดด้วยการจัดการนาไม่ให้เอื้อต่อการระบาด ได้แก่ ปลูกพันธุ์ต้านทานและสลับพันธุ์ จัดการน้ำแบบเปียกสลับแห้ง ใส่ปุ๋ยไนโตรเจนพอดี ใช้อัตราเมล็ดพันธุ์เหมาะสม และพักนา วิธีเหล่านี้ใช้ได้ทั้งก่อนและระหว่างระบาด
- จัดการน้ำ ในพื้นที่ระบาดที่ควบคุมน้ำได้ ตั้งแต่ 2–3 สัปดาห์หลังปักดำหรือหว่านจนถึงระยะตั้งท้อง ให้ดินชุ่มหรือมีน้ำขังผิวดินราว 7–10 วัน แล้วปล่อยให้แห้ง สลับกันไป (กรมการข้าว)
- ไม่ขังน้ำตลอดเวลา และพักนาอย่างน้อย 1 เดือน (ศูนย์วิจัยข้าวเชียงราย)
- ใส่ปุ๋ยพอดี แบ่งใส่ปุ๋ยสองครั้ง ไม่ใส่ไนโตรเจนมาก ใช้เครื่องคำนวณปุ๋ยของเกษตรไอเดียช่วยคิดปริมาณต่อไร่
- อัตราเมล็ดพันธุ์เหมาะสม นาหว่านที่หนาแน่นเกินเป็นที่หลบของเพลี้ย
- กำจัดวัชพืชรอบแปลง ตามคำแนะนำของกรมส่งเสริมการเกษตร
- เครื่องดูดแมลง ศูนย์วิจัยข้าวเชียงรายระบุว่าใช้ดูดตัวเต็มวัยในระยะกล้าหรือก่อนเก็บเกี่ยวได้
พันธุ์ข้าวที่ระบุว่าต้านทานเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลในเอกสารแต่ละฉบับไม่ตรงกันทั้งหมด ตารางนี้แยกตามแหล่ง
เอกสารทุกฉบับเตือนเหมือนกันว่าไม่ควรปลูกพันธุ์เดียวติดต่อกันเกิน 4 ฤดู ให้สลับพันธุ์ต้านทานกับพันธุ์ที่ค่อนข้างอ่อนแอซึ่งอายุเก็บเกี่ยวใกล้เคียงกัน (ข่าวของศูนย์วิจัยข้าวเชียงรายปี 2561 ระบุให้เปลี่ยนพันธุ์ทุก 6–8 ฤดู ให้ยึดตัวเลขที่ใหม่กว่าและเข้มกว่า) ก่อนเลือกพันธุ์ควรถามศูนย์วิจัยข้าวในพื้นที่ เพราะความต้านทานของแต่ละพันธุ์เปลี่ยนไปตามประชากรเพลี้ยในแต่ละภาค
🕷️ ศัตรูธรรมชาติของเพลี้ยกระโดด และเชื้อราบิวเวอเรีย เมตาไรเซียม
ศัตรูธรรมชาติที่สำคัญของเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลคือมวนเขียวดูดไข่ (Cyrtorhinus lividipennis) ที่กินไข่เพลี้ย และแมงมุมสุนัขป่า ที่ล่าตัวอ่อนและตัวเต็มวัย กระทรวงเกษตรฯ แนะนำให้อนุรักษ์ทั้งสองชนิดไว้
TNAU ระบุชื่อแมงมุมสุนัขป่าที่ล่าเพลี้ยว่า Lycosa pseudoannulata และยังมีแตนเบียนไข่ ด้วงเต่าตัวห้ำ ไรตัวห้ำ และตัวห้ำในน้ำ เช่น ด้วงน้ำ แมลงปอ แมลงปอเข็ม กรมวิชาการเกษตรเคยวิจัยการเพาะเลี้ยงมวนเขียวดูดไข่ (รายงานปี 2560) โดยเลี้ยงด้วยไข่เพลี้ยกระโดดและไข่ผีเสื้อข้าวสารได้ในห้องปฏิบัติการ
เรื่องเชื้อราต้องคาดหวังตามจริง งานวิจัยของกองวิจัยและพัฒนาข้าว กรมการข้าว และคณะ ในวารสารวิชาการข้าว (2568) ปรับปรุงสายพันธุ์เชื้อราเมตาไรเซียมของกรมการข้าว สายพันธุ์ที่ดีที่สุดฆ่าเพลี้ยได้สะสม 77.61% ในโรงเรือน แต่ในนาอินทรีย์ฤดูนาปรังปี 2568 ได้ผลสะสมราว 43% เท่านั้น เชื้อราจึงเหมาะกับการกดประชากรตั้งแต่ยังน้อย ไม่ใช่การดับไฟตอนข้าวเริ่มไหม้แล้ว ชีวภัณฑ์ที่ขายทั่วไปให้ใช้ตามฉลาก
💊 ยาเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล เพลี้ยกระโดดใช้ยาอะไร
เพลี้ยกระโดดใช้ยาตามระยะข้าว กรมการข้าวแนะนำบูโพรเฟซินในระยะกล้าถึงแตกกอ อีโทเฟนพร็อกซ์และสารกลุ่มคาร์บาเมตบางตัวช่วงแตกกอเต็มที่ และไดโนทีฟูแรน ไทอะมีโทแซม โคลไทอะนิดิน อิมิดาโคลพริด หรืออีทิโพรลช่วงตั้งท้องถึงออกรวง ใช้เมื่อเกินเกณฑ์เท่านั้น
อัตราในตารางเป็นอัตราต่อน้ำ 20 ลิตรตามคำแนะนำของกรมการข้าว (สำนักวิจัยและพัฒนาข้าว) ที่กรมส่งเสริมการเกษตรนำมาเผยแพร่ กลุ่ม IRAC มาจากเอกสารจำแนกกลุ่มสารของ IRAC
นอกจากตารางนี้ ประกาศเตือนการระบาดของกรมส่งเสริมการเกษตร (2566) ยังระบุชื่อไพมีโทรซีน (pymetrozine, กลุ่ม 9B) และฟลอนิคามิด (flonicamid, กลุ่ม 29) ไว้ในรายชื่อสารที่แนะนำ แต่ไม่ระบุอัตรา ให้ใช้ตามอัตราบนฉลาก ศูนย์วิจัยข้าวเชียงรายแนะนำบูโพรเฟซินช่วงข้าว 40–60 วันหลังหว่าน และไดโนทีฟูแรน ไพมีโทรซีน หรืออีโทเฟนพร็อกซ์ช่วง 60 วันหลังหว่านถึงเก็บเกี่ยว
หน้าที่เผยแพร่อัตราเหล่านี้ไม่ระบุวันที่ออกเอกสาร และทะเบียนของสารบางตัว เช่น คาร์โบซัลแฟน ฟีโนบูคาร์บ ไอโซโพรคาร์บ อาจเปลี่ยนไปแล้ว ก่อนซื้อให้ตรวจว่าผลิตภัณฑ์ยังมีเลขทะเบียนกับกรมวิชาการเกษตร
สังเกตว่าบูโพรเฟซินอยู่กลุ่ม 16 ของ IRAC ซึ่งยับยั้งการสร้างไคติน ออกฤทธิ์กับตัวอ่อนที่ต้องลอกคราบ จึงเหมาะช่วงที่เจอตัวอ่อนวัยเล็กมาก ส่วนตอนเจอตัวเต็มวัยมากต้องใช้สารที่ฆ่าตัวเต็มวัยได้ อีโทเฟนพร็อกซ์ถูก IRAC จัดในกลุ่ม 3A เดียวกับไพรีทรอยด์ แม้กรมการข้าวยังแนะนำให้ใช้ได้ ก็ไม่ควรใช้ซ้ำติดกันหลายรอบ
อ่านฉลากทุกครั้ง ใช้เฉพาะผลิตภัณฑ์ที่ฉลากระบุว่าใช้กับเพลี้ยกระโดดในข้าว ใช้ตามอัตราที่กำหนด ไม่ผสมเข้มขึ้นเอง สวมถุงมือ หน้ากาก แว่นตา เสื้อแขนยาว และรองเท้าบูทขณะผสมและพ่น เว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามที่ฉลากกำหนด พ่นให้ละอองถึงโคนกอที่เพลี้ยเกาะ TNAU แนะนำให้ระบายน้ำออกก่อนพ่นเพื่อให้สารถึงโคนต้น อย่าล้างถังพ่นลงแหล่งน้ำ
🚫 สารที่ห้ามใช้ เพราะทำให้เพลี้ยกระโดดระบาดเพิ่ม
กรมส่งเสริมการเกษตรห้ามใช้สารกลุ่มไพรีทรอยด์สังเคราะห์ ออร์กาโนฟอสเฟต คาร์บาเมต และอะบาเมกติน (กลุ่มอะเวอร์เม็กติน) กับเพลี้ยกระโดด และกรมการข้าวไม่แนะนำให้ใช้ไพรีทรอยด์สังเคราะห์ในนาข้าว เพราะสารเหล่านี้ฆ่าศัตรูธรรมชาติและกระตุ้นให้เพลี้ยระบาดเพิ่มขึ้น
ศูนย์วิจัยข้าวเชียงรายระบุว่ามีสารฆ่าแมลง 37 ชนิดที่ทำให้เพลี้ยระบาดเพิ่ม แบ่งเป็นไพรีทรอยด์สังเคราะห์ กลุ่มผสมไพรีทรอยด์ ออร์กาโนฟอสเฟต คาร์บาเมต และอะเวอร์เม็กติน ส่วนเอกสารกรมการข้าวที่กรมส่งเสริมการเกษตรเผยแพร่ยกตัวอย่างชัดเจน ดังนี้
จุดที่ชาวนาสับสนบ่อยคือ คาร์โบซัลแฟน ฟีโนบูคาร์บ และไอโซโพรคาร์บก็เป็นคาร์บาเมต (1A) แต่อยู่ในรายการแนะนำของกรมการข้าว แปลว่าคำเตือนหมายถึงคาร์บาเมตบางตัวที่อยู่ในรายชื่อ 37 ชนิด ไม่ใช่ทั้งกลุ่ม ถ้าไม่แน่ใจว่าขวดที่มีอยู่ใช้ได้หรือไม่ ให้ถามสำนักงานเกษตรอำเภอหรือศูนย์วิจัยข้าวก่อน และยาฆ่าหนอนในนาข้าวที่ใช้คุมหนอนกอ หนอนห่อใบ ก็ควรเลือกให้ตรงศัตรู ไม่ใช่สารออกฤทธิ์กว้างที่ฆ่าตัวห้ำของเพลี้ยไปด้วย
🔁 ป้องกันการดื้อยาและการดื้อยาข้ามกลุ่ม
เพลี้ยกระโดดดื้อยาได้ง่าย วิธีป้องกันคือสลับสารต่างกลุ่ม IRAC และไม่ใช้สารกลุ่มเดียวกันติดต่อกัน IRAC เน้นในโปสเตอร์จัดการความต้านทานของเพลี้ยกระโดดว่า ให้หลีกเลี่ยงการใช้สารกลุ่มกลไกการออกฤทธิ์เดียวกันซ้ำติดต่อกัน
- สารที่ชื่อต่างกันแต่อยู่กลุ่มเดียวกันถือเป็นสารเดียวกันในเรื่องดื้อยา เช่น ไดโนทีฟูแรน ไทอะมีโทแซม โคลไทอะนิดิน และอิมิดาโคลพริด อยู่กลุ่ม 4A ทั้งหมด ส่วนคาร์โบซัลแฟน ฟีโนบูคาร์บ และไอโซโพรคาร์บอยู่กลุ่ม 1A ทั้งหมด สลับกันเองในกลุ่มไม่ช่วยลดการดื้อยา
- สารผสม เช่น บูโพรเฟซิน + ไอโซโพรคาร์บ นับเป็นสองกลุ่ม (16 และ 1A) ต้องนับทั้งสองกลุ่มเวลาวางแผนรอบถัดไป
- IRAC แนะนำให้วางแผนการพ่นทั้งฤดูล่วงหน้า เลือกสารที่เหมาะกับแต่ละช่วง และใช้พันธุ์ต้านทานกับชีววิธีร่วมด้วย
- เมื่อมีหนอนกอหรือหนอนห่อใบระบาดพร้อมกัน IRAC แนะนำให้ใช้สารที่เจาะจงศัตรูนั้น เพื่อไม่เพิ่มแรงกดดันให้เพลี้ยดื้อยา
- พ่นเมื่อเกินเกณฑ์เท่านั้น การพ่นตามปฏิทินทำให้เพลี้ยเจอสารบ่อยเกินจำเป็น
ตารางนี้เป็นหลักทั่วไปในการคิดเรื่องสลับกลุ่ม ไม่ใช่สูตรทางการ ในทางปฏิบัติถ้าจัดการน้ำ พันธุ์ และศัตรูธรรมชาติได้ดี หลายนาไม่ต้องพ่นถึงรอบที่ 2 งานวิจัยในนาข้าวจังหวัดเชียงรายปี 2566–2567 (แก่นเกษตร 2568) พบว่ากับเพลี้ยกระโดดหลังขาว ซัลฟอกซาฟลอร์ (4C) ไพมีโทรซีน (9B) และฟลอนิคามิด (29) ลดประชากรได้เกิน 80% ส่วนสารรุ่นเก่า เช่น ไดโนทีฟูแรน บูโพรเฟซินผสมไอโซโพรคาร์บ อีโทเฟนพร็อกซ์ ฟีโนบูคาร์บ และอีทิโพรล ลดได้ราว 60–80% ผู้เขียนตีความเองว่าอาจเป็นสัญญาณว่าประสิทธิภาพของสารเก่าในบางพื้นที่ลดลง
จดชื่อสารออกฤทธิ์และเลขกลุ่ม IRAC (เช่น 16, 1A, 4A) ทุกครั้งที่พ่นลงสมุดประจำแปลง รอบหน้าให้เลือกเลขที่ไม่ซ้ำกับครั้งล่าสุด ดูเลขกลุ่มได้บนฉลากผลิตภัณฑ์ส่วนใหญ่
⚪ เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลกับเพลี้ยกระโดดหลังขาว ต่างกันอย่างไร

เพลี้ยกระโดดหลังขาว (Sogatella furcifera) ต่างจากเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลตรงที่ตัวเต็มวัยมีแถบสีขาวเด่นอยู่กลางหลังระหว่างโคนปีก ลำตัวสีขาวครีมมีลายเทาดำ ปีกใสมีเส้นปีกสีเข้ม ขณะที่เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลทั้งตัวเป็นสีน้ำตาลถึงน้ำตาลปนดำ
งานวิจัยของกัลยา บุญสง่า และคณะ ในวารสารแก่นเกษตร (2568) ระบุว่าเพลี้ยกระโดดหลังขาวเคยถือเป็นศัตรูท้องถิ่นของภาคเหนือ แต่ปัจจุบันพบระบาดร่วมกับเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลในหลายภาค ทั้งสองชนิดทำให้ข้าวไหม้ได้ ศูนย์วิจัยข้าวเชียงรายจึงใช้เกณฑ์เดียวกันสำหรับทั้งคู่
ส่วนที่คนค้นว่า “เพลี้ยกระโดดสีขาว” มักหมายถึงเพลี้ยกระโดดหลังขาว หรือตัวอ่อนวัยแรกของเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลที่ยังขาวอยู่ ให้ดูที่แถบขาวกลางหลังของตัวเต็มวัยเป็นหลัก อย่าสับสนกับแมลงที่มีปุยขาวคลุมตัวซึ่งเป็นกลุ่มเพลี้ยแป้ง ไม่ใช่เพลี้ยกระโดด และไม่กระโดดหนีเมื่อถูกรบกวน
🛡️ วิธีป้องกันเพลี้ยกระโดดระยะยาว
การป้องกันเพลี้ยกระโดดระยะยาวคือทำซ้ำทุกฤดูให้เป็นนิสัย ได้แก่ สลับพันธุ์ต้านทาน พักนา จัดการน้ำเปียกสลับแห้ง ใส่ปุ๋ยพอดี และไม่พ่นสารในช่วงต้นฤดูโดยไม่จำเป็น
- เลือกพันธุ์ต้านทานที่ศูนย์วิจัยข้าวในพื้นที่แนะนำ และไม่ปลูกพันธุ์เดียวติดต่อกันเกิน 4 ฤดู
- พักนาอย่างน้อย 1 เดือนเพื่อตัดวงจรเพลี้ยและไวรัส
- ไม่ใช้สารฆ่าแมลงในช่วง 40 วันแรกหลังหว่าน ให้ศัตรูธรรมชาติตั้งตัว (ศูนย์วิจัยข้าวเชียงราย)
- แบ่งใส่ปุ๋ย ไม่ใส่ไนโตรเจนเกินความต้องการ คำนวณปุ๋ยให้พอดีกับพื้นที่ก่อนซื้อปุ๋ย
- สำรวจทุกสัปดาห์และสังเกตแมลงเล่นไฟ แจ้งสำนักงานเกษตรอำเภอทันทีเมื่อพบการระบาด
- Pacific Pests แนะนำเพิ่มว่าไม่ปลูกข้าวเหลื่อมกัน กำจัดข้าวเรื้อ และไถกลบตอซังทันทีหลังเก็บเกี่ยว
✅ สรุปเรื่องเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล
เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล Nilaparvata lugens เป็นแมลงปากดูดที่เกาะโคนกอข้าว ทำให้ข้าวไหม้เป็นหย่อมและเป็นพาหะโรคใบหงิกและโรคเขียวเตี้ย ครบรุ่นในราว 3–4 สัปดาห์ และตัวเมียปีกสั้นวางไข่ได้ราว 300 ฟอง จึงเพิ่มจำนวนเร็วมากเมื่อนาหนาแน่น ปุ๋ยไนโตรเจนสูง และน้ำขังตลอด
ให้สำรวจทุกสัปดาห์ เทียบเกณฑ์ 1 ตัวต่อต้นในนาหว่านหรือ 10 ตัวต่อกอในนาดำ ใช้พันธุ์ต้านทาน จัดการน้ำ และรักษามวนเขียวดูดไข่กับแมงมุมไว้ก่อน ถ้าต้องใช้สาร ให้ใช้ตามระยะข้าวที่กรมการข้าวแนะนำ สลับกลุ่ม IRAC และห้ามใช้ไพรีทรอยด์กับอะบาเมกติน ไม่มีวิธีใดทำให้เพลี้ยหายขาดถาวร แต่การจัดการต่อเนื่องช่วยให้นาไม่ไหม้และไม่ต้องพ่นซ้ำหลายรอบ ติดตามราคาสินค้าเกษตรอื่นได้ที่หน้าราคาผักผลไม้วันนี้
📚 แหล่งอ้างอิง
- กระทรวงเกษตรฯ / กรมส่งเสริมการเกษตร (ที่มา: สำนักวิจัยและพัฒนาข้าว กรมการข้าว): เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล ลักษณะ วงจรชีวิต การป้องกันกำจัด
- กระทรวงเกษตรฯ / กรมส่งเสริมการเกษตร: เตือนการระบาดเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล (22 ก.ย. 2566)
- ศูนย์วิจัยข้าวเชียงราย กรมการข้าว: ข่าวเตือนเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล หลังขาว และเพลี้ยไฟ ฤดูนาปี 2561
- กระทรวงเกษตรฯ (ที่มา: กรมการข้าว): ศัตรูพืชสำคัญ ลักษณะอาการและวิธีป้องกันกำจัด (เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล)
- กระทรวงเกษตรฯ: สถานการณ์ศัตรูพืช ข้อมูล ณ 12 พ.ย. 2568 (เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล หลังขาว)
- กระทรวงเกษตรฯ: สถานการณ์ศัตรูพืช ข้อมูล ณ 22 ต.ค. 2568 (เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล หลังขาว)
- มติชน (เผยแพร่ข่าวกรมส่งเสริมการเกษตร): เตือนเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล พันธุ์ต้านทานและสารที่ไม่ควรใช้
- คนึงนิจ ศรีวิลัย และวิชชุดา รัตนากาญจน์ 2564 วารสารวิชาการข้าว 12(2): RT-PCR ตรวจไวรัสโรคเขียวเตี้ยและโรคใบหงิกในเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล
- พยอม โคเบลลี่ และคณะ 2568 วารสารวิชาการข้าว 16(2): เพิ่มประสิทธิภาพเชื้อรา Metarhizium anisopliae ควบคุมเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล
- กัลยา บุญสง่า และคณะ 2568 แก่นเกษตร 53(6): ประสิทธิภาพสารฆ่าแมลงต่อเพลี้ยกระโดดหลังขาวในนาข้าว
- กรมวิชาการเกษตร รายงานผลงานวิจัย 2560: การเพาะเลี้ยงมวนเขียวดูดไข่ Cyrtorhinus lividipennis เพื่อควบคุมเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล
- TNAU Agritech Portal: Brown planthopper (Nilaparvata lugens)
- TNAU Agritech Portal: White-backed planthopper (Sogatella furcifera)
- Pacific Pests, Pathogens and Weeds (Lucid): Rice brown planthopper
- IRAC: Planthopper insecticide resistance management poster
- IRAC: Insecticide Mode of Action Classification brochure, 2nd ed. (2010)
🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?
เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ
❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
เพลี้ยกระโดดใช้ยาอะไร
กรมการข้าวแนะนำให้ใช้ตามระยะข้าว ช่วงกล้าถึงแตกกอใช้บูโพรเฟซิน (IRAC 16) ช่วงแตกกอเต็มที่ใช้อีโทเฟนพร็อกซ์ (3A) หรือคาร์โบซัลแฟน ฟีโนบูคาร์บ ไอโซโพรคาร์บ (1A) ช่วงตั้งท้องถึงออกรวงใช้ไดโนทีฟูแรน ไทอะมีโทแซม โคลไทอะนิดิน อิมิดาโคลพริด (4A) หรืออีทิโพรล (2B) ใช้เมื่อเกินเกณฑ์ สลับกลุ่ม และห้ามใช้ไพรีทรอยด์กับอะบาเมกติน ก่อนซื้อให้ตรวจว่าผลิตภัณฑ์ยังมีเลขทะเบียนกับกรมวิชาการเกษตร
เพลี้ยกระโดด กำจัดยังไง
เริ่มจากสำรวจโคนกอทุกสัปดาห์ ถ้ายังต่ำกว่า 1 ตัวต่อต้นในนาหว่าน หรือ 10 ตัวต่อกอในนาดำ ให้จัดการน้ำแบบเปียกสลับแห้ง ใส่ปุ๋ยไนโตรเจนพอดี และรักษามวนเขียวดูดไข่กับแมงมุมไว้ อาจใช้เชื้อราบิวเวอเรีย 1 กก. ต่อน้ำ 20 ลิตรพ่นตอนเย็น ถ้าเกินเกณฑ์จึงใช้สารตามคำแนะนำของกรมการข้าว
วงจรชีวิตเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลกี่วัน
ไข่ฟักใน 7–9 วัน ตัวอ่อนลอกคราบ 5 ครั้งใช้เวลา 11–17 วันจึงเป็นตัวเต็มวัย รวมราว 18–26 วันต่อรุ่น ตัวเต็มวัยอายุราว 2 สัปดาห์ ตัวเมียปีกสั้นวางไข่ได้ราว 300 ฟอง ข้าวหนึ่งฤดูจึงมีเพลี้ยได้หลายรุ่น
เพลี้ยกระโดดสีน้ำตาลกับเพลี้ยกระโดดหลังขาวต่างกันอย่างไร
เพลี้ยกระโดดหลังขาว (Sogatella furcifera) มีแถบสีขาวเด่นกลางหลังระหว่างโคนปีก ลำตัวขาวครีมมีลายเทาดำ ส่วนเพลี้ยกระโดดสีน้ำตาล (Nilaparvata lugens) เป็นสีน้ำตาลถึงน้ำตาลปนดำทั้งตัว ทั้งสองชนิดทำให้ข้าวไหม้ได้ และศูนย์วิจัยข้าวเชียงรายใช้เกณฑ์เดียวกันสำหรับทั้งคู่
ทำไมพ่นยาแล้วเพลี้ยกระโดดยิ่งระบาด
เพราะสารบางกลุ่ม เช่น ไพรีทรอยด์สังเคราะห์ ออร์กาโนฟอสเฟต คาร์บาเมตบางชนิด และอะบาเมกติน ฆ่าศัตรูธรรมชาติแต่ทำให้เพลี้ยเพิ่มขึ้น และการพ่นตอนตัวปีกยาวเพิ่งบินเข้านาไม่ทำลายไข่ในกาบใบ ตัวอ่อนรุ่นใหม่จึงรอดมาก กรมส่งเสริมการเกษตรจึงห้ามใช้สารเหล่านี้ และกรมการข้าวไม่แนะนำให้ใช้ไพรีทรอยด์ในนาข้าว
🌱 พืชที่มักพบแมลงนี้
แมลงศัตรูพืชนี้มักพบในพืชดังต่อไปนี้
💥 ลักษณะการทำลาย
ลักษณะความเสียหายที่เกิดจากการทำลายของแมลง
ทั้งแปลง: ข้าวเหลืองแห้งตายเป็นหย่อมกลม คล้ายถูกน้ำร้อนลวก (อาการไหม้ hopperburn)
ที่โคนกอ: มีเพลี้ยตัวอ่อนและตัวเต็มวัยสีน้ำตาลเกาะเป็นกลุ่มเหนือระดับน้ำ
ที่โคนต้น: มีน้ำหวานและราดำ
ที่กาบใบ: รอยช้ำสีน้ำตาลจากการวางไข่เป็นแถว
ที่รวง: เมล็ดลีบ จำนวนรวงและเมล็ดดีลดลง
ทั้งต้น (โรคใบหงิกจากเพลี้ย): ต้นเตี้ย ใบเขียวแคบสั้น ปลายใบบิด ขอบใบแหว่ง
🛒 สินค้าแนะนำสำหรับกำจัดแมลง
⚡ ผลิตภัณฑ์คุณภาพที่แนะนำสำหรับการกำจัดและป้องกัน
📚 อ่านต่อ: โรคและแมลงที่เกี่ยวข้อง
📅 เผยแพร่ 13 พ.ย. 2026




