โรคขอบใบแห้ง
พบใน ข้าว
เกิดจากแบคทีเรีย ติดต่อทางน้ำในนา ขาวดอกมะลิ 105 และ กข6 อ่อนแอ
- เชื้อสาเหตุ
- Xanthomonas oryzae pv. oryzae
- แพร่ระบาดทาง
- น้ำชลประทาน, น้ำท่วม, ฝนที่มากับลมแรง, การระบายน้ำระหว่างแปลง และอื่น ๆ
- พืชที่พบบ่อย (1 ชนิด)
- ข้าว
- อัปเดตล่าสุด
- 19 พ.ย. 2569
สรุปสั้น (TL;DR)
อ่าน 30 วินาที- โรคขอบใบแห้ง เกิดจากแบคทีเรีย Xanthomonas oryzae pv. oryzae ไม่ใช่เชื้อรา ผลผลิตลดได้ถึง 50% (งานกรมการข้าว 2566 อ้าง Mew 1993)
- อาการเด่น: แผลช้ำน้ำที่ขอบใบ ลามจากปลายใบ ขอบแผลเป็นคลื่น แห้งเป็นสีเทาขาว มีหยดเมือกสีครีม
- ในต้นกล้าเกิดอาการครีเสก คือเหี่ยวทั้งต้นและมักตาย
- ติดต่อทางน้ำในนา ฝน และลม ระบาดเมื่อร้อนชื้น 25–34 °C ใส่ไนโตรเจนมาก และปลูกถี่
- พันธุ์ต้านทานตามกรมการข้าว: สุพรรณบุรี 60, 90, 1, 2 และ กข23 ส่วนขาวดอกมะลิ 105 กข6 อ่อนแอ
- ยา: ยังไม่มีสารที่รักษาหาย งานกรมการข้าว 2566 พบซิงค์ไทอะโซล 60 มล./น้ำ 20 ลิตร ลดโรคได้ดีที่สุด
📋 ภาพรวมโรค
โรคขอบใบแห้ง (bacterial leaf blight) คือโรคสำคัญของข้าวที่เกิดจากเชื้อแบคทีเรีย Xanthomonas oryzae pv. oryzae ไม่ใช่เชื้อรา ทำให้ขอบใบข้าวเป็นแผลช้ำน้ำแล้วแห้งเป็นสีเทาขาวลามจากปลายใบลงมา ถ้าเป็นตอนเป็นต้นกล้าอาจเหี่ยวตายทั้งกอ ที่เรียกว่าอาการครีเสก
บทความนี้รวบรวมจากข่าวเตือนของกรมการข้าว งานวิจัยของกองวิจัยและพัฒนาข้าว กรมการข้าว งานวิจัยในวารสารวิชาการไทย และเอกสารวิชาการต่างประเทศ ครอบคลุมอาการโรคขอบใบแห้งในข้าว การติดต่อ ช่วงระบาด วิธีแยกจากโรคไหม้และโรคอื่น พันธุ์ข้าวต้านทาน และคำตอบว่าโรคขอบใบแห้งใช้ยาอะไรได้บ้าง
🔬 โรคขอบใบแห้ง คืออะไร เกิดจากอะไร
โรคขอบใบแห้งเกิดจากเชื้อแบคทีเรีย Xanthomonas oryzae pv. oryzae (มักย่อว่า Xoo) ตามที่กรมการข้าวและงานวิจัยไทยทุกชิ้นระบุตรงกัน เชื้อเป็นแบคทีเรียแกรมลบรูปท่อน บนอาหารเลี้ยงเชื้อเป็นโคโลนีกลม นูน ผิวเรียบ เป็นเมือก และสร้างสีเหลือง
เกษตรกรจำนวนมากยังเข้าใจผิดว่าโรคนี้เกิดจากเชื้อรา งานสำรวจชาวนาข้าวอินทรีย์ในร้อยเอ็ดพบว่าความรู้เรื่องเชื้อสาเหตุเป็นจุดที่เกษตรกรตอบผิดมากที่สุด งานเดียวกันระบุว่าไตรโคเดอร์มาซึ่งเป็นเชื้อราปฏิปักษ์ไม่ได้ผลกับเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคนี้ การรู้ว่าเป็นแบคทีเรียจึงสำคัญก่อนเลือกวิธีจัดการ
ความเสียหายขึ้นกับพันธุ์และช่วงที่เป็นโรค งานของกองวิจัยและพัฒนาข้าว กรมการข้าว (2566) อ้างว่าผลผลิตลดลงได้ถึง 50% (อ้าง Mew 1993) และ 10–30% ในพันธุ์อ่อนแอ (อ้าง พยอม และธีรดา 2560) งานที่สุพรรณบุรี (2567) อ้างการสูญเสีย 20–30% และสูงถึง 60% ในพันธุ์อ่อนแอ ส่วนเอกสาร Pacific Pests ระบุว่าในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และอินเดียผลผลิตลดได้ตั้งแต่ 20% ถึงมากกว่า 70% กรมการข้าวเตือนตั้งแต่ปี 2551 ว่าถ้าข้าวเป็นโรครุนแรงในระยะน้ำนม เมล็ดจะลีบมากและผลผลิตเสียหายมาก
🌾 อาการโรคขอบใบแห้งในข้าว ดูอย่างไร

อาการโรคขอบใบแห้งเริ่มเป็นรอยช้ำฉ่ำน้ำที่ขอบใบของใบล่าง แล้วแผลขยายยาวไปตามขอบใบ เปลี่ยนเป็นสีเหลืองแล้วเป็นสีเทาหรือขาว ใบแห้งและม้วนตามความยาว โรคนี้เริ่มเห็นชัดเมื่อข้าวแตกกอเต็มที่และรุนแรงที่สุดในระยะออกรวง ตามข้อมูลในงานประเมินพันธุ์ข้าวที่สุพรรณบุรี
ที่ใบ
- ระยะแรก: รอยช้ำน้ำที่ขอบใบ อาจขึ้นข้างเดียวหรือทั้งสองข้างของใบ (งานสำรวจร้อยเอ็ด)
- แผลลาม: แผลยาวขึ้นและกว้างขึ้นจากปลายใบลงมาทางโคน ขอบแผลด้านที่ติดเนื้อใบสีเขียวเป็นลักษณะคลื่น ไม่ตรง (Pacific Pests, plantdiseases.org)
- แผลเก่า: สีเทาจนถึงขาว ใบแห้งทั้งใบ มองจากระยะไกลนาจะดูขาวซีดเป็นหย่อม
- หยดเมือกแบคทีเรีย: บนแผลอ่อนมักมีหยดเล็ก ๆ สีครีมคล้ายยางสน ต่อมาแห้งเป็นเม็ดสีน้ำตาลที่หลุดไปกับน้ำหรือฝนได้ (งานประเมินพันธุ์ที่สุพรรณบุรี)
ที่กาบใบและรวง
- ในพันธุ์อ่อนแอ แผลลามไปถึงกาบใบและลำต้นได้ (Pacific Pests)
- ถ้ารุนแรงอาจเห็นแผลกลมเล็ก ๆ ช้ำน้ำบนเปลือกเมล็ด ต้นที่เป็นโรคได้เมล็ดน้อย เมล็ดเบา คุณภาพต่ำ (plantdiseases.org)
- ถ้าติดเชื้อช้าในระยะตั้งท้อง ผลผลิตอาจไม่ลดมาก แต่คุณภาพเมล็ดลดลง (Pacific Pests)
อาการใบเหลืองซีด
อาการที่พบน้อยกว่าคือใบยอดที่อายุน้อยที่สุดเหลืองซีดทั้งใบหรือเป็นแถบเหลืองกว้าง ในใบนั้นเองแทบไม่พบเชื้อ แต่พบเชื้อในข้อปล้องและโคนกอของต้นเดียวกัน (plantdiseases.org) ถ้าเจอใบยอดเหลืองซีดในกอที่มีใบล่างเป็นแผลขอบใบแห้ง ให้นับเป็นกอที่เป็นโรค
ลองเดินดูนาตอนเช้าหลังฝนตก หยดเมือกสีครีมบนแผลใหม่จะเห็นชัดที่สุด และเป็นจุดที่แยกโรคขอบใบแห้งออกจากใบแห้งเพราะขาดน้ำหรือปุ๋ยได้ง่าย ใบที่แห้งเพราะขาดน้ำจะไม่มีรอยช้ำน้ำและไม่มีหยดเมือก
🥀 อาการครีเสก โรคขอบใบแห้งในต้นกล้า
ครีเสก (kresek) คืออาการเหี่ยวทั้งต้นเมื่อเชื้อเข้าทำลายข้าวระยะกล้า กองวิจัยและพัฒนาข้าว กรมการข้าว ระบุว่า “ถ้าเข้าทำลายข้าวระยะกล้าทำให้เกิดอาการเหี่ยวทั้งต้น” และเป็นรูปแบบที่ทำลายรุนแรงที่สุดของโรคนี้
- ช่วงที่เกิด: ตั้งแต่ระยะกล้าถึงต้นระยะแตกกอ พบมากในเขตร้อน (plantdiseases.org)
- ลักษณะ: ใบเหี่ยวและม้วน เป็นสีเขียวอมเทา แล้วเหลืองจนเป็นสีฟาง ต้นมักตาย ต้นที่รอดจะแคระแกร็นและเหลือง (plantdiseases.org)
- ในต้นกล้า: แผลเป็นขีดสีเขียวอมเทาเริ่มที่ปลายใบและขอบใบ แผลต่อกันแล้วเป็นสีเหลืองขาว ใบเหี่ยว แห้ง และตาย (Pacific Pests)
- นาดำ: การติดเชื้อเร็วในนาดำอาจลามไปทั้งต้นจนกล้าล้ม (Pacific Pests) เอกสารเดียวกันจึงแนะนำให้ถอนกล้าแบบให้รากติดอยู่ ไม่ดึงจนรากขาด และไม่ตัดปลายใบกล้า
- ความเสียหาย: plantdiseases.org ระบุว่าครีเสกทำให้เสียหายทั้งแปลงได้ไม่ใช่เรื่องแปลก
อาการครีเสกคล้ายความเสียหายจากหนอนกอ Pacific Pests แนะนำให้ดูว่ามีของเหลวสีเหลืองซึมออกจากปลายใบที่ตัดหรือไม่ ซึ่งชี้ไปทางโรคขอบใบแห้ง และลองดึงต้นว่าหลุดออกง่ายหรือไม่ ซึ่งชี้ไปทางหนอนกอ ส่วนกล้าที่เหี่ยวพร้อมรากเน่าดำเป็นอีกปัญหาหนึ่ง อ่านเพิ่มที่โรครากเน่าโคนเน่า
🔄 โรคขอบใบแห้งติดต่อทางไหน และวงจรโรค
โรคขอบใบแห้งติดต่อทางน้ำเป็นหลัก ทั้งน้ำชลประทาน น้ำท่วม และฝนที่มากับลม เชื้อในหยดเมือกบนแผลถูกน้ำชะแล้วไหลไปยังต้นอื่นและแปลงข้างเคียง เชื้อเข้าต้นข้าวทางรูน้ำที่ปลายและขอบใบ ทางปากใบ และทางบาดแผล แล้วเข้าไปในท่อน้ำของต้น
- แหล่งเชื้อในนา: ตอซัง ฟาง ข้าวเรื้อที่แตกจากตอต้นเป็นโรค และวัชพืชอาศัย เป็นแหล่งเชื้อสำคัญ ส่วนเมล็ดและดินเก็บเชื้อได้ระยะสั้นและไม่ถือเป็นแหล่งเชื้อหลัก (plantdiseases.org)
- วัชพืช: Pacific Pests ระบุหญ้าในสกุล Leersia ว่าช่วยให้เชื้ออยู่รอดได้นานขึ้น และในออสเตรเลียพบเชื้อในข้าวป่า Oryza rufipogon (plantdiseases.org)
- ในดินและซากพืช: สภาพแห้ง เชื้ออยู่ได้ราว 1 เดือน ถ้าจมน้ำอยู่ได้ราวครึ่งหนึ่งของเวลานั้น (Pacific Pests)
- ช่องทางเข้า: รูน้ำ (hydathode) ปากใบ รอยแตกที่รากใหม่งอกออกจากโคนกาบใบ และบาดแผลที่ใบหรือราก (plantdiseases.org) การถอนกล้าจนรากขาดจึงเพิ่มโอกาสติดเชื้อ (งานสำรวจร้อยเอ็ด)
- ระหว่างแปลง: การระบายน้ำจากแปลงเป็นโรคไปแปลงอื่นพาเชื้อไปด้วย กรมการข้าวจึงแนะนำไม่ให้ทำ (2551) และงานสำรวจร้อยเอ็ดพบการระบาดในแปลงที่น้ำไหลผ่านต่อกันและแปลงที่ลุ่มน้ำท่วมถึง
- เมล็ดพันธุ์: งานวิจัยของ ม.เกษตรศาสตร์อ้างว่าเชื้อติดไปกับเมล็ดได้ และ Pacific Pests ระบุว่าการแพร่ระยะไกลน่าจะมากับเมล็ด แต่ plantdiseases.org ถือว่าเมล็ดไม่ใช่แหล่งเชื้อหลักในนา
🌧️ โรคขอบใบแห้งระบาดช่วงไหน
โรคขอบใบแห้งระบาดมากเมื่อฝนตกต่อเนื่องและความชื้นสูง โดยเฉพาะช่วงข้าวนาปีแตกกอแน่นและมีพายุฝน ตามคำเตือนของกรมการข้าว (2551) Pacific Pests ระบุช่วงที่เหมาะกับโรคคืออุณหภูมิ 25–34 °C และความชื้นสัมพัทธ์เกิน 70% ซึ่งตรงกับฤดูฝนของไทย
- นาปี ภาคเหนือและอีสาน: กรมการข้าวระบุว่าข้าวนาปีส่วนใหญ่อ่อนแอต่อโรคนี้ และเตือนภาคเหนือกับภาคตะวันออกเฉียงเหนือเป็นพิเศษ (2551)
- นาชลประทานและนาน้ำฝน: งานที่สุพรรณบุรีระบุว่าระบาดรุนแรงในเขตชลประทาน ส่วนนาน้ำฝนเสี่ยงเมื่อมีน้ำขัง ระบายน้ำไม่ดี ฝนพรำ พายุ หรือน้ำท่วม
- ระยะข้าว: เริ่มเห็นเมื่อแตกกอเต็มที่และรุนแรงที่สุดในระยะออกรวง ส่วนครีเสกเกิดตั้งแต่ระยะกล้าถึงต้นแตกกอ
- พายุและน้ำท่วม: plantdiseases.org ระบุว่าพายุไต้ฝุ่นทำให้โรคลามเร็ว และ Pacific Pests ระบุว่าข้าวส่วนใหญ่ทนน้ำท่วมได้ไม่เกินราว 1 สัปดาห์ ขณะที่น้ำท่วมพาเชื้อกระจาย
ในปี 2568 รายงานสถานการณ์ศัตรูพืชของกรมส่งเสริมการเกษตร ข้อมูล ณ วันที่ 24 กันยายน 2568 ระบุพื้นที่ระบาดโรคขอบใบแห้งในข้าว 1,028.75 ไร่ ช่วงปลายฤดูฝน ส่วนในปี 2558–2559 กรมการข้าวรายงานว่าพบการระบาดรุนแรงและมีแนวโน้มเพิ่มขึ้น ส่วนใหญ่ในพันธุ์อ่อนแอ
ถ้าปลูกพันธุ์ที่กรมการข้าวระบุว่าอ่อนแอ เช่น ขาวดอกมะลิ 105 หรือ กข6 ให้จดวันที่มีพายุฝนหรือน้ำท่วมขังแปลงไว้ แล้วเดินสำรวจขอบใบในอีก 1–2 สัปดาห์ถัดไป นี่คือหลักทั่วไปในการเฝ้าระวัง ไม่ใช่เกณฑ์ทางการ
🔍 วิธีสำรวจแปลง และทดสอบด้วยแก้วน้ำ

วิธีสำรวจโรคขอบใบแห้งคือเดินดูขอบใบล่างและใบที่แผลเริ่มจากปลายใบ แล้วยืนยันด้วยการตัดใบแช่น้ำ ซึ่ง Pacific Pests แนะนำไว้ ตัดใบตรงขวางแผลที่ยังใหม่ แล้วจุ่มปลายที่ตัดลงในแก้วน้ำใส ถ้ามีสายขุ่นไหลออกจากรอยตัด แสดงว่ามีแบคทีเรีย
เอกสารของกรมการข้าวและกรมส่งเสริมการเกษตรที่ค้นได้ไม่ได้กำหนดเกณฑ์ตัวเลขว่าพบโรคเท่าไรจึงต้องพ่นสาร สำหรับโรคใบขีดโปร่งแสงซึ่งเป็นโรคแบคทีเรียใกล้เคียงกัน กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำให้สำรวจแปลงทุกสัปดาห์ (ศูนย์ติดตามและแก้ไขปัญหาภัยพิบัติด้านการเกษตร) ซึ่งใช้เป็นแนวทางกับโรคขอบใบแห้งได้เช่นกัน ถ้าไม่แน่ใจ ให้เก็บตัวอย่างใบส่งสำนักงานเกษตรอำเภอหรือหน่วยงานของกรมการข้าวใกล้บ้าน
⚖️ แยกโรคขอบใบแห้งจากโรคใบไหม้และโรคอื่น
วิธีแยกโรคขอบใบแห้งจากโรคใบไหม้ของข้าวที่ง่ายที่สุดคือดูตำแหน่งแผล โรคขอบใบแห้งเริ่มที่ขอบใบและปลายใบ ลามเป็นแถบยาว ส่วนโรคไหม้ซึ่งเกิดจากเชื้อราเป็นแผลรูปตาตรงกลางสีเทาขอบสีน้ำตาลกระจายกลางใบ ตามคำอธิบายของกรมส่งเสริมการเกษตร
ข้อมูลโรคใบขีดโปร่งแสงมาจากคำแนะนำของกรมส่งเสริมการเกษตร ข้อมูลโรคไหม้และโรคใบจุดสีน้ำตาลมาจากข่าวเตือนของกรมส่งเสริมการเกษตรปี 2567 และ 2569 ส่วนการเทียบขอบแผลเป็นคลื่นกับขอบแผลตรง และการแยกจากหนอนกอ มาจาก Pacific Pests ฉบับที่ 418 นอกจากนี้ plantdiseases.org ระบุว่าแผลเก่าของโรคขอบใบแห้งเป็นสีเทาถึงขาว ต่างจากแผลโรคใบขีดโปร่งแสงที่เป็นสีน้ำตาลอ่อนกว่า
ในโพสต์และบทความออนไลน์มักเรียกรวมว่า “ใบไหม้” ทั้งที่สาเหตุต่างกันมาก โรคขอบใบแห้งเป็นแบคทีเรีย โรคไหม้เป็นเชื้อรา สารที่ใช้จึงคนละกลุ่ม การดูให้ออกว่าเป็นโรคอะไรก่อนซื้อสารจะช่วยประหยัดเงินได้มาก
🌱 พันธุ์ข้าวต้านทานโรคขอบใบแห้ง และพันธุ์ที่ต้องระวัง
การปลูกพันธุ์ข้าวต้านทานเป็นวิธีหลักในการป้องกันโรคขอบใบแห้ง กรมการข้าวเตือนในปี 2551 ว่าพันธุ์สุพรรณบุรี 60 สุพรรณบุรี 90 สุพรรณบุรี 1 สุพรรณบุรี 2 และ กข23 ต้านทานโรคนี้ ส่วนพันธุ์ขาวดอกมะลิ 105 กข6 เหนียวสันป่าตอง และพิษณุโลก 2 ไม่ต้านทาน ต้องเฝ้าระวังเป็นพิเศษ
ตัวเลขจากงานวิจัยช่วยให้เห็นภาพ งานของกรมการข้าวปี 2566 ระบุว่าพิษณุโลก 2 เคยพบการระบาดสูงถึง 100% และใช้ พิษณุโลก 2 กับ กข85 เป็นพันธุ์อ่อนแอในการทดสอบ งานที่สุพรรณบุรีปี 2567 ใช้ กข97 เป็นพันธุ์อ่อนแอมาตรฐาน ซึ่งมีพื้นที่ใบเป็นโรค 88% ส่วนปทุมธานี 1 ที่ใช้เป็นพันธุ์ต้านทานมาตรฐาน ในการทดลองนั้นกลับได้ 14% อยู่ในกลุ่มอ่อนแอปานกลาง
ในงานข้าวพื้นเมืองภาคเหนือตอนล่าง ขาวดอกมะลิ 105 ได้ผลต้านทานสูงต่อเชื้อ 2 ไอโซเลตที่ใช้ทดสอบ ขณะที่ชัยนาท 1 อ่อนแอมาก ผลนี้ต่างจากคำเตือนของกรมการข้าว และสะท้อนว่าความต้านทานขึ้นกับสายพันธุ์เชื้อในแต่ละพื้นที่ จึงควรถามศูนย์วิจัยข้าวในจังหวัดว่าพันธุ์ใดยังต้านทานเชื้อในพื้นที่ของตนอยู่
🚜 วิธีป้องกันกำจัดโรคขอบใบแห้งโดยไม่ใช้สาร

วิธีป้องกันกำจัดโรคขอบใบแห้งที่ได้ผลที่สุดคือการจัดการนา ได้แก่ ใช้พันธุ์ต้านทาน ไม่ใส่ปุ๋ยไนโตรเจนมากเกินไป ไม่ระบายน้ำจากแปลงเป็นโรคไปแปลงอื่น และกำจัดตอซังกับวัชพืชที่เป็นแหล่งเชื้อ ทั้งกรมการข้าวและเอกสารต่างประเทศให้น้ำหนักกับวิธีเหล่านี้มากกว่าสารเคมี
- ไนโตรเจนพอดี: กรมการข้าวแนะนำไม่ใส่ปุ๋ยไนโตรเจนมากในดินที่อุดมสมบูรณ์อยู่แล้ว (2551) Pacific Pests อธิบายว่าไนโตรเจนมากทำให้ใบหนา ทรงพุ่มชื้น และแนะนำราว 80–100 กิโลกรัมไนโตรเจนต่อเฮกตาร์ (ประมาณ 12.8–16 กิโลกรัมไนโตรเจนต่อไร่) ตามสภาพพื้นที่ ใช้เครื่องมือคำนวณปุ๋ยแปลงเป็นปริมาณปุ๋ยที่ต้องซื้อได้
- ไม่ปลูกถี่และไม่ปลูกพันธุ์เดียว: งานที่สุพรรณบุรีระบุว่าการปลูกพันธุ์เดียวกันทั้งพื้นที่ ใส่ไนโตรเจนสูง และปลูกถี่ เพิ่มความเสี่ยงโรค
- คุมน้ำ: ไม่ระบายน้ำจากแปลงที่เป็นโรคไปแปลงอื่น (กรมการข้าว) ให้น้ำในแปลงกล้าตื้น และระบายน้ำได้ดีเมื่อน้ำท่วม (plantdiseases.org)
- เมล็ดพันธุ์: ถ้าเก็บเมล็ดไว้ทำพันธุ์เอง ให้เลือกจากต้นที่ไม่แสดงอาการ (Pacific Pests)
- ถอนกล้าอย่างระวัง: ให้รากติดมาด้วย ไม่ดึงจนรากขาด และไม่ตัดปลายใบกล้าก่อนปักดำ เพราะบาดแผลเป็นทางเข้าของเชื้อ (Pacific Pests)
- หลังเกี่ยว: ไถกลบตอซัง ฟาง ข้าวเรื้อ และต้นข้าวที่งอกเอง แล้วตากดินให้แห้ง กำจัดวัชพืชอาศัย (Pacific Pests, plantdiseases.org)
อย่าเผาตอซังหรือฟางเพื่อกำจัดเชื้อ แหล่งที่ใช้ในบทความนี้แนะนำให้ไถกลบตอซังและฟาง ไม่ได้แนะนำการเผา และการเผาในที่โล่งยังสร้างฝุ่นควันและอาจผิดข้อกำหนดของท้องถิ่น
🦠 ชีวภัณฑ์และแบคทีเรียปฏิปักษ์ ใช้กับโรคขอบใบแห้งได้ไหม
ปัจจุบันยังไม่มีชีวภัณฑ์ที่เป็นคำแนะนำมาตรฐานของกรมการข้าวสำหรับโรคขอบใบแห้งในแหล่งที่ค้นได้ งานวิจัยไทยทดลองแบคทีเรียปฏิปักษ์แล้วได้ผลดีในโรงเรือน แต่ยังไม่มีผลในแปลงนา ส่วนไตรโคเดอร์มาซึ่งชาวนาคุ้นเคยเป็นเชื้อราที่ใช้กับโรคจากเชื้อรา
- แบคทีเรียปฏิปักษ์จากดินรอบรากข้าว (ม.เกษตรศาสตร์ 2561): ในโรงเรือน เมื่อใช้ก่อนปลูกเชื้อโรค Bacillus cereus N55314 ลดการเกิดโรคได้ 67.47% และ Serratia sp. N43203 ลดได้ 46.73% ขณะที่คอปเปอร์ไฮดรอกไซด์ตามอัตราบนฉลากลดได้เพียง 8.74% ในการทดลองเดียวกัน เป็นผลระดับโรงเรือน 5 ซ้ำ ไม่มีการทดลองในนา
- ไตรโคเดอร์มา: งานสำรวจร้อยเอ็ดระบุว่าไม่ได้ผลกับเชื้อแบคทีเรียสาเหตุโรคขอบใบแห้ง อาจช่วยกระตุ้นความต้านทานของพืช แต่ไม่ได้ทดสอบในงานนั้น
- สารฟอกขาวและซิงค์ซัลเฟต: plantdiseases.org กล่าวถึงเป็นสารคลุกเมล็ด แต่ไม่มีเอกสารไทยที่ค้นได้แนะนำ จึงไม่แนะนำให้ทำเอง
นาข้าวอินทรีย์จึงต้องพึ่งพันธุ์ต้านทาน การจัดการน้ำ และการคุมปุ๋ยเป็นหลัก งานสำรวจร้อยเอ็ดพบโรคใน 14 จาก 108 แปลงข้าวอินทรีย์ (13%) และพบเฉพาะในอำเภอปทุมรัตต์ เชื้อที่แยกได้ส่วนใหญ่มาจากขาวดอกมะลิ 105 และ กข6 ซึ่งตรงกับรายชื่อพันธุ์อ่อนแอของกรมการข้าว
💊 โรคขอบใบแห้ง ใช้ยาอะไร
คำตอบตรง ๆ คือยังไม่มียาฉีดที่รักษาโรคขอบใบแห้งให้หาย กรมการข้าวระบุในปี 2551 ว่ายังไม่พบงานวิจัยยืนยันสารป้องกันกำจัดโรคที่ได้ผลน่าพอใจ และ Pacific Pests ระบุว่าสารประกอบทองแดงและยาปฏิชีวนะมีราคาแพงและยังไม่มีหลักฐานว่าได้ผล ต่อมาในปี 2566 กองวิจัยและพัฒนาข้าว กรมการข้าว ทดสอบสาร 4 ชนิดและพบสารที่ลดโรคได้ดีที่สุด
ในงานทดลองนี้ พ่นครั้งแรกเมื่อเริ่มพบอาการ และพ่นซ้ำอีกครั้งหลัง 7 วัน ในโรงเรือน ซิงค์ไทอะโซลมีความรุนแรงของโรคต่ำสุด 21.19% เทียบกับไม่พ่นสาร 41.56% และในแปลงทดลอง 3 แห่งก็มีความรุนแรงต่ำสุด (15.38%, 10.37% และ 10.99%) ผู้วิจัยสรุปว่าซิงค์ไทอะโซลใช้เป็นคำแนะนำควบคุมโรคได้ ส่วนในจานเลี้ยงเชื้อ คอปเปอร์ออกซีคลอไรด์ยับยั้งเชื้อได้ดีที่สุด งานเดียวกันระบุว่าสารบางชนิดที่เคยได้ผลในการทดลองก่อนหน้าไม่ได้ขึ้นทะเบียนใช้กับโรคนี้ในข้าว จึงแนะนำไม่ได้
รหัสกลุ่มสารอ้างอิงตาราง CropLife Australia ปี 2026 ซึ่งจัดคอปเปอร์ไฮดรอกไซด์ คอปเปอร์ออกซีคลอไรด์ และไตรเบสิกคอปเปอร์ซัลเฟตไว้ในกลุ่ม M1 และ FRAC Code List 2019 ซึ่งจัดสารทองแดงไว้ในกลุ่ม M01 และซิงค์ไทอะโซลไว้ในกลุ่ม M03 ทั้งหมดเป็นสารออกฤทธิ์แบบสัมผัสหลายตำแหน่ง ทำหน้าที่ป้องกัน ไม่ได้รักษาแผลที่เกิดแล้ว
ยาปฏิชีวนะและไอโซโพรไทโอเลน
สำหรับโรคใบขีดโปร่งแสงซึ่งเป็นโรคแบคทีเรียอีกชนิด กรมส่งเสริมการเกษตรระบุสาร ไอโซโพรไทโอเลน (isoprothiolane) คอปเปอร์ไฮดรอกไซด์ สเตรปโตมัยซินซัลเฟต + ออกซีเตตราไซคลินไฮโดรคลอไรด์ (streptomycin sulfate + oxytetracycline hydrochloride) และไตรเบสิกคอปเปอร์ซัลเฟต ให้ใช้ตามอัตราบนฉลาก แต่เอกสารของกรมการข้าวและกรมส่งเสริมการเกษตรที่ค้นได้ไม่ได้ระบุสารเหล่านี้สำหรับโรคขอบใบแห้งโดยตรง
ตาม FRAC สเตรปโตมัยซินอยู่กลุ่ม 25 ออกซีเตตราไซคลินอยู่กลุ่ม 41 (ยาปฏิชีวนะที่ยับยั้งการสร้างโปรตีน) และไอโซโพรไทโอเลนอยู่กลุ่ม 6 ซึ่งเป็นสารกำจัดเชื้อรา งานวิจัยของ ม.เกษตรศาสตร์เตือนว่าการใช้สารทองแดงและยาปฏิชีวนะไม่ถูกต้องอาจทำให้เชื้อดื้อและรุนแรงขึ้น ถ้าจะใช้ ให้ใช้เฉพาะผลิตภัณฑ์ที่ฉลากระบุว่าใช้กับข้าวและโรคนี้ ตามอัตราบนฉลาก
- อ่านฉลากทุกครั้ง ใช้เฉพาะผลิตภัณฑ์ที่ขึ้นทะเบียนในไทย และเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามที่ฉลากกำหนด
- สวมถุงมือ หน้ากาก แว่นตา เสื้อแขนยาว รองเท้าบูต ขณะผสมและพ่นสาร ไม่พ่นสวนลม ล้างมือและอาบน้ำหลังพ่น
- อย่าเพิ่มอัตราเกินฉลากเพราะคิดว่าจะหายเร็วขึ้น สารกลุ่มทองแดงเป็นสารป้องกัน ไม่ทำให้ใบที่แห้งแล้วกลับเขียว
- อย่าทิ้งน้ำล้างถังพ่นลงคูน้ำหรือแปลงนาข้างเคียง
🔁 ป้องกันการดื้อยา และพันธุ์ต้านทานเสื่อม
ปัญหาดื้อของโรคขอบใบแห้งมีสองด้าน คือเชื้อดื้อสารเคมี และเชื้อปรับตัวจนพันธุ์ต้านทานใช้ไม่ได้ วิธีลดความเสี่ยงคือพ่นสารเท่าที่จำเป็น และไม่ปลูกพันธุ์ต้านทานพันธุ์เดียวหรือยีนเดียวนานหลายปี
- เชื้อมีหลายสายพันธุ์: งานของกรมการข้าว (2566) ระบุว่ามีรายงานเชื้อถึง 20 พาโธไทป์ และบางไอโซเลตเอาชนะยีนต้านทาน xa5 ได้แล้ว
- ความต้านทานเสื่อมได้: งานที่สุพรรณบุรีระบุว่าความต้านทานจากยีนเดียวหรือพันธุ์เดียวอาจหมดไปเมื่อเชื้อปรับตัว จึงควรเปลี่ยนพันธุ์และไม่ปลูกพันธุ์เดียวกันทั้งพื้นที่
- ทองแดงทุกชนิดคือกลุ่มเดียวกัน: การเปลี่ยนจากคอปเปอร์ไฮดรอกไซด์เป็นคอปเปอร์ออกซีคลอไรด์ไม่นับเป็นการสลับกลุ่ม (ทั้งคู่ M01)
- ยาปฏิชีวนะ: กลุ่ม 25 และ 41 ออกฤทธิ์จุดเดียวที่การสร้างโปรตีน หลักทั่วไปคือไม่พ่นซ้ำติดกันและไม่ใช้ป้องกันล่วงหน้าโดยไม่มีโรค
- ลดรอบพ่น: หลักทั่วไป ยิ่งคุมน้ำ ปุ๋ย และแหล่งเชื้อได้ดี ความจำเป็นต้องพ่นยิ่งน้อย แรงกดดันให้เชื้อดื้อยิ่งต่ำ
🛡️ วิธีป้องกันโรคขอบใบแห้งในนาข้าวระยะยาว
การป้องกันโรคขอบใบแห้งในนาข้าวระยะยาวคือวางแผนตั้งแต่ก่อนปลูก เลือกพันธุ์ที่ยังต้านทานเชื้อในพื้นที่ จัดการตอซังและวัชพืช คุมน้ำไม่ให้ไหลจากแปลงเป็นโรค และใส่ไนโตรเจนพอดี แล้วเก็บสารเคมีไว้ใช้เมื่อจำเป็น
- ก่อนปลูก: ถามศูนย์วิจัยข้าวหรือสำนักงานเกษตรอำเภอว่าพันธุ์ใดต้านทานเชื้อในพื้นที่ และหมุนเวียนพันธุ์
- แปลงกล้า: น้ำตื้น ไม่ตัดปลายใบ ถอนกล้าให้รากติด
- ช่วงแตกกอ: ไม่เร่งยูเรียเกินจำเป็น ไม่ปลูกถี่ สำรวจแปลงทุกสัปดาห์ โดยเฉพาะหลังพายุฝน
- เมื่อพบโรค: หยุดระบายน้ำจากแปลงนั้นไปแปลงอื่น ตรวจยืนยันด้วยการตัดใบแช่น้ำ แล้วปรึกษาเจ้าหน้าที่ก่อนตัดสินใจพ่นสาร
- หลังเกี่ยว: ไถกลบตอซังและข้าวเรื้อ ตากดิน กำจัดวัชพืชรอบคันนา
- ปีถัดไป: ถ้าแปลงเคยเป็นโรครุนแรง เปลี่ยนไปปลูกพันธุ์ต้านทาน และเก็บเมล็ดพันธุ์จากต้นที่ไม่เป็นโรคเท่านั้น
ก่อนตัดสินใจซื้อสาร ให้คิดต้นทุนเทียบกับราคาข้าวเปลือกในช่วงนั้น ดูราคาผักผลไม้วันนี้ประกอบการวางแผนขาย และใช้เครื่องมือคำนวณปุ๋ยวางแผนปุ๋ยไนโตรเจนฤดูหน้าไม่ให้เกินความต้องการของข้าว
สรุป โรคขอบใบแห้งเป็นโรคจากแบคทีเรีย ระบาดตามน้ำ ฝน และลม รุนแรงในพันธุ์อ่อนแอและนาที่ใส่ไนโตรเจนมาก ยังไม่มีสารใดรักษาให้หาย วิธีที่ได้ผลคือใช้พันธุ์ต้านทาน จัดการน้ำ ปุ๋ย และตอซัง ส่วนสารเคมีอย่างซิงค์ไทอะโซลหรือสารกลุ่มทองแดงเป็นตัวเสริมตามฉลาก
📚 แหล่งอ้างอิง
- กรมการข้าว (อธิบดีกรมการข้าว) เตือนโรคขอบใบแห้งในข้าวนาปี 11 ก.ย. 2551 (จากหนังสือพิมพ์แนวหน้า) ผ่านเครือข่ายสารสนเทศหลังการเก็บเกี่ยว phtnet
- ศุภลักษณา สนคงนอก และคณะ กองวิจัยและพัฒนาข้าว กรมการข้าว 2566: ประสิทธิภาพสารป้องกันกำจัดโรคขอบใบแห้งของข้าว วารสารการเกษตรราชภัฏ 22(2): 24–35
- Ilada Rungploy และคณะ 2567: การประเมินลักษณะความต้านทานต่อโรคขอบใบแห้งของสายพันธุ์ข้าวในจังหวัดสุพรรณบุรี วารสารเกษตรรำไพพรรณี 2(1)
- Sangwanna, Seeniang และ Patarapuwadol 2561: การสำรวจโรคขอบใบแห้งและความต้องการความรู้ในการจัดการโรคขอบใบแห้งของข้าวในระบบการผลิตข้าวอินทรีย์ จังหวัดร้อยเอ็ด วารสารวิทยาศาสตร์เกษตร 49(3)
- Anusara Jansaeng และ Supot Kasem ม.เกษตรศาสตร์ 2561: กลไกที่หลากหลายของแบคทีเรียปฏิปักษ์สายพันธุ์ใหม่จากดินบริเวณรากข้าว ต่อการควบคุมโรคขอบใบแห้งของข้าว วารสารเกษตรพระจอมเกล้า 36(2)
- Teaychin Worasit และคณะ 2565: การประยุกต์ใช้เทคนิคการเรียนรู้เชิงลึกสำหรับการรู้จำโรคขอบใบแห้งและโรคไหม้ของข้าว วารสารแก่นเกษตร 50(1)
- Sarocha Thawathotsapakorn และคณะ: การตรวจสอบยีนต้านทานและการประเมินความต้านทานต่อโรคขอบใบแห้งในข้าวพื้นเมืองภาคเหนือตอนล่าง วารสารวิจัยและส่งเสริมวิชาการเกษตร 41(2)
- ศูนย์ติดตามและแก้ไขปัญหาภัยพิบัติด้านการเกษตร กระทรวงเกษตรและสหกรณ์: โรคใบขีดโปร่งแสงข้าว (คำแนะนำกรมส่งเสริมการเกษตร) ผ่าน สนง.เกษตรและสหกรณ์จังหวัดเชียงราย
- กรมส่งเสริมการเกษตร: สถานการณ์พื้นที่ระบาดศัตรูพืช ข้อมูล ณ 24 ก.ย. 2568 ผ่าน สนง.เกษตรและสหกรณ์จังหวัดอุดรธานี
- เดลินิวส์ 25 ก.ย. 2567: กรมส่งเสริมการเกษตรเตือนโรคไหม้ข้าว
- เดลินิวส์ 2 ก.พ. 2569: กรมส่งเสริมการเกษตรเตือนโรคใบจุดสีน้ำตาลในข้าว
- Pacific Pests, Pathogens and Weeds Fact Sheet 418: Rice bacterial leaf blight
- Plant Diseases Caused by Bacteria – Narratives: Bacterial blight of rice (plantdiseases.org)
- CropLife Australia: Fungicide Activity Group Table 2026 (กลุ่มสารทองแดง M1)
- FRAC Code List 2019 (เผยแพร่ซ้ำโดย Directorate of Plant Protection, Quarantine & Storage อินเดีย)
- UC Riverside: Fungicides listed by class (FRAC)
🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?
เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ
❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
โรคขอบใบแห้งใช้ยาอะไร
ยังไม่มีสารที่รักษาโรคขอบใบแห้งให้หาย งานทดลองของกรมการข้าวปี 2566 พบว่าซิงค์ไทอะโซล 20% SC 60 มล. ต่อน้ำ 20 ลิตร (FRAC M03) ลดโรคได้ดีที่สุด เทียบกับสารกลุ่มทองแดง (FRAC M01) พ่นเมื่อเริ่มพบอาการและซ้ำหลัง 7 วัน ใช้เฉพาะผลิตภัณฑ์ที่ฉลากระบุใช้กับข้าว และเน้นพันธุ์ต้านทานกับการจัดการน้ำและปุ๋ยเป็นหลัก
โรคขอบใบแห้งเกิดจากอะไร เป็นเชื้อราหรือแบคทีเรีย
โรคขอบใบแห้งเกิดจากเชื้อแบคทีเรีย Xanthomonas oryzae pv. oryzae ไม่ใช่เชื้อรา สารกำจัดเชื้อราและไตรโคเดอร์มาจึงไม่ได้ผลกับโรคนี้ เชื้อแพร่ไปกับน้ำในนา ฝน และลม และเข้าทางรูน้ำที่ขอบใบ ปากใบ และบาดแผล
อาการโรคขอบใบแห้งในข้าวเป็นอย่างไร
เริ่มเป็นรอยช้ำน้ำที่ขอบใบล่าง แล้วลามจากปลายใบลงมาเป็นแถบยาว ขอบแผลเป็นคลื่น เปลี่ยนเป็นสีเหลืองแล้วเทาขาว ใบแห้งม้วน บนแผลใหม่มีหยดเมือกสีครีม ถ้าเป็นในต้นกล้าจะเหี่ยวทั้งต้นที่เรียกว่าอาการครีเสก
แยกโรคขอบใบแห้งกับโรคใบไหม้ของข้าวอย่างไร
โรคขอบใบแห้งเป็นแผลที่ขอบใบและปลายใบ ลามเป็นแถบยาวสีเทาขาว และมีหยดเมือก ส่วนโรคไหม้เกิดจากเชื้อรา เป็นแผลรูปตาตรงกลางสีเทาขอบสีน้ำตาลกลางใบ ลองตัดใบตรงแผลจุ่มแก้วน้ำใส ถ้ามีสายขุ่นไหลออกมาแสดงว่าเป็นแบคทีเรีย
พันธุ์ข้าวอะไรต้านทานโรคขอบใบแห้ง
กรมการข้าวระบุว่าสุพรรณบุรี 60 สุพรรณบุรี 90 สุพรรณบุรี 1 สุพรรณบุรี 2 และ กข23 ต้านทานโรคนี้ ส่วนขาวดอกมะลิ 105 กข6 เหนียวสันป่าตอง และพิษณุโลก 2 อ่อนแอ เชื้อปรับตัวได้และมีหลายสายพันธุ์ จึงควรถามศูนย์วิจัยข้าวในพื้นที่และหมุนเวียนพันธุ์
🌱 พืชที่มักพบโรคนี้
โรคนี้มักพบในพืชดังต่อไปนี้
🔍 อาการของโรค
ตรวจสอบว่าพืชของคุณมีอาการเหล่านี้หรือไม่
ที่ขอบใบ (ระยะแรก): รอยช้ำฉ่ำน้ำที่ขอบใบของใบล่าง ข้างเดียวหรือสองข้าง
ที่ใบ: แผลลามจากปลายใบลงโคนใบ ขอบแผลเป็นคลื่น เปลี่ยนจากเหลืองเป็นเทาหรือขาว ใบแห้งม้วน
บนแผล: หยดเมือกสีครีมคล้ายยางสน แห้งเป็นเม็ดสีน้ำตาลที่หลุดไปกับน้ำฝน
ที่ต้นกล้า (ครีเสก): ใบเหี่ยว ม้วน สีเขียวอมเทา แล้วเหลืองเป็นสีฟาง ต้นมักตาย
ที่ใบยอด: เหลืองซีดทั้งใบหรือเป็นแถบเหลืองกว้าง (พบน้อยกว่า)
ที่กาบใบ: แผลลามถึงกาบใบและลำต้นในพันธุ์อ่อนแอ
ที่รวงและเมล็ด: เมล็ดลีบ เมล็ดเบา คุณภาพต่ำ ถ้าเป็นรุนแรงในระยะน้ำนม
🛒 สินค้าแนะนำสำหรับรักษาโรค
⚡ ผลิตภัณฑ์คุณภาพที่แนะนำสำหรับการรักษาและป้องกัน
📚 อ่านต่อ: โรคและแมลงที่เกี่ยวข้อง
📅 เผยแพร่ 19 พ.ย. 2026




