ไส้เดือนฝอยรากปม
พบทำลาย ฝรั่ง ข้าว พริก และอีก 15 ชนิด
รากบวมเป็นปม ต้นเหี่ยว ใช้กล้าสะอาด ปลูกพืชหมุนเวียน อบดินด้วยพลาสติกใส 4–6 สัปดาห์
- ชนิดที่พบ
- Meloidogyne incognita, Meloidogyne enterolobii, Meloidogyne graminicola และอีก 2 ชนิด
- แพร่ระบาดทาง
- ดินติดเครื่องมือ รองเท้า และเครื่องจักร, ต้นกล้าที่มีปมที่ราก, น้ำที่ไหลบ่าจากแปลงที่เป็นโรค, ปลูกพืชอาศัยซ้ำที่เดิม
- พืชที่ถูกทำลาย (18 ชนิด)
- ฝรั่ง ข้าว พริก ผักสลัด มะเขือเทศ หม่อน จามจุรี สับปะรด ถั่ว แตงโม แตงกวา มันเทศ กระเจี๊ยบเขียว แครอท มันฝรั่ง ยาสูบ ถั่วเหลือง ฝ้าย
- อัปเดตล่าสุด
- 15 พ.ย. 2569
สรุปสั้น (TL;DR)
อ่าน 30 วินาที- ไส้เดือนฝอยรากปม (Meloidogyne) คือหนอนตัวกลมขนาดจิ๋วในดิน ทำให้รากบวมเป็นปม ต้นเหี่ยว ใบเหลือง ผลผลิตลด
- ระยะเข้าทำลายคือตัวอ่อนวัยที่ 2 (J2) วงจรชีวิตเฉลี่ยราว 25 วัน
- ในไทยพบ M. incognita และ M. enterolobii ในฝรั่ง, M. enterolobii ในพริก และ M. graminicola ในข้าว (ปมรูปตะขอ)
- ปมไส้เดือนฝอยถูไม่หลุด ต่างจากปมไรโซเบียมของพืชตระกูลถั่วที่ถูหลุด
- จัดการก่อนปลูก: กล้าสะอาด ปลูกพืชหมุนเวียน อบดินด้วยพลาสติกใส 4–6 สัปดาห์ พักแปลง และใช้เชื้อราปฏิปักษ์
- สารเคมีใช้ตามอัตราบนฉลาก สลับกลุ่ม IRAC ที่มีหมายเลข (N-1, N-2, N-3) และไส้เดือนฝอยกำจัดแมลงไม่ได้กำจัดไส้เดือนฝอยรากปม
📋 ภาพรวมโรค
ไส้เดือนฝอยรากปม คือหนอนตัวกลมขนาดเล็กมากในสกุล Meloidogyne ที่อาศัยในดินและฝังตัวกินอยู่ในรากพืช ทำให้รากบวมเป็นปมหรือที่เรียกว่าโรครากปม ต้นจึงดูดน้ำและธาตุอาหารได้น้อยลง เหี่ยวง่ายตอนแดดจัด ใบเหลือง แคระแกร็น และผลผลิตลด ในไทยพบทำลายฝรั่ง ข้าว พริก ผักสลัด และพืชผักอีกหลายชนิด
คำว่า “ไส้เดือนฝอย” ที่คนค้นหามีสองความหมาย ด้านหนึ่งคือไส้เดือนฝอยศัตรูพืชอย่างไส้เดือนฝอยรากปมในบทความนี้ อีกด้านคือไส้เดือนฝอยกำจัดแมลงที่ใช้เป็นชีวภัณฑ์ บทความนี้อธิบายความต่างของสองกลุ่มนี้ วงจรชีวิต อาการ ชนิดที่พบในไทย และวิธีกำจัดไส้เดือนฝอยรากปมทั้งแบบไม่ใช้สารและด้วยสาร ตามข้อมูลของกรมวิชาการเกษตร งานวิจัยไทย และหน่วยงานส่งเสริมการเกษตรต่างประเทศ
🪱 ไส้เดือนฝอย คืออะไร และไส้เดือนฝอยรากปมหน้าตาเป็นอย่างไร
ไส้เดือนฝอยคือหนอนตัวกลมรูปร่างคล้ายปลาไหลที่อาศัยในดิน ตัวเล็กจนมองด้วยตาเปล่าไม่เห็น ต้องใช้กล้องจุลทรรศน์ จึงไม่ใช่ไส้เดือนดินและไม่ใช่ลูกไส้เดือน ส่วนที่เกษตรกรมองเห็นได้คือ “ปม” บนรากที่ไส้เดือนฝอยรากปมสร้างขึ้น
ไส้เดือนฝอยรากปมตัวเมียที่โตเต็มที่จะบวมเป็นรูปลูกแพร์หรือรูปไข่และฝังอยู่ในรากตลอดชีวิต ต่างจากไส้เดือนฝอยรอยแผล (Pratylenchus) ที่ตัวเมียยังเรียวยาวและเคลื่อนที่ในรากได้ สกุล Meloidogyne มีพืชอาศัยกว้างมาก เอกสารทบทวนในวิทยานิพนธ์ของมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ระบุว่ามีพืชอาศัยมากกว่า 2,000 ชนิด
ไส้เดือนฝอยในดินอันตรายไหม ไส้เดือนฝอยในดินมีหลายกลุ่ม ไม่ใช่ทุกชนิดเป็นศัตรูพืช ไส้เดือนฝอยรากปมเป็นอันตรายต่อพืชเพราะทำลายราก ส่วนไส้เดือนฝอยกำจัดแมลง เช่น Steinernema และ Heterorhabditis มหาวิทยาลัยแมริแลนด์ระบุว่าไม่เป็นอันตรายต่อคน สัตว์ และพืช รายละเอียดอยู่ในหัวข้อถัดไป
🐛 ไส้เดือนฝอยศัตรูพืช กับ ไส้เดือนฝอยกำจัดแมลง ต่างกันอย่างไร
ไส้เดือนฝอยศัตรูพืชกินรากพืชและทำให้ต้นโทรม ส่วนไส้เดือนฝอยกำจัดแมลงเข้าไปในตัวแมลงแล้วทำให้แมลงตาย จึงถูกใช้เป็นชีวภัณฑ์ ทั้งสองกลุ่มเรียกว่า “ไส้เดือนฝอย” เหมือนกัน แต่เป็นคนละสกุลและมีบทบาทตรงข้ามกัน
เอกสารของกรมวิชาการเกษตรเรื่องไส้เดือนฝอยกำจัดแมลงศัตรูพืชสายพันธุ์ไทยอธิบายว่า Steinernema sp. มีแบคทีเรีย Xenorhabdus sp. อยู่ร่วมกัน ตัวอ่อนระยะติดเชื้อเข้าสู่ตัวแมลงทางช่องเปิดธรรมชาติ ปล่อยแบคทีเรียออกมาในเลือดแมลง แมลงตายภายในไม่เกิน 12 ชั่วโมง และสายพันธุ์นี้ทนอุณหภูมิได้ถึง 38 °C เป้าหมายคือหนอนผีเสื้อและด้วงในดิน เช่น หนอนใยผัก หนอนกระทู้หอม หนอนกระทู้ผัก และด้วงหมัดผัก
ข้อสำคัญคือ ไส้เดือนฝอยกำจัดแมลงไม่ได้ช่วยกำจัดไส้เดือนฝอยรากปม เพราะเป้าหมายคือแมลง ไม่ใช่ไส้เดือนฝอยศัตรูพืช ถ้าต้นเป็นโรครากปม ต้องใช้วิธีในหัวข้อการจัดการด้านล่าง
🔄 วงจรชีวิตไส้เดือนฝอยรากปม และอุณหภูมิที่มีผล
ไส้เดือนฝอยรากปมทุกชนิดมีวงจรชีวิตแบบเดียวกัน ตัวอ่อนวัยที่ 2 (J2) ในดินเป็นระยะเข้าทำลาย ส่วนตัวเมียที่โตแล้วฝังอยู่ในรากและวางไข่ Texas A&M ระบุว่าวงจรชีวิตเฉลี่ยราว 25 วัน ส่วน UC IPM ระบุว่าไส้เดือนฝอยศัตรูพืชหลายชนิดครบรอบจากไข่ถึงตัวเต็มวัยที่วางไข่ได้เร็วสุดราว 21–28 วันในหน้าร้อน
เอกสารของ Texas A&M อธิบายลำดับไว้ชัดเจน ตัวอ่อนลอกคราบครั้งแรกตั้งแต่อยู่ในไข่ แล้วออกมาเป็น J2 ในดิน J2 เข้ารากที่ปลายรากหรือใกล้ปลายราก ฝังตัวนิ่ง แล้วปล่อยสารที่ทำให้เซลล์รอบ ๆ ขยายใหญ่เป็น “เซลล์ยักษ์” (giant cells) เพื่อเป็นแหล่งอาหาร ตัวเมียบวมเป็นรูปลูกแพร์และลอกคราบอีก 2 ครั้ง เริ่มวางไข่ราว 20 วันหลังเข้าราก โดยเฉลี่ยวางวันละราว 30 ฟองนาน 2 สัปดาห์ ไข่อยู่ในถุงวุ้นที่โผล่ผ่านผิวรากออกมาในดิน
ตัวเลขอุณหภูมิมาจากสหรัฐฯ ซึ่งมีฤดูหนาวที่ดินเย็นจนไส้เดือนฝอยหยุดทำงาน ในเมืองไทยดินส่วนใหญ่อุ่นเกือบตลอดปี จึงเปิดโอกาสให้ไส้เดือนฝอยเพิ่มจำนวนได้หลายรุ่นต่อเนื่อง Texas A&M ระบุว่าประชากรเพิ่มขึ้นเร็วมากเมื่อสภาพเหมาะสม
🔍 อาการไส้เดือนฝอยรากปม และวิธีดูปมที่ราก

อาการของโรครากปมเห็นได้ทั้งเหนือดินและใต้ดิน เหนือดินคือต้นเหี่ยวช่วงแดดจัดแม้ดินยังชื้น ใบซีดเหลือง โตช้า และผลผลิตลด ใต้ดินคือรากบวมเป็นปม ซึ่งเป็นสัญญาณที่ใช้ยืนยันได้ดีที่สุด
- ปมที่ราก รากบวมตรงจุดที่ไส้เดือนฝอยเข้า หลายจุดรวมกันกลายเป็นปมใหญ่ ปมอาจใหญ่ได้ราว 1 นิ้ว (2.5 ซม.) แต่ส่วนใหญ่เล็กกว่า
- พืชล้มลุกกับไม้ยืนต้นต่างกัน พืชล้มลุกที่โตเร็ว เช่น ผัก มีปมใหญ่และนิ่ม ส่วนไม้ยืนต้นมีปมเล็กและแข็ง
- รากฝอยน้อย รากที่ถูกทำลายโตช้าและแทบไม่มีรากฝอย ปลายฤดูอาจมีรากเน่าตามมา
- หัวและรากสะสมอาหาร เช่น มันเทศ แครอท มีตุ่มนูนเล็ก ๆ ที่ผิว
- ต้นเหี่ยวกลางวัน เหี่ยวช่วงร้อนที่สุดของวันแม้ดินมีความชื้นพอ ต้นแคระ ใบเหลือง ผลน้อยและเล็ก
- โรคอื่นแทรก NC State Extension ระบุว่าต้นที่เป็นโรครากปมเสี่ยงต่อโรคจากเชื้อราและแบคทีเรียมากขึ้น
ปมไส้เดือนฝอย กับ ปมไรโซเบียมของพืชตระกูลถั่ว แยกอย่างไร
UC IPM ให้วิธีแยกง่าย ๆ ปมจากไส้เดือนฝอยรากปมคือรากที่บวมจริง ใช้นิ้วถูอย่างไรก็ไม่หลุด ส่วนปมตรึงไนโตรเจนของพืชตระกูลถั่วเกาะอยู่ด้านข้างรากและถูหลุดออกได้ ปมแบบหลังเป็นประโยชน์ต่อพืช อย่าเข้าใจผิดแล้วไปกำจัด
ถอนต้นที่มีอาการขึ้นมาทั้งราก เคาะหรือล้างดินออกเบา ๆ แล้วดูปมตามรากฝอย ถ้าเป็นไม้ยืนต้นให้ขุดดูรากฝอยใต้ทรงพุ่ม อาการเหนือดินของโรครากปมคล้ายโรครากอื่นและการขาดน้ำหรือธาตุอาหาร การดูรากจึงจำเป็นก่อนตัดสินใจรักษา
อาการเหนือดินคล้ายกับโรครากเน่าโคนเน่า และการขาดธาตุอาหาร ถ้ารากไม่มีปมแต่เน่าดำ ควรตรวจโรครากเน่าแทน และถ้าสงสัยเรื่องปุ๋ย ลองคำนวณสูตรปุ๋ยที่เหมาะกับพืชด้วยเครื่องมือคำนวณปุ๋ย
🗺️ ชนิดไส้เดือนฝอยรากปมที่พบในไทยและพืชที่ทำลาย
ไส้เดือนฝอยรากปมในไทยมีหลายชนิด งานที่ตรวจชนิดแล้วพบ M. incognita และ M. enterolobii ในฝรั่ง M. enterolobii ในพริก และ M. graminicola ในข้าว ชนิดที่ต้องระวังเป็นพิเศษคือ M. enterolobii เพราะเอาชนะความต้านทานที่ปรับปรุงไว้ในพันธุ์มะเขือเทศและมันเทศได้
ในต่างประเทศ Clemson Extension ระบุว่าพืชที่ไส้เดือนฝอยรากปมทำลายมาแต่เดิม ได้แก่ ถั่ว แตงโม แตงกวา มะเขือเทศ มันเทศ และกระเจี๊ยบเขียว ส่วน M. enterolobii แพร่เร็วในนอร์ทแคโรไลนาโดยเฉพาะในมันเทศและถั่วเหลือง และเอาชนะความต้านทานในพันธุ์มะเขือเทศและมันเทศได้ ส่วน Nemaplex ของ UC Davis แสดงภาพความเสียหายจากไส้เดือนฝอยรากปมในยาสูบ มะเขือเทศ มันฝรั่ง แครอท ผักกาดหอม แคนตาลูป ถั่วเหลือง และฝ้าย ไส้เดือนฝอยรากปมจึงเป็นปัญหาของพืชผักแทบทุกชนิด ทั้งมะเขือเทศ พริก แตง และผักใบ
งานสำรวจไส้เดือนฝอยศัตรูพืชของไทยช่วงปี 2530–2533 โดย Toida และคณะ (JIRCAS) พบไส้เดือนฝอย 29 ชนิดจาก 14 สกุลในไร่และสวน และวัดขนาดตัวอ่อนวัย 2 ของไส้เดือนฝอยรากปม 4 ชนิดเพื่อใช้แยกชนิด แสดงว่าไส้เดือนฝอยรากปมเป็นเพียงกลุ่มหนึ่งของไส้เดือนฝอยในดินไทย
🍐 โรครากปมในฝรั่ง อาการและงานวิจัยของกรมวิชาการเกษตร

โรครากปมในฝรั่งเป็นปัญหารุนแรงในสวนฝรั่งภาคกลาง งานของ Jindapunnapat และคณะ (2013) สำรวจ 6 สวนในนครปฐม สมุทรสาคร และราชบุรี พบ M. incognita และ M. enterolobii ทำให้ต้นฝรั่งพันธุ์กิมจูและแป้นสีทองจำนวนมากทรุดโทรมและให้ผลน้อยลง
- เหนือดิน ใบเหลือง ต้นแคระ ใบพับ ใบไหม้และเหี่ยวโดยเฉพาะเมื่อขาดน้ำ ผลสุกช้า
- ใต้ดิน รากเป็นปม รากเน่าบางส่วน และมีรากพิเศษแตกออกมามากผิดปกติเพื่อชดเชยรากที่เสีย
กรมวิชาการเกษตรทดลองจัดการโรครากปมของฝรั่งพันธุ์กิมจูต่อเนื่อง 3 ปี (2554–2556) ปีแรกทดลองในกระถาง ปีที่ 2–3 ทดลองในสวนที่มีการระบาด ใส่สารหรือชีวภัณฑ์ต้นละ 4 ครั้ง ห่างกัน 30 วัน แล้ววัด “อัตราการขยายพันธุ์” ของไส้เดือนฝอย ค่าต่ำกว่า 1 หมายถึงประชากรลดลง
ผลทั้ง 2 ปีชี้ว่าทุกกรรมวิธีลดไส้เดือนฝอยได้เมื่อเทียบกับต้นที่ไม่ใส่อะไร แต่ผลขึ้นลงตามปีมาก (ค่าความแปรปรวนของข้อมูลสูง) ตัวเลขเหล่านี้เป็นอัตราที่ใช้ในงานทดลองของกรมวิชาการเกษตร (2555–2556) ไม่ใช่คำแนะนำอัตราอย่างเป็นทางการ นอกจากนี้ Jindapunnapat และคณะยังพบว่าการใส่เชื้อรา Trichoderma harzianum ที่บริเวณรากฝรั่งลดจำนวนไส้เดือนฝอยทั้งในดินและในรากได้ และหยุดการเจริญของตัวอ่อน
ในการทดลองยังมีคาร์โบฟูรานด้วย แต่บทความนี้ไม่นำมาแนะนำ เพราะยังตรวจสถานะการขึ้นทะเบียนปัจจุบันในไทยไม่ได้
🌾 ไส้เดือนฝอยรากปมในข้าว พริก ผักสลัด และมะเขือเทศ
นอกจากฝรั่ง ไส้เดือนฝอยรากปมยังพบในข้าว พริก และผัก แต่ละพืชมีชนิดและลักษณะอาการต่างกันเล็กน้อย การรู้ว่าพืชของเราเจอชนิดไหนช่วยให้เลือกพันธุ์ต้านทานและพืชหมุนเวียนได้ถูก
ข้าว: ปมรูปตะขอที่ปลายราก
ไส้เดือนฝอยรากปมข้าว M. graminicola เข้าทำลายข้าวตั้งแต่ระยะกล้าและระยะแตกกอ ทำให้รากเป็นปมคล้ายตะขอ ในแปลงข้าวปทุมธานีพบปมรูปตะขอ แต่ไม่พบถุงไข่ที่ผิวราก ข้าวที่ถูกทำลายจะแคระแกร็น ใบเหลืองซีด และแตกกอน้อย วิทยานิพนธ์ของ ม.สงขลานครินทร์อ้างรายงานในนครนายกและปทุมธานีว่าในสภาพข้าวไร่ ผลผลิตของพันธุ์ข้าวที่อ่อนแอลดลงได้ถึง 25% (บุญหงส์ จงคิด และวุฒิชัย แตงทอง 2557)
ไส้เดือนฝอยชนิดนี้ระบาดรุนแรงในดินร่วนปนทรายที่ไม่มีน้ำขัง แต่ก็มีรายงานความเสียหายในนาที่มีน้ำขังด้วย การขังน้ำนานช่วยลดประชากรได้ งานในปทุมธานีพบในรากข้าวพันธุ์ปทุมธานี 1 ที่อำเภอสามโคกมากที่สุด 70.6 ตัวต่อราก 10 กรัม
พริก
Boonrin และคณะ (2024) พบ M. enterolobii ในแปลงพริก 4 อำเภอของอุบลราชธานี ต้นพริกใบเหลือง ใบตก แคระแกร็น และเมื่อถอนขึ้นมาพบปมจำนวนมาก พริกพันธุ์ซูเปอร์ฮอตในอำเภอเมืองเสียหายรุนแรงที่สุด
ผักสลัด
ไทยรัฐรายงานว่าเจ้าหน้าที่ของกรมวิชาการเกษตรพบไส้เดือนฝอยรากปมในผักสลัดอินทรีย์ที่อำเภอน้ำหนาว จังหวัดเพชรบูรณ์ ระบาดค่อนข้างรุนแรงในทุกโรงเรือน ต้นแคระ ลำต้นแกร็น ใบเหลือง และถอนขึ้นมาพบรากเป็นปม
มะเขือเทศ
มะเขือเทศอ่อนแอต่อไส้เดือนฝอยรากปมมาก Texas A&M แนะนำให้ปลูกมะเขือเทศหรือกระเจี๊ยบเขียวเป็นพืชทดสอบเมื่อไม่รู้ประวัติแปลง UC IPM ระบุว่ามะเขือเทศที่มีอักษร N ในรหัสพันธุ์ (เช่น VFN) ต้านทานไส้เดือนฝอยรากปมชนิดทั่วไป และในแปลงทดลองให้ผลผลิตมากกว่าพันธุ์อ่อนแอเกือบ 6 เท่า แต่ถ้าเป็น M. enterolobii ความต้านทานนี้อาจใช้ไม่ได้
🌳 ไส้เดือนฝอยในทุเรียน ข้อมูลที่ยืนยันได้
ณ ตอนที่เขียนบทความนี้ เรายังไม่พบเอกสารของกรมวิชาการเกษตรหรืองานวิจัยที่เปิดอ่านได้ ซึ่งยืนยันว่าไส้เดือนฝอยรากปมเป็นศัตรูสำคัญของทุเรียนในไทย ฐานข้อมูล EPPO ก็ไม่มีไส้เดือนฝอยในรายชื่อศัตรูของทุเรียน จึงไม่ควรสรุปว่าต้นทุเรียนโทรมเกิดจากไส้เดือนฝอยโดยไม่ตรวจราก
ถ้าทุเรียนใบเหลือง ยอดไม่แตก หรือกิ่งแห้ง ให้ขุดดูรากฝอยใต้ทรงพุ่มก่อน ถ้ารากเน่าเป็นสีน้ำตาลถึงดำ ให้ดูเรื่องโรครากเน่าโคนเน่า แต่ถ้าพบปมแข็งบนราก ให้เก็บตัวอย่างดินและรากส่งห้องปฏิบัติการตรวจชนิดไส้เดือนฝอย ก่อนตัดสินใจใช้สารใด ๆ เพราะยังไม่มีอัตราสารกำจัดไส้เดือนฝอยในทุเรียนที่เราตรวจพบจากหน่วยงานรัฐ
อย่าใช้สารกำจัดไส้เดือนฝอยกับทุเรียนตามคำบอกต่อ ใช้เฉพาะสารที่ฉลากระบุให้ใช้กับทุเรียนและไส้เดือนฝอย ตามอัตราบนฉลาก และเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามฉลาก โดยเฉพาะสวนที่ส่งออก
🌡️ ไส้เดือนฝอยในดิน แพร่กระจายอย่างไร และระบาดเมื่อไร
ไส้เดือนฝอยรากปมแพร่ไปแปลงใหม่โดยติดไปกับดิน ต้นพืช และน้ำที่ไหลผ่านแปลงที่เป็นโรค ความเสียหายรุนแรงที่สุดในดินทรายที่อุ่นและมีการให้น้ำ ตามข้อมูลของ UC IPM
- ดินติดเครื่องมือ รองเท้า และเครื่องจักร ล้างเครื่องมือให้สะอาดก่อนใช้แปลงอื่น
- ต้นกล้าและวัสดุปลูก UC IPM ระบุว่าไส้เดือนฝอยมักเข้าพื้นที่ใหม่ทางดินหรือต้นที่มีไส้เดือนฝอยติดมา
- น้ำ น้ำที่ไหลบ่าจากแปลงที่เป็นโรคพาไส้เดือนฝอยไปแปลงอื่นได้
- ดินทราย อุ่น และชื้น เป็นสภาพที่ไส้เดือนฝอยทำความเสียหายมากที่สุด
- ปลูกพืชอาศัยซ้ำที่เดิม ทำให้ประชากรสะสมขึ้นทุกฤดู
สำหรับเกษตรกรไทย สิ่งที่ควรระวังคือการซื้อกล้าไม้ผลหรือกล้าผักที่มีปมที่รากมาปลูก และการนำดินจากแปลงที่เคยเป็นโรครากปมมาใช้เพาะกล้า เมื่อไส้เดือนฝอยเข้าแปลงแล้ว การกำจัดให้หมดทำได้ยากมาก
🧭 วิธีกำจัดไส้เดือนฝอยรากปมแบบผสมผสาน
การกำจัดไส้เดือนฝอยรากปมต้องทำก่อนปลูกเป็นหลัก NC State Extension ระบุว่าเมื่อไส้เดือนฝอยเข้าไปอยู่ในรากแล้วไม่มีวิธีรักษาที่ได้ผล จึงต้องใช้หลายวิธีร่วมกันเพื่อกดประชากรในดินให้ต่ำก่อนปลูกพืชรอบใหม่
สำหรับสวนครัวและไม้กระถาง ทั้ง UC IPM และ Texas A&M ระบุว่าในสหรัฐฯ ไม่มีสารเคมีกำจัดไส้เดือนฝอยสำหรับคนทั่วไปใช้ในสวนบ้าน วิธีที่ใช้ได้จริงจึงเป็นวิธีไม่ใช้สาร ส่วนแปลงพืชเศรษฐกิจมูลค่าสูงจึงค่อยพิจารณาสารเคมีตามฉลาก
🌿 กำจัดไส้เดือนฝอยรากปมโดยไม่ใช้สาร

วิธีไม่ใช้สารที่หน่วยงานส่งเสริมการเกษตรแนะนำคือ ใช้กล้าสะอาด ปลูกพืชหมุนเวียนที่ไม่ใช่พืชอาศัย ใช้พันธุ์ต้านทาน พักแปลง อบดินด้วยแสงแดด และเพิ่มอินทรียวัตถุ แต่ละวิธีลดไส้เดือนฝอยได้ไม่หมด จึงต้องใช้ร่วมกัน
1. ปลูกพืชหมุนเวียน
Texas A&M แนะนำการหมุนเวียน 3–4 ปีกับพืชที่ต้านทาน และระบุว่าธัญพืชส่วนใหญ่ค่อนข้างต้านทาน NC State แนะนำไม่ปลูกพืชอาศัยที่เดิมเกิน 1 ปี และพืชที่ไม่ใช่พืชอาศัย ได้แก่ หญ้าเฟสคิว ธัญพืชเมล็ดเล็ก และดาวเรือง ในข้าว วิทยานิพนธ์ของ ม.สงขลานครินทร์อ้างงานที่ไถกลบปอเทืองเป็นปุ๋ยพืชสดแล้วลดประชากร Meloidogyne ได้ 56–98%
2. ดาวเรืองต้องปลูกให้ถูกวิธี
UC IPM ระบุว่าดาวเรืองฝรั่งเศส (French marigold) ได้ผลดีที่สุด ต้องปลูกเต็มแปลงให้ครบหนึ่งฤดู การปลูกแซมระหว่างแถวผักได้ผลไม่ดี ควรตัดก่อนดอกบานเพื่อไม่ให้เมล็ดร่วงลงดิน และอย่าใช้ดาวเรืองชนิด signet marigold (Tagetes signata หรือ T. tenuifolia) เพราะไส้เดือนฝอยขยายพันธุ์บนดาวเรืองชนิดนี้ได้
3. อบดินด้วยแสงแดด (soil solarization)
รดดินให้ชื้น คลุมด้วยพลาสติกใสให้แนบดิน ทิ้งไว้ 4–6 สัปดาห์ในช่วงที่ร้อนที่สุดของปี วิธีนี้ได้ผลในดินลึกราว 30 ซม. (12 นิ้ว) และให้ผลราว 1 ปี UC IPM ระบุว่าไส้เดือนฝอยรากปมรวมทั้งไข่ตายที่ราว 52 °C นาน 30 นาที หรือราว 54 °C นาน 5 นาที สำหรับดินปริมาณน้อย NC State แนะนำให้คลุมพลาสติกใสบนดินที่วางในจุดแดดจัด เช่น ลานคอนกรีต 3–5 วัน หรืออบดินชื้นให้ถึง 60 °C
4. พักแปลงและไถตากดิน
UC IPM ระบุว่าการพักแปลงไว้ 1 ปีลดไส้เดือนฝอยได้พอปลูกพืชล้มลุกที่อ่อนแอได้ และ 2 ปียิ่งลดได้มากขึ้น ระหว่างพักต้องให้ดินชื้นเพื่อให้ไข่ฟักออกมาแล้วอดตาย และกำจัดวัชพืชที่เป็นพืชอาศัย ถ้าจะปลูกไม้ยืนต้นแนะนำให้พักแปลง 4 ปี NC State แนะนำให้ถอนรากพืชออกทันทีหลังเก็บเกี่ยวแล้วไถพรวน 2–3 ครั้ง เพื่อทำลายรากและให้ไส้เดือนฝอยโดนแดดและลม
5. อินทรียวัตถุและการดูแลต้น
NC State แนะนำให้ใส่ปุ๋ยหมัก ใบไม้หมัก เศษหญ้า และมูลสัตว์ในอัตราสูง (400–500 ปอนด์ต่อ 100 ตารางฟุต หรือราว 20–24 กก. ต่อตารางเมตร) ซึ่งอาจต้องเพิ่มไนโตรเจน UC IPM อธิบายว่าอินทรียวัตถุช่วยลดความเสียหายเพราะดินอุ้มน้ำและธาตุอาหารดีขึ้น แต่ไม่ได้ลดจำนวนไส้เดือนฝอย การรักษาค่า pH ความอุดมสมบูรณ์ และความชื้นของดินให้เหมาะช่วยให้ต้นทนต่อไส้เดือนฝอยได้มากขึ้น
6. กล้าและดินที่สะอาด
ใช้กล้าที่ไม่มีปมที่ราก ล้างและตรวจรากก่อนปลูก และใช้ดินเพาะที่ปลอดไส้เดือนฝอย UC IPM ยังมีวิธีทดสอบดินง่าย ๆ คือหว่านเมล็ดแตงในกระถางที่ใส่ดินจากแปลง ถ้ามีไส้เดือนฝอยรากปม จะเห็นปมที่รากในราว 3 สัปดาห์ที่อุณหภูมิราว 27 °C
แบ่งแปลงผักเป็น 3 ส่วน แล้วสลับกันปลูกพืชอาศัย ปลูกพืชที่ไม่ใช่พืชอาศัยหรือดาวเรือง และพักแปลง ทั้ง UC IPM และ NC State แนะนำการแบ่งแปลงแบบนี้ เพราะทำให้วางแผนหมุนเวียนได้ง่ายทุกปี
ผลผลิตที่ลดลงจากโรครากปมกระทบรายได้โดยตรง ลองเทียบราคาผลผลิตที่ปลูกกับราคาผักผลไม้วันนี้ เพื่อประเมินว่าการลงทุนพักแปลงหรือปลูกพืชหมุนเวียนคุ้มหรือไม่
🍄 ชีวภัณฑ์กำจัดไส้เดือนฝอยรากปม เชื้อราและแบคทีเรียปฏิปักษ์
ชีวภัณฑ์ที่มีงานทดลองในไทยคือเชื้อรา Paecilomyces lilacinus และ Trichoderma harzianum ในการทดลองฝรั่งของกรมวิชาการเกษตร ทั้งสองลดอัตราการขยายพันธุ์ของไส้เดือนฝอยได้เมื่อเทียบกับต้นที่ไม่ใส่อะไร แต่ผลแตกต่างกันในแต่ละปี
- Paecilomyces lilacinus ปัจจุบันใช้ชื่อ Purpureocillium lilacinum เป็นเชื้อราที่เข้าทำลายไข่ไส้เดือนฝอย มีรายงานการแยกเชื้อจากผิวไข่ของ M. incognita และใช้ควบคุมไส้เดือนฝอยรากปม IRAC จัดเชื้อนี้ไว้ในกลุ่ม N-UNF (เชื้อรา)
- Trichoderma harzianum ลดจำนวนไส้เดือนฝอยในดินและรากฝรั่ง และหยุดการเจริญของตัวอ่อนในงานของ Jindapunnapat และคณะ ผู้วิจัยระบุว่าราคาถูกกว่าสารเคมีและไม่เสี่ยงต่อสิ่งแวดล้อม
- เห็ดเรืองแสงสิรินรัศมี ในกรณีผักสลัดที่เพชรบูรณ์ เจ้าหน้าที่กรมวิชาการเกษตรให้ชีวภัณฑ์เห็ดเรืองแสงไปใช้ ร่วมกับการปลูกพืชหมุนเวียนหรือพักแปลง และแนะนำให้รองก้นหลุมและผสมในวัสดุเพาะกล้าก่อนปลูกรอบใหม่ ข่าวไม่ได้รายงานผลเป็นตัวเลข
- แบคทีเรีย IRAC จัดชีวภัณฑ์แบคทีเรียที่ใช้กับไส้เดือนฝอย เช่น Bacillus spp. ไว้ในกลุ่ม N-UNB
ชีวภัณฑ์เป็นสิ่งมีชีวิต ต้องใส่ในดินที่ชื้นพอ และใช้ซ้ำตามคำแนะนำบนฉลากหรือของหน่วยงานที่ผลิต ชีวภัณฑ์ไม่ได้ทำให้ไส้เดือนฝอยหายทันที แต่ช่วยกดประชากรเมื่อใช้ร่วมกับการปลูกพืชหมุนเวียนและการอบดิน
🧪 สารกำจัดไส้เดือนฝอย กลุ่ม IRAC และข้อมูลจากงานทดลองในไทย
IRAC แบ่งสารกำจัดไส้เดือนฝอยตามกลไกการออกฤทธิ์เป็นกลุ่ม N-1 ถึง N-4 กลุ่มสารรมดิน N-UNX กลุ่มที่ไม่ทราบกลไก N-UN และกลุ่มชีวภัณฑ์ ในไทย สารที่มีข้อมูลจากงานทดลองของกรมวิชาการเกษตรกับฝรั่งคือ คาดูซาฟอส อะบาเม็กติน ไดโนทีฟูแรน และฟิโพรนิล เรายังไม่พบคำแนะนำอัตราอย่างเป็นทางการของกรมวิชาการเกษตรสำหรับไส้เดือนฝอยรากปม จึงให้ใช้ตามอัตราบนฉลากเท่านั้น
ข้อสังเกตจาก Texas A&M คือสารกำจัดไส้เดือนฝอยมักให้ผลเพียงราว 1 ปี ถ้าปลูกพืชอ่อนแอซ้ำต้องใส่ใหม่ในปีถัดไป ควรใส่ก่อนปลูกเมื่อทำได้ และการใส่ข้างต้นที่ปลูกแล้วต้องตรวจฉลากว่าใช้กับต้นที่มีชีวิตได้
สารกำจัดไส้เดือนฝอยกลุ่มออร์กาโนฟอสเฟตมีพิษสูง อ่านฉลากทุกครั้ง ใช้กับพืชที่ฉลากระบุเท่านั้น สวมถุงมือ หน้ากาก แว่นตา เสื้อแขนยาว และรองเท้าบูต เว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามฉลาก และอย่าให้สารไหลลงแหล่งน้ำ ไม่มีสารใดทำให้ไส้เดือนฝอยรากปมหมดไปจากดิน 100%
🔁 ป้องกันการดื้อยาและใช้สารให้คุ้ม
หลักของ IRAC คือสลับสารตามหมายเลขกลุ่มกลไกการออกฤทธิ์ ไม่ใช่ตามชื่อการค้าหรือสีบนแผนภาพ ถ้าต้องใช้สารซ้ำหลายรอบ ให้สลับระหว่างกลุ่ม เช่น N-1 กับ N-2 หรือ N-3 และใช้ร่วมกับวิธีไม่ใช้สาร
- สารที่มีหมายเลขกลุ่มเดียวกันนับเป็นกลุ่มเดียวกัน การเปลี่ยนชื่อการค้าในกลุ่มเดียวกันไม่ใช่การสลับกลุ่ม
- IRAC ระบุว่ากลุ่ม N-2 (อะบาเม็กติน) มีกลไกเดียวกับสารฆ่าแมลงกลุ่ม 6 ถ้าแปลงเดียวกันใช้อะบาเม็กตินฉีดแมลงอยู่แล้ว ควรนับรวมเป็นกลุ่มเดียวกัน
- กลุ่ม N-3 มีกลไกเดียวกับสารป้องกันกำจัดเชื้อรากลุ่ม FRAC 7 ควรคิดรวมเวลาวางแผนสลับกลุ่ม
- เป็นหลักทั่วไปว่าสารเคมีควรเป็นขั้นสุดท้าย เพราะไส้เดือนฝอยที่อยู่ในรากและไข่ในถุงวุ้นได้รับสารไม่ทั่วถึง
ถ้าปลูกพันธุ์ต้านทานแล้วรากยังเป็นปม Clemson Extension แนะนำให้ติดต่อเจ้าหน้าที่ส่งเสริมการเกษตรในพื้นที่เพื่อตรวจชนิดไส้เดือนฝอย และเป็นหลักทั่วไปว่าควรรู้ชนิดก่อนลงทุนซื้อสาร เพราะอาจเป็น M. enterolobii ซึ่งต้องวางแผนจัดการต่างออกไป
🛡️ วิธีป้องกันไส้เดือนฝอยรากปมระยะยาว
การป้องกันไส้เดือนฝอยรากปมระยะยาวคือไม่พาไส้เดือนฝอยเข้าแปลง ไม่ปลูกพืชอาศัยซ้ำที่เดิม และตรวจรากทุกครั้งหลังเก็บเกี่ยว เมื่อทำต่อเนื่อง ประชากรจะไม่สะสมจนทำให้ผลผลิตเสียหาย
- ซื้อกล้าจากแหล่งที่เชื่อถือได้ ตรวจรากก่อนปลูก และใช้ดินเพาะที่สะอาด
- เลือกพันธุ์ต้านทานเมื่อมี เช่น มะเขือเทศที่มีอักษร N สลับกับพืชอ่อนแอเพื่อลดการสะสม
- ตรวจรากทันทีหลังเก็บเกี่ยว ถ้าพบปมให้ถอนรากออกจากแปลงแล้วไถตากดิน
- หมุนเวียนพืชกับธัญพืช ดาวเรืองฝรั่งเศส หรือปอเทือง และพักแปลงเมื่อทำได้
- ล้างดินออกจากจอบ เสียม รองเท้า และล้อรถก่อนย้ายแปลง
- ไม่ปล่อยน้ำจากแปลงที่เป็นโรคไหลเข้าแปลงอื่น
- ดูแลดิน ธาตุอาหาร และความชื้นให้เหมาะ เพื่อให้ต้นทนต่อการทำลายได้มากขึ้น
📚 แหล่งอ้างอิง
- Texas A&M AgriLife Extension, Texas Plant Disease Handbook: Root Knot Nematodes
- UC IPM (University of California): Nematodes — Home and Landscape
- NC State Extension: Control of Root-knot Nematodes in the Home Vegetable Garden
- Clemson Cooperative Extension HGIC: Meloidogyne enterolobii (M.e.) and the Challenge for Home Gardeners
- UC Davis Nemaplex: Meloidogyne spp. — root-knot nematodes (lecture slides)
- Jindapunnapat, Chinnasri & Kwankuae (2013) Root-knot nematodes in guava, central Thailand, J. Dev. Sus. Agr. 8(2):110-118
- กรมวิชาการเกษตร: การจัดการโรครากปมของฝรั่ง (รายงานผลงานวิจัยประจำปี 2554)
- กรมวิชาการเกษตร: การจัดการโรครากปมของฝรั่ง (รายงานผลงานวิจัยประจำปี 2555)
- กรมวิชาการเกษตร: การจัดการโรครากปมของฝรั่ง (รายงานผลงานวิจัยประจำปี 2556)
- Boonrin et al. (2024) Meloidogyne enterolobii from chili-growing areas in Ubon Ratchathani, Trends in Sciences 21(8)
- EPPO Global Database: Meloidogyne enterolobii — distribution in Thailand
- วารสารวิทยาศาสตร์เกษตร: การกระจายตัวและการระบุชนิดไส้เดือนฝอยรากปมในพื้นที่เพาะปลูกข้าวจังหวัดปทุมธานี
- ณัฐธิเดช บี่สา (2564) การแพร่ระบาดของไส้เดือนฝอยศัตรูพืชในแปลงข้าวจังหวัดปทุมธานี… (วิทยานิพนธ์ ม.สงขลานครินทร์)
- Trends in Sciences (2024): Plant-parasitic nematodes in Pattawia pineapple areas, Prachuap Khiri Khan
- ไทยรัฐออนไลน์: กรมวิชาการเกษตร (สวพ.3 / ศวพ.เพชรบูรณ์) พบไส้เดือนฝอยรากปมในผักสลัด อ.น้ำหนาว
- IRAC: Nematicides Mode of Action Classification
- IRAC: Nematicide Mode of Action poster
- CropLife Australia: Nematicide Mode of Action Table
- IRAC: Mode of Action Classification brochure (Edition 6, 2019)
- Xie et al. (2016) Genome and transcriptome of the nematophagous Purpureocillium lilacinum 36-1, Frontiers in Microbiology
- University of Maryland Extension: Beneficial (entomopathogenic) nematodes
- กรมวิชาการเกษตร: บทที่ 4 ไส้เดือนฝอยกำจัดแมลงศัตรูพืช สายพันธุ์ไทย
- EPPO Global Database: Durio zibethinus — pests
- Toida et al. (1996) Nematode species attacking crops in Thailand, JIRCAS Journal 3:59-68
🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?
เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ
❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
ไส้เดือนฝอยคืออะไร
ไส้เดือนฝอยคือหนอนตัวกลมรูปร่างคล้ายปลาไหลที่อาศัยในดิน ตัวเล็กจนต้องใช้กล้องจุลทรรศน์จึงเห็น บางกลุ่มเป็นศัตรูพืช เช่น ไส้เดือนฝอยรากปมที่ทำให้รากบวมเป็นปม ส่วนบางกลุ่ม เช่น Steinernema ใช้เป็นชีวภัณฑ์กำจัดแมลง
อาการไส้เดือนฝอยรากปมเป็นอย่างไร
เหนือดินต้นจะเหี่ยวช่วงแดดจัดแม้ดินยังชื้น ใบซีดเหลือง แคระแกร็น และผลผลิตลด ใต้ดินรากบวมเป็นปมที่ถูไม่หลุด รากฝอยน้อย ในข้าวปมมีรูปคล้ายตะขอที่ปลายราก วิธียืนยันคือถอนต้นขึ้นมาล้างดินออกแล้วดูราก
กำจัดไส้เดือนฝอยรากปมอย่างไร
ต้องจัดการก่อนปลูกเป็นหลัก เพราะเมื่อไส้เดือนฝอยอยู่ในรากแล้วรักษาได้ยาก ใช้กล้าสะอาด ปลูกพืชหมุนเวียน เช่น ธัญพืช ดาวเรืองฝรั่งเศส หรือปอเทือง อบดินด้วยพลาสติกใส 4–6 สัปดาห์ พักแปลง และใช้เชื้อราปฏิปักษ์ ส่วนสารเคมีให้ใช้เฉพาะพืชมูลค่าสูงตามอัตราบนฉลากและสลับกลุ่ม IRAC
ไส้เดือนฝอยในดินอันตรายไหม
ขึ้นกับชนิด ไส้เดือนฝอยรากปมเป็นอันตรายต่อพืชเพราะทำลายราก ส่วนไส้เดือนฝอยกำจัดแมลงอย่าง Steinernema และ Heterorhabditis มหาวิทยาลัยแมริแลนด์ระบุว่าไม่เป็นอันตรายต่อคน สัตว์ และพืช ถ้าไม่แน่ใจว่าดินมีชนิดใด ให้ส่งตัวอย่างดินและรากตรวจ
โรครากปมในฝรั่งแก้อย่างไร
โรครากปมในฝรั่งของไทยเกิดจาก M. incognita และ M. enterolobii งานทดลองของกรมวิชาการเกษตรปี 2554–2556 พบว่าเชื้อรา Paecilomyces lilacinus, Trichoderma harzianum และสารอย่างคาดูซาฟอสหรืออะบาเม็กตินลดไส้เดือนฝอยได้เมื่อเทียบกับต้นที่ไม่ใส่อะไร แต่ยังไม่มีอัตราแนะนำอย่างเป็นทางการ ให้ใช้ตามฉลากและดูแลดินร่วมด้วย
🌱 พืชที่มักพบแมลงนี้
แมลงศัตรูพืชนี้มักพบในพืชดังต่อไปนี้
💥 ลักษณะการทำลาย
ลักษณะความเสียหายที่เกิดจากการทำลายของแมลง
ที่ราก: รากบวมเป็นปม ถูไม่หลุด ปมหลายจุดรวมเป็นปมใหญ่ รากฝอยน้อย
ที่รากข้าว: ปมรูปตะขอที่ปลายราก
ที่ใบ: ใบซีดเหลือง ใบพับ ใบไหม้ (ฝรั่ง)
ทั้งต้น: เหี่ยวช่วงแดดจัดแม้ดินชื้น แคระแกร็น โตช้า
ที่ผล: ผลน้อยและเล็ก ผลฝรั่งสุกช้า
ที่หัว: มันเทศ แครอท มีตุ่มนูนเล็ก ๆ ที่ผิว
ข้าว: แตกกอน้อย ใบเหลืองซีด
🛒 สินค้าแนะนำสำหรับกำจัดแมลง
⚡ ผลิตภัณฑ์คุณภาพที่แนะนำสำหรับการกำจัดและป้องกัน
📚 อ่านต่อ: โรคและแมลงที่เกี่ยวข้อง
📅 เผยแพร่ 15 พ.ย. 2026








