หอยทากศัตรูพืช

พบทำลาย กล้วยไม้ ผักกาดขาว ผักบุ้ง และอีก 15 ชนิด

ชนิดที่พบ
Achatina (Lissachatina) fulica, Succinea sp., Parmarion siamensis และอีก 5 ชนิด
แพร่ระบาดทาง
ติดมากับต้นไม้และวัสดุปลูก, คลานเข้าจากวัชพืชและที่หลบซ่อนรอบแปลง, ไข่ในดินและวัสดุปลูก, การขนย้ายพืช
พืชที่ถูกทำลาย (18 ชนิด)
กล้วยไม้ ผักกาดขาว ผักบุ้ง ถั่วฝักยาว กระเจี๊ยบเขียว บวบ คะน้า ผักกาดหอม กะหล่ำ ถั่ว โหระพา ดาวเรือง สตรอว์เบอร์รี มะเขือเทศ ส้ม ไม้ผล ไม้ประดับ ต้นกล้า
อัปเดตล่าสุด
15 พ.ย. 2569
หอยทากยักษ์แอฟริกาเปลือกรูปกรวยสีน้ำตาลลายเข้มกำลังกินใบผักคะน้า มีรอยเมือกสีเงินบนใบ
18 ชนิดพืชที่ถูกทำลาย
📌

สรุปสั้น (TL;DR)

อ่าน 30 วินาที
  • 1 หอยทากและทากกัดกินราก ต้นกล้า ใบ ดอก และผล ทิ้งรอยเมือกสีเงินไว้ ออกหากินกลางคืนและหน้าฝน
  • 2 ชนิดศัตรูพืชในไทยเช่น หอยทากยักษ์แอฟริกา, หอยซัคซิเนียในสวนกล้วยไม้, ทากเล็บมือนาง และทากกล้วยตาก
  • 3 เริ่มป้องกันกำจัดเมื่อพบมากกว่า 10 ตัว/ตร.ม. ในวัสดุปลูกกล้วยไม้ถ้าน้อยกว่า 5 ตัว/ตร.ม. ให้เก็บทิ้ง
  • 4 วิธีไม่ใช้สาร: เก็บตอนกลางคืน กับดักไม้กระดาน เทปทองแดง และกำจัดวัชพืช ไม่ใช้เกลือเพราะทำให้ดินเค็ม
  • 5 สวนกล้วยไม้ กรณีพบตามพื้น: พ่นนิโคลซาไมด์ โอลามีน 40 ก./น้ำ 20 ล. ตามคำเตือนของกรมวิชาการเกษตร (มี.ค. 2560) หรือวางเหยื่อเมทัลดีไฮด์
  • 6 เมทัลดีไฮด์มีพิษสูงต่อสุนัขและแมว บ้านที่มีสัตว์เลี้ยงเลือกเหยื่อเหล็กฟอสเฟต (หากมีจำหน่ายและขึ้นทะเบียนในไทย ตรวจเลขทะเบียนบนฉลาก)
  • 7 หอยทากเป็นโฮสต์ของพยาธิ rat lungworm สวมถุงมือเมื่อจับ ล้างมือและล้างผักสดให้สะอาด

📋 ภาพรวมโรค

หอยทากในสวนและแปลงผักคือสัตว์ศัตรูพืชกลุ่มหอยบก ทั้งชนิดที่มีเปลือกและ “ทาก” ที่ไม่มีเปลือกหรือมีเปลือกเล็กมาก พวกมันกัดกินราก ต้นกล้า ใบ ดอก และผล ทำให้พืชชะงักการเจริญเติบโตและผลผลิตเสียหาย ในไทยพบเป็นปัญหาทั้งในแปลงผัก สวนกล้วยไม้ ไม้ประดับ และเรือนเพาะชำ

🌱
500+ ชนิด
พืชที่หอยยักษ์แอฟริกากิน
🥚
200–1,000 ฟอง
ไข่หอยยักษ์แอฟริกาในปีที่ 2
📏
>10 ตัว/ตร.ม.
เกณฑ์เริ่มป้องกันกำจัด
🌧️
>50% RH
ความชื้นที่หอยยักษ์ออกหากิน

บทความนี้เน้นหอยทากในฐานะศัตรูพืชเท่านั้น รวบรวมจากรายงานวิจัยของกรมวิชาการเกษตร คู่มือ UC IPM ของมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย เอกสาร UF/IFAS ของมหาวิทยาลัยฟลอริดา และข้อมูลสุขภาพจาก CDC ตอบตั้งแต่หอยทากกินอะไร หอยทากกลัวอะไร หอยทากมีพิษไหม ไปจนถึงวิธีกำจัดหอยทากในแปลงผักและกล้วยไม้แบบไม่ใช้สารและแบบใช้สาร

🐌 หอยทากศัตรูพืชคืออะไร ลักษณะและวิธีสังเกต

หอยทากศัตรูพืชคือหอยบกที่กินพืชมีชีวิต ตัวนิ่ม เคลื่อนที่ด้วยเท้าแผ่นใหญ่และทิ้งรอยเมือกไว้ข้างหลัง ชนิดที่มีเปลือกขดเป็นวงใช้เปลือกกันศัตรูและกันตัวแห้ง ส่วนทากไม่มีเปลือกหรือมีเปลือกเล็ก จึงต้องหลบในที่ชื้นตลอด

หอยและทากทุกชนิดมีทั้งสองเพศในตัวเดียว แต่ส่วนใหญ่ยังต้องผสมพันธุ์กับตัวอื่นก่อนวางไข่ วิธีสังเกตที่ง่ายที่สุดคือดูร่องรอยมากกว่าหาตัว เพราะกลางวันพวกมันซ่อนอยู่ใต้กระถาง ไม้กระดาน ก้อนหิน กองใบไม้ หรือในวัสดุปลูก

  • รอยเมือกสีเงินวาว บนใบ ดิน หรือขอบกระถาง เห็นชัดตอนเช้า เป็นหลักฐานที่แยกหอยและทากออกจากหนอนหรือแมลงหางหนีบ
  • รูบนใบขอบเรียบรูปร่างไม่แน่นอน ทั้งบนใบและกลีบดอก
  • ต้นกล้าถูกกัดขาด หรือส่วนอ่อนนุ่มหายไปข้ามคืน
  • ตัวหอยหรือทาก ที่ออกมาตอนค่ำ เช้ามืด หรือหลังฝนตก
กลุ่มสัตว์ หอยบก (มีเปลือก) และทาก (ไม่มีเปลือกหรือเปลือกเล็ก) ไม่ใช่แมลง
อาหาร ราก ต้นกล้า ใบ ดอก ผล และเศษซากพืช หอยทากยักษ์แอฟริกากินพืชได้อย่างน้อย 500 ชนิด
เวลาออกหากิน กลางคืน วันฟ้าครึ้ม และช่วงอากาศชื้น หลบแดดและความร้อนตอนกลางวัน
ช่วงเสี่ยง ฤดูฝน และพื้นที่ที่รดน้ำทุกวัน เช่น สวนกล้วยไม้ ระบาดได้ทั้งปี
เกณฑ์เริ่มป้องกันกำจัด มากกว่า 10 ตัวต่อตารางเมตร (เกณฑ์ที่รายงานของกรมวิชาการเกษตรใช้)
ความเสี่ยงต่อคน เป็นโฮสต์กึ่งกลางของพยาธิ Angiostrongylus cantonensis จึงควรสวมถุงมือเมื่อจับ

🔎 ชนิดหอยทากและทากที่เป็นศัตรูพืชในไทย

หอยทากเปลือกบางสีเหลืองอำพันตัวเล็กเกาะกินดอกกล้วยไม้ในโรงเรือน
หอยซัคซิเนียและทากเล็บมือนางกินยอดอ่อน ราก และดอกกล้วยไม้ในสวนที่รดน้ำทุกวัน

การสำรวจของกรมวิชาการเกษตรปี 2560–2561 พบหอยทากบกที่มีรายงานเป็นศัตรูพืชหลายชนิด ตั้งแต่หอยทากยักษ์แอฟริกา หอยเล็กในสวนกล้วยไม้ ไปจนถึงทากเล็บมือนาง ในการสำรวจภาคตะวันออกเฉียงเหนือปี 2560 พบหอยทากบก 25 ชนิดและทาก 3 ชนิด โดย 9 ชนิดเป็นชนิดที่มีรายงานเป็นศัตรูพืช

ชื่อไทย ชื่อวิทยาศาสตร์ พืชหรือแหล่งที่พบ (ตามแหล่งข้อมูล)
หอยทากยักษ์แอฟริกา Achatina (Lissachatina) fulica พบในการสำรวจทั้งภาคเหนือ อีสาน กลางและตะวันตก ต่างประเทศบันทึกว่ากินพืชอย่างน้อย 500 ชนิด
หอยซัคซิเนีย (ภาษาอังกฤษเรียก amber snail) Succinea sp. สวนกล้วยไม้ กินยอดอ่อน ราก และดอก พบลามไปผักคะน้าและผักกาดหอม
ทากเล็บมือนาง Parmarion siamensis สวนกล้วยไม้ แปลงผัก สวนผลไม้ กินราก ยอดใหม่ และช่อดอกกล้วยไม้
ทากกล้วยตาก Semperula siamensis แปลงผักอินทรีย์ในโรงเรือน
หอยเจดีย์เล็ก Lamellaxis gracilis แปลงผักอินทรีย์ (พบมากในแปลงทดลองสุพรรณบุรี)
หอยดักดาน Cryptozona siamensis สวนส้ม ไม้ผล ผัก ไม้ประดับ เรือนเพาะชำ โรงเห็ด
หอยสาริกา Sarika sp. แปลงผักอินทรีย์ (พบมากในแปลงทดลองกาญจนบุรี) และไม้ผล
หอยกระดุม Bradybaena sp. สวนส้มเขียวหวาน เรือนเพาะชำไม้น้ำ
หอยขัดเปลือก / หอยเจดีย์ใหญ่ Macrochlamys sp. / Prosapea walkeri อยู่ในรายชื่อชนิดที่มีรายงานเป็นศัตรูพืชในการสำรวจ

ทากกล้วยตาก (Semperula siamensis) เป็นทากที่รายงานของกรมวิชาการเกษตรระบุเป็นศัตรูในแปลงผักอินทรีย์ ส่วนทากกล้วยไม้ที่พบในสวนกล้วยไม้คือทากเล็บมือนาง (Parmarion siamensis) ซึ่งกัดกินราก ยอดใหม่ และช่อดอก ส่วนหอยซัคซิเนียผู้วิจัยสันนิษฐานว่าเป็นชนิดต่างถิ่นที่น่าจะติดมากับการนำเข้าพืช ซึ่งหมายความว่าคนเป็นตัวพาหลัก ต้นไม้ใหม่ กระถาง และวัสดุปลูกจากที่อื่นจึงควรตรวจก่อนนำเข้าสวน

หอยทากยักษ์แอฟริกาเป็นชนิดที่ตัวใหญ่ที่สุดในกลุ่มนี้ เอกสาร UF/IFAS ระบุว่าตัวเต็มวัยยาวได้เกือบ 20 ซม. เปลือกกว้างราว 13 ซม. เปลือกเป็นรูปกรวยปลายแหลม สีน้ำตาลอ่อนมีลายน้ำตาลเข้ม แต่สีและลายแปรผันได้ หอยชนิดนี้มีถิ่นกำเนิดในแอฟริกาตะวันออก และตั้งรกรากในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ หมู่เกาะแปซิฟิก และอีกหลายภูมิภาค

🔄 วงจรชีวิตหอยทาก วางไข่กี่ฟอง โตเร็วแค่ไหน

หอยทากศัตรูพืชวางไข่เป็นกลุ่มในดินหรือวัสดุปลูก จำนวนไข่และเวลาฟักต่างกันมากตามชนิด ตัวอย่างเช่น หอยซัคซิเนีย ข้อมูลที่รายงานของกรมวิชาการเกษตรอ้างถึงระบุว่าวางไข่กลุ่มละประมาณ 4–10 ฟองในดินหรือวัสดุปลูกจำพวกกาบมะพร้าว และไข่ฟักภายใน 5–7 วัน ส่วนชนิดอื่นดูได้จากตารางด้านล่าง

แผนภาพวงจรชีวิตหอยทาก จากไข่ ลูกหอย ระยะโต จนถึงตัวเต็มวัย
ภาพที่ 1: วงจรชีวิตหอยทากศัตรูพืช (จำนวนไข่ของหอยซัคซิเนียตามที่อ้างในรายงานกรมวิชาการเกษตร ระยะใต้ดินของลูกหอยจาก UF/IFAS)
ชนิด ข้อมูลการสืบพันธุ์ แหล่ง
หอยซัคซิเนีย Succinea sp. ไข่กลุ่มละประมาณ 4–10 ฟองในดินหรือกาบมะพร้าว ฟักใน 5–7 วัน ข้อมูลที่อ้างในรายงานกรมวิชาการเกษตร (2560)
ทากเล็บมือนาง Parmarion siamensis หากินและผสมพันธุ์กลางคืน วางไข่เป็นกลุ่มใต้ดิน ใต้ใบ หรือรอบรากและวัสดุปลูก โตเร็ว ผสมพันธุ์ได้เมื่ออายุราว 4 เดือน กรมวิชาการเกษตร
หอยทากยักษ์แอฟริกา วางไข่ราว 1–3 สัปดาห์หลังผสมพันธุ์ ปีแรกราว 100 ฟอง ปีที่สอง 200–1,000 ฟอง ไข่เปลือกแข็งขนาด 4.5–5.5 มม. ฝังในดิน UF/IFAS
ทาก (ต่างประเทศ ทั่วไป) โตเต็มวัยใน 3–6 เดือนแล้วแต่ชนิด วางไข่ใสครั้งละ 3–40 ฟอง UC IPM

ลูกหอยทากยักษ์แอฟริกาที่เพิ่งฟักจะกินเปลือกไข่และอินทรียวัตถุในดิน อยู่ใต้ดิน 1–2 สัปดาห์ แล้วจึงขึ้นมากินซากพืชและพืชอ่อน ตัวที่อายุมากจะกินเศษใบไม้และซากอินทรีย์มากขึ้น ส่วนลูกหอยวัยรุ่นเป็นช่วงที่กินพืชมีชีวิตมาก ข้อมูลนี้ช่วยอธิบายว่าทำไมการพรวนดินตื้น ๆ ให้ไข่ถูกแดดและแห้ง (คำแนะนำของ UC IPM) จึงช่วยลดรุ่นต่อไปได้

🥬 หอยทากกินอะไร อาการพืชที่ถูกหอยทากกินต้นไม้

หอยทากกินได้แทบทุกส่วนของพืชที่อ่อนนุ่ม ทั้งราก ต้นกล้า ใบ ดอก และผล โดยเฉพาะต้นกล้าและผักใบที่ปลูกใกล้พื้น หอยทากยักษ์แอฟริกาบันทึกว่ากินพืชอย่างน้อย 500 ชนิด กลุ่มที่เสี่ยงที่สุดคือผัก ไม้ดอก ไม้ประดับ และต้นกล้า

พืช ลักษณะการทำลายที่พบ แหล่ง
กล้วยไม้ กินราก ยอดอ่อน ใบ และดอก ต้นชะงักการเจริญเติบโต ดอกเสียคุณภาพจนขายไม่ได้ ทากเล็บมือนางทำให้บางแปลงเสียหายเกือบ 100% กรมวิชาการเกษตร
ผักใบในแปลงอินทรีย์ (ผักกาดขาว ผักบุ้ง ถั่วฝักยาว กระเจี๊ยบเขียว บวบ คะน้า) ใบเป็นรู ต้นกล้าถูกกัด แปลงผักที่สุพรรณบุรีเสียหาย 13.46% ก่อนจัดการ กรมวิชาการเกษตร
ผักคะน้า ผักกาดหอม หอยซัคซิเนียลามจากสวนกล้วยไม้มากินผักใบ กรมวิชาการเกษตร
ส้ม ไม้ผล หอยดักดานในสวนส้มที่จันทบุรีมีเฉลี่ย 26.12 ตัวต่อตารางเมตร กรมวิชาการเกษตร
ถั่ว กะหล่ำ ผักกาดหอม ดาวเรือง สตรอว์เบอร์รี โหระพา พืชที่ถูกทำลายบ่อยในสวนบ้าน รวมถึงผลที่ห้อยใกล้ดินอย่างมะเขือเทศ UC IPM

ในสวนผักบ้าน ผลที่ห้อยใกล้ดินอย่าง มะเขือเทศ ถูกกัดเป็นแผลได้ ส่วนกล้วยไม้ที่ปลูกบนวัสดุปลูก หอยและทากจะไต่ขึ้นไปซ่อนในวัสดุปลูกแล้วกินรากกับยอดอ่อน ความเสียหายของกล้วยไม้ตัดดอกยังมีผลต่อการส่งออก เพราะหอยติดไปกับดอกที่ส่งไปยุโรป สหรัฐฯ และญี่ปุ่น เจ้าหน้าที่กักกันอาจสั่งทำลายสินค้าทั้งล็อต และเพิ่มความเข้มงวดกับการส่งออกครั้งต่อไป

💡 แยกหอยทากออกจากหนอนง่าย ๆ
ถ้าเช้ามาเจอใบเป็นรูแต่ไม่เห็นตัวการ ให้ส่องหารอยเมือกสีเงิน ถ้ามีแปลว่าเป็นหอยหรือทาก ถ้าไม่มีรอยเมือกเลย อาจเป็นหนอนหรือแมลงชนิดอื่น ซึ่งต้องจัดการคนละแบบ

🌧️ ทำไมหอยทากชอบออกหน้าฝน และหอยทากกลัวอะไร

หอยทากออกมามากหน้าฝนเพราะร่างกายต้องการความชื้นตลอดเวลา เอกสาร UF/IFAS ระบุว่าหอยทากยักษ์แอฟริกาเคลื่อนไหวมากในช่วงอากาศชื้น (ความชื้นสัมพัทธ์มากกว่า 50%) และในช่วงอุณหภูมิราว 9–32 °C ส่วนการวางไข่มักเกิดช่วงต้นและปลายฤดูฝน

เมื่ออากาศแห้ง หอยทากยักษ์แอฟริกาจะสร้างแผ่นแข็งปิดปากเปลือกแล้วจำศีล ซึ่งอยู่ได้นานหลายเดือน พอฝนกลับมาจึงออกมาพร้อมกันจำนวนมาก ส่วนสวนกล้วยไม้ที่รดน้ำทุกวันมีความชื้นสูงตลอด รายงานของกรมวิชาการเกษตรจึงระบุว่าหอยซัคซิเนียระบาดได้ทั้งปี

ถ้าถามว่าหอยทากกลัวอะไร คำตอบที่มีหลักฐานคือความแห้งและแสงแดด UC IPM แนะนำให้ปลูกผักในจุดที่แดดดีที่สุด เปลี่ยนเป็นระบบน้ำหยดหรือรดน้ำตอนเช้า และรื้อที่หลบซ่อน สิ่งกีดขวางที่ได้ผลคือแผ่นทองแดง ส่วนเปลือกไข่บดและกากกาแฟยังไม่มีหลักฐานว่าได้ผล

แล้วเกลือล่ะ? อย่าโรยเกลือลงแปลงเพื่อฆ่าหอยทาก UC IPM ไม่แนะนำเพราะเกลือทำให้ดินเค็ม ส่วนขี้เถ้าไม่พบแหล่งข้อมูลที่เชื่อถือได้ยืนยันประสิทธิภาพ จึงไม่แนะนำในบทความนี้

📏 วิธีสำรวจหอยทาก และเมื่อไหร่ต้องเริ่มกำจัด

สำรวจหอยทากตอนค่ำหรือเช้ามืด เพราะเป็นเวลาที่ออกหากิน แล้วนับจำนวนต่อตารางเมตร รายงานวิจัยของกรมวิชาการเกษตรหลายฉบับใช้เกณฑ์เริ่มป้องกันกำจัดเมื่อพบมากกว่า 10 ตัวต่อตารางเมตร

วิธีสำรวจตาม UC IPM คือรดน้ำบริเวณที่สงสัยตอนบ่ายแก่ ๆ ให้หอยออกมา แล้วออกไปส่องไฟฉายหลังมืด ดูใต้ไม้กระดาน ขอบรั้ว ใต้ระเบียง และกล่องมิเตอร์น้ำ ช่วงแรกตรวจทุกวัน เมื่อจำนวนลดลงจึงตรวจสัปดาห์ละครั้ง

ในแปลงทดลองกล้วยไม้ของกรมวิชาการเกษตร นักวิจัยใช้กรอบสุ่มขนาด 0.5 ตารางเมตร เริ่มต้น 20 จุดต่อไร่ แล้วสุ่มนับทุกเดือน หลังจัดการแล้วให้นับซ้ำใน 1–2 วัน และทำซ้ำจนจำนวนต่ำกว่า 10 ตัวต่อตารางเมตร

แผนภาพการตัดสินใจกำจัดหอยทากตามจำนวนตัวต่อตารางเมตร
ภาพที่ 2: เกณฑ์จัดการหอยและทากตามคำเตือนของกรมวิชาการเกษตร (กล้วยไม้) และเกณฑ์ 10 ตัว/ตร.ม. ที่ใช้ในรายงานวิจัย
สถานการณ์ (สวนกล้วยไม้) สิ่งที่ควรทำ ตามคำเตือนของกรมวิชาการเกษตร (2560)
พบในวัสดุปลูกน้อยกว่า 5 ตัว/ตร.ม. เก็บไปทำลาย
พบในวัสดุปลูกตั้งแต่ 5 ตัว/ตร.ม. ขึ้นไป ใช้เหยื่อพิษสำเร็จรูปเมทัลดีไฮด์หรือกากชา (ซาโปนิน) วางเป็นจุด 4 มุมและตรงกลางบนวัสดุปลูก ก่อนรดน้ำ
พบตามพื้น (เกณฑ์ป้องกันกำจัดคือเกิน 10 ตัว/ตร.ม.) พ่นพื้นด้วยนิโคลซาไมด์ โอลามีน หรือวางเหยื่อเมทัลดีไฮด์รอบโคนเสาวัสดุปลูก หรือหว่านกากชา 5 กก./ไร่

🧤 วิธีกำจัดหอยทากแบบไม่ใช้สารเคมี

มือสวมถุงมือยางใช้คีมคีบหอยทากออกจากแปลงผักตอนกลางคืนใต้แสงไฟฉาย
เก็บหอยทากตอนกลางคืนโดยสวมถุงมือหรือใช้คีมคีบ แล้วใส่ถุงปิดสนิท

วิธีไม่ใช้สารที่ได้ผลคือเก็บด้วยมือตอนกลางคืน วางกับดักให้หอยมาหลบ ใช้แผ่นทองแดงกั้น และรื้อที่หลบซ่อน ทำหลายวิธีร่วมกันจะได้ผลกว่าวิธีเดียว ซึ่งตรงกับข้อสรุปของงานวิจัยกรมวิชาการเกษตรในสวนกล้วยไม้ที่แนะนำให้ผสมผสานหลายวิธี

1. เก็บด้วยมือตอนกลางคืน สวมถุงมือหรือใช้คีมคีบ ใส่ถุงปิดสนิททิ้งถังขยะ หรือแช่น้ำสบู่ UF/IFAS แนะนำวิธีใส่ถุงพลาสติกปิดสนิทแล้วแช่ช่องแข็งข้ามคืนสำหรับหอยทากยักษ์แอฟริกา

2. กับดักให้หลบ วางไม้กระดานขนาดราว 30×38 ซม. ยกจากพื้นราว 2.5 ซม. หอยจะเข้าไปหลบใต้ไม้ตอนกลางวัน ตอนเช้าพลิกไม้แล้วเก็บทิ้งทุกวัน กระถางคว่ำหรือเปลือกแตงคว่ำก็ใช้ได้ (UC IPM) UF/IFAS แนะนำไม้กระดาน จานรองกระถาง หรือกระถางดินเผาไม่เคลือบวางในที่ร่มเป็นที่หลบ และแยกเรื่องเหยื่อล่อไว้ว่าใช้กล้วยหรือมะละกอล่อหอยมารวมกันได้

3. กับดักเบียร์หรือยีสต์ ฝังภาชนะให้ปากเสมอพื้น ผนังต้องลึกและตั้งตรง มีฝาเจาะรูกันระเหย เติมใหม่ทุกไม่กี่วัน ใช้น้ำตาลผสมยีสต์แทนเบียร์ได้

4. แผ่นทองแดงกั้น ถ้าทำเป็นแผงตั้ง ให้สูงอย่างน้อย 5 ซม. และฝังลงดิน 2.5–5 ซม. เทปทองแดงรอบกระบะหรือโคนต้นใช้ได้จนกว่าจะหมอง ทำความสะอาดด้วยน้ำส้มสายชูได้ ถ้าพันรอบลำต้นให้เหลือส่วนเกยกันราว 20 ซม. เพื่อให้ขยายตามต้นที่โตขึ้น ข้อสำคัญคือดินในกระบะต้องไม่มีหอยอยู่ก่อน มิฉะนั้นทองแดงจะขังหอยไว้ด้านใน

5. ดินเบา (diatomaceous earth) กองแห้งสูงราว 2.5 ซม. กว้างราว 7.5 ซม. ใช้กั้นได้แต่หมดฤทธิ์ทันทีที่เปียก จึงดูแลยากในหน้าฝนของไทย

6. ลดที่หลบซ่อนและความชื้น กำจัดวัชพืชในแปลงและรอบแปลง เก็บไม้กระดาน ก้อนหิน เศษซาก และกิ่งที่ห้อยติดดิน ลดการให้น้ำเกินจำเป็น ความแฉะในกระถางนอกจากดึงดูดหอยแล้วยังเสี่ยง โรครากเน่าโคนเน่า ด้วย

วิธี ข้อดี ข้อจำกัด
เก็บด้วยมือตอนกลางคืน ไม่ใช้สาร เห็นผลทันที ต้องทำต่อเนื่องหลายคืน ต้องสวมถุงมือ
ไม้กระดาน/กระถางคว่ำ ถูก ใช้ซ้ำได้ ช่วยนับจำนวนหอย ต้องเก็บหอยออกทุกเช้า
กับดักเบียร์/ยีสต์ ล่อจากระยะใกล้ได้ ต้องเติมบ่อย ครอบคลุมพื้นที่น้อย
แผ่น/เทปทองแดง กั้นกระบะและกระถางได้นาน ต้องทำความสะอาด ดินด้านในต้องไม่มีหอย
ดินเบา ไม่ใช้สารพิษ หมดฤทธิ์เมื่อเปียก
เกลือ – ไม่แนะนำ ทำให้ดินเค็ม (UC IPM)

ถ้ากำลังเลือกไม้ประดับปลูกในจุดที่มีหอยมาก UC IPM ระบุพืชที่หอยไม่ค่อยชอบ เช่น ลาเวนเดอร์ โรสแมรี เสจ เฟิร์น และ ไฮเดรนเยีย ส่วนพืชที่ถูกกินบ่อยได้แก่ โหระพา ถั่ว กะหล่ำ ผักกาดหอม และดาวเรือง

🌿 วิธีกำจัดหอยทากในแปลงผักด้วยกากชาและสารจากพืช

กากเมล็ดชาน้ำมันเป็นวิธีที่กรมวิชาการเกษตรทดสอบในแปลงผักอินทรีย์ หว่านอัตรา 5 กก./ไร่ตอนเย็นก่อนหอยออกหากิน ได้อัตราการตายสะสม 2 วันหลังใช้ 95.76% ในแปลงทดลองมหาสารคาม

กรรมวิธี (แปลงทดลองมหาสารคาม) อัตรา ตาย 1 วัน ตาย 2 วัน
พ่นสารสกัดกากเมล็ดชา 4% W/V 40 ลิตร/ไร่ 49.90% 53.25%
หว่านกากเมล็ดชา 5 กก./ไร่ 91.87% 95.76%
เหยื่อพิษกากเมล็ดชา 1 กก./ไร่ 70.25% 82.57%
เหยื่อพิษกากเมล็ดชา 5 กก./ไร่ 90.00% 94.30%
ไม่ใช้สาร – 0% 0%

เมื่อนำวิธีหว่านกากเมล็ดชา 5 กก./ไร่ไปใช้ในแปลงเกษตรกร 0.5 ไร่ ที่กาญจนบุรีหอยตาย 91.10% ใน 2 วัน ความเสียหายลดจาก 2.6% เหลือ 0.35% ส่วนที่สุพรรณบุรีหอยตาย 89.40% ความเสียหายลดจาก 13.46% เหลือ 0.8% ต้นทุนประมาณ 150 บาทต่อไร่ ผู้วิจัยแนะนำให้นับซ้ำหลังใช้ 1–2 วัน และทำซ้ำจนจำนวนต่ำกว่า 10 ตัวต่อตารางเมตร (เป็นผลงานทดลอง ไม่ใช่คำแนะนำทางการ)

งานทดลองอีกชิ้นของกรมวิชาการเกษตร (2556) เทียบสารสกัดมะคำดีควาย 4% W/V กับสบู่ดำ ในสวนส้มจันทบุรีที่มีหอยดักดาน สารสกัดมะคำดีควายฆ่าหอยได้ 74.67% สบู่ดำเพียง 17.66% ขณะที่เมทัลดีไฮด์ 80% WP ซึ่งใช้เป็นกรรมวิธีเปรียบเทียบได้ 97.74% ผู้วิจัยเห็นว่ามะคำดีควายเป็นทางเลือกที่ปลอดภัยต่อสิ่งแวดล้อมกว่า แต่ได้ผลน้อยกว่าสารเคมี

⚠️ ระวังซาโปนินลงแหล่งน้ำ
สารออกฤทธิ์ในกากชาและมะคำดีควายคือซาโปนิน ซึ่งรายงานของกรมวิชาการเกษตรระบุว่าทำลายผนังเซลล์ โดยเฉพาะในสัตว์เลือดเย็น หลักทั่วไปคืออย่าหว่านใกล้บ่อปลาหรือให้ไหลลงแหล่งน้ำ และอย่าเข้าใจว่า “จากธรรมชาติ” แปลว่าไม่มีพิษ

🦆 ศัตรูธรรมชาติของหอยทาก

หอยทากมีศัตรูธรรมชาติหลายกลุ่ม แต่ UC IPM ระบุว่าศัตรูธรรมชาติเพียงอย่างเดียวแทบไม่เคยคุมได้พอ จึงต้องใช้ร่วมกับวิธีอื่น ศัตรูธรรมชาติที่มีรายงานได้แก่ ด้วงดิน คางคก งู นก เต่า และเชื้อโรคของหอย

ในไทย การสำรวจของกรมวิชาการเกษตรที่อีสานพบหอยกินหอยสองชนิด คือ หอยนักล่าสยาม (Perrottetia siamensis) และทากนักล่าซาราซิน (Atopos sarasini) ซึ่งควรอนุรักษ์ไว้ถ้าพบในสวน กรมวิชาการเกษตรยังทดสอบไส้เดือนฝอย Steinernema carpocapsae อัตรา 2 ล้านตัวต่อตารางเมตรในสวนกล้วยไม้ ได้อัตราการตายของหอยซัคซิเนียต่ำกว่ากรรมวิธีอื่นในการทดลองเดียวกัน (ราว 44–52% ใน 3 วัน ปี 2554)

UC IPM ระบุว่าการเลี้ยงเป็ด ห่าน หรือไก่ในคอกล้อมช่วยลดหอยได้มาก แต่ต้องกันไม่ให้สัตว์ปีกจิกต้นกล้า และเมื่อใช้เหยื่อพิษในพื้นที่ที่มีหอยกินหอยหรือสัตว์เลี้ยง เหยื่อจะฆ่าศัตรูธรรมชาติไปด้วย

🧪 สารกำจัดหอยทาก ใช้ยาอะไร

สารกำจัดหอยที่มีข้อมูลในไทยคือนิโคลซาไมด์ โอลามีน (niclosamide-olamine) และเมทัลดีไฮด์ (metaldehyde) สำหรับหอยและทากในสวนกล้วยไม้ กรณีพบตามพื้น ให้พ่นนิโคลซาไมด์ โอลามีน อัตรา 40 กรัม/น้ำ 20 ลิตร ตามคำเตือนของกรมวิชาการเกษตร (มี.ค. 2560 เผยแพร่ผ่านคมชัดลึก) ซึ่งไม่ได้ระบุสูตรของสาร หรือใช้เหยื่อพิษสำเร็จรูปเมทัลดีไฮด์วางรอบโคนเสาวัสดุปลูก

สารออกฤทธิ์ สูตร/รูปแบบ อัตรา ที่มา / หมายเหตุ
นิโคลซาไมด์ โอลามีน (niclosamide-olamine) สารพ่น (ไม่ระบุสูตร) 40 กรัม/น้ำ 20 ลิตร ตามคำเตือนของกรมวิชาการเกษตร (มี.ค. 2560 เผยแพร่ผ่านคมชัดลึก) เฉพาะสวนกล้วยไม้ กรณีพบตามพื้น
เมทัลดีไฮด์ (metaldehyde) เหยื่อสำเร็จรูป 5% GB ใช้ตามอัตราบนฉลาก คำเตือนของกรมวิชาการเกษตร (มี.ค. 2560): วางรอบโคนเสาวัสดุปลูก หรือเป็นจุด 4 มุมและตรงกลาง
เมทัลดีไฮด์ (metaldehyde) 80% WP 40 กรัม/น้ำ 20 ลิตร อัตราที่ใช้ในงานทดลองของกรมวิชาการเกษตร (2555–2556) ฆ่าหอยดักดานได้ 97.74% ใน 3 วัน
เหล็กฟอสเฟต (iron phosphate) เหยื่อ ใช้ตามอัตราบนฉลาก UC IPM และ UF/IFAS: ปลอดภัยกว่ากับเด็ก สัตว์เลี้ยง และสัตว์ป่า หอยหยุดกินเร็วแต่ใช้เวลาหลายวันถึงราว 1 สัปดาห์กว่าจะตาย (หากมีจำหน่ายและขึ้นทะเบียนในไทย ตรวจเลขทะเบียนบนฉลาก)
โซเดียมเฟอร์ริก EDTA (ferric sodium EDTA) เหยื่อ ใช้ตามอัตราบนฉลาก UC IPM: กลไกคล้ายเหล็กฟอสเฟต ตายเร็วกว่า ราว 3 วัน (หากมีจำหน่ายและขึ้นทะเบียนในไทย ตรวจเลขทะเบียนบนฉลาก)

สารกำจัดหอยไม่อยู่ในระบบจัดกลุ่มกลไกการออกฤทธิ์ของ IRAC ซึ่งครอบคลุมเฉพาะสารฆ่าแมลงและไร จึงไม่มีเลขกลุ่ม IRAC ให้สลับ หลักทั่วไปในการลดการพึ่งสารชนิดเดียวคือใช้วิธีไม่ใช้สารเป็นหลัก แล้วใช้สารเฉพาะเมื่อจำนวนเกินเกณฑ์ และเปลี่ยนสารออกฤทธิ์คนละชนิดเมื่อต้องใช้ซ้ำ

วิธีวางเหยื่อตาม UC IPM คือโรยกระจายบาง ๆ ห้ามกองเป็นกอง เพราะกองเหยื่อดึงดูดเด็กและสัตว์เลี้ยงและจับตัวเป็นก้อนเมื่อเปียก รดน้ำเบา ๆ ก่อนวาง วางตอนบ่ายแก่หรือตอนค่ำ ตามแนวกำแพง รั้ว และจุดที่ชื้น และหลีกเลี่ยงการรดน้ำหนักหลังวาง

⚠️ ความปลอดภัยของเด็กและสัตว์เลี้ยง
เมทัลดีไฮด์มีพิษสูงต่อสุนัขและแมว และเม็ดเหยื่ออาจดึงดูดสุนัขให้มากิน (UC IPM) ห้ามวางในที่ที่เด็กหรือสัตว์เลี้ยงเข้าถึง และไม่ให้เหยื่อโดนผักที่จะเก็บกิน สวนบ้านที่มีสัตว์เลี้ยงควรเลือกเหยื่อเหล็กฟอสเฟต (หากมีจำหน่ายและขึ้นทะเบียนในไทย ตรวจเลขทะเบียนบนฉลาก) UC IPM ยังแนะนำให้เลี่ยงเหยื่อที่ผสมคาร์บาริล เพราะฆ่าไส้เดือนดินและด้วงดิน ทุกครั้งที่ใช้สาร อ่านฉลาก สวมถุงมือ หน้ากาก และเสื้อแขนยาว เว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามฉลาก และอย่าให้สารไหลลงแหล่งน้ำ

🩺 หอยทากมีพิษไหม จับหอยทากอันตรายหรือเปล่า

หอยทากไม่ได้มีพิษในตัวแบบงูหรือแมงป่อง แต่เป็นพาหะของพยาธิและเชื้อโรคได้ CDC ระบุว่าหอยทากและทาก รวมถึงหอยทากยักษ์แอฟริกา เป็นโฮสต์กึ่งกลางของพยาธิ Angiostrongylus cantonensis (rat lungworm) ซึ่งพบมากในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และหมู่เกาะแปซิฟิกเขตร้อน

คนติดพยาธินี้ส่วนใหญ่จากการกินหอยหรือทากดิบหรือสุกไม่ทั่วถึง หรือกินผักสดที่มีหอยหรือทากตัวเล็กติดอยู่ ผู้ติดเชื้อบางรายไม่มีอาการหรือมีอาการเล็กน้อย แต่บางรายเกิดเยื่อหุ้มสมองอักเสบชนิดอีโอซิโนฟิล มีอาการปวดศีรษะ คอแข็ง ผิวหนังชาหรือเจ็บ ไข้ต่ำ คลื่นไส้ อาเจียน

💡 จับหอยทากให้ปลอดภัย

  • สวมถุงมือหรือใช้เครื่องมือเมื่อเก็บหอยทาก (UF/IFAS)
  • ล้างมือและอุปกรณ์ให้สะอาดหลังจับหอย (CDC)
  • ล้างผักที่กินสดให้สะอาด โดยเฉพาะผักใบจากแปลงที่มีหอย (CDC)
  • กำจัดหอย ทาก และหนูรอบบ้านและสวน (CDC)

UF/IFAS ยังระบุว่าหอยทากยักษ์แอฟริกาพาแบคทีเรีย Aeromonas hydrophila ซึ่งทำให้ป่วยได้ โดยเฉพาะคนที่ภูมิคุ้มกันต่ำ ถ้ามีเด็กเล็กในบ้าน ควรสอนว่าอย่าหยิบหอยทากเข้าปาก CDC พบผู้ป่วยเด็กที่กลืนหอยหรือทากเพราะถูกท้า

🛡️ วิธีป้องกันหอยทากระยะยาว

เทปทองแดงติดรอบขอบกระบะปลูกผักไม้ มีหอยทากหยุดอยู่ใต้แนวเทป
เทปทองแดงรอบขอบกระบะช่วยกั้นหอยทาก ใช้ได้เมื่อดินในกระบะไม่มีหอยอยู่ก่อน

การป้องกันระยะยาวคือทำให้แปลงไม่น่าอยู่สำหรับหอย ลดความชื้นและที่หลบซ่อน และไม่พาหอยเข้ามาใหม่กับต้นไม้หรือวัสดุปลูก วิธีเหล่านี้ใช้ได้ทั้งสวนผักบ้านและสวนกล้วยไม้

  • ตรวจต้นไม้และวัสดุปลูกใหม่ ก่อนนำเข้าสวน เพราะหอยซัคซิเนียน่าจะติดมากับการขนย้ายพืช
  • กำจัดวัชพืช ในแปลงและรอบแปลง ซึ่งเป็นทั้งที่หลบซ่อนและทางเข้าของหอย (กรมวิชาการเกษตร)
  • ปลูกในจุดที่มีแดด และอยู่ห่างจากกองไม้ กองหิน หรือไม้คลุมดินหนา
  • รดน้ำตอนเช้าหรือใช้น้ำหยด ให้ผิวดินแห้งก่อนค่ำ
  • พรวนดินตื้น ๆ หรืออบดินด้วยแสงแดด ในกระบะยกสูงเพื่อทำลายไข่ (UC IPM)
  • ล้อมกระบะด้วยแผ่นทองแดง หลังเก็บหอยออกจนหมดแล้ว
  • สำรวจสม่ำเสมอโดยเฉพาะหน้าฝน และจดจำนวนต่อตารางเมตรไว้เทียบ

สำหรับคนปลูกผักขาย ความเสียหายเพียงไม่กี่เปอร์เซ็นต์ก็กระทบราคาขาย ลองเทียบกับ ราคาผักผลไม้วันนี้ เพื่อประเมินว่าการลงทุนป้องกันคุ้มหรือไม่ ในงานทดลองของกรมวิชาการเกษตร ต้นทุนหว่านกากชาอยู่ที่ราว 150 บาทต่อไร่ ขณะที่แปลงที่เกษตรกรจัดการตามวิธีเดิมเสียหาย 5.4–10.4%

⚖️ หอยทากต่างจากศัตรูพืชที่กัดใบชนิดอื่นอย่างไร

หอยทากต่างจากหนอนและแมลงที่กัดใบตรงที่ทิ้งรอยเมือกสีเงิน และออกหากินกลางคืน ถ้าเห็นใบเป็นรูแต่ไม่พบรอยเมือก ให้มองหาตัวหนอน มูลหนอน หรือแมลงหางหนีบแทน UC IPM ใช้รอยเมือกเป็นหลักฐานแยกหอยและทากออกจากศัตรูสองกลุ่มนี้

จุดสังเกต ถ้าเป็นหอยทาก / ทาก ถ้าไม่ใช่หอย
รอยเมือกสีเงิน มี บนใบ ดิน ขอบกระถาง ไม่มี ให้หาตัวหนอนหรือแมลงหางหนีบบนต้น
ลักษณะแผล รูขอบเรียบรูปร่างไม่แน่นอน ต้นกล้าถูกกัดขาด ใบเหลือง หงิก หรือมีคราบเหนียว อาจเป็นแมลงปากดูด
เวลาที่ควรส่องหา ค่ำ เช้ามืด หลังฝน หรือวันฟ้าครึ้ม ตรวจทั้งกลางวันและกลางคืน
วิธีจัดการหลัก เก็บกลางคืน กับดัก ทองแดง เหยื่อกำจัดหอย เลือกวิธีตามชนิดแมลงที่พบ

ในสวนกล้วยไม้ ศัตรูที่กรมวิชาการเกษตรเตือนไว้ในคราวเดียวกับหอยและทาก สำหรับช่วงที่มีฝนตกและอากาศร้อนชื้น คือเพลี้ยไฟ ส่วนแมลงปากดูดที่เกาะตามซอกใบอย่าง เพลี้ยแป้ง ทำให้ใบเหลืองและหงิกแทนที่จะเป็นรู จึงแยกจากความเสียหายของหอยทากได้

📚 แหล่งอ้างอิง

🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?

เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ

ลงขายต้นไม้ฟรี ไม่มีค่าธรรมเนียม

❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

+ หอยทากกลัวอะไร

หอยทากไม่ทนความแห้งและแสงแดด จึงหลบอยู่ในที่ชื้นตอนกลางวันและออกหากินกลางคืน การปลูกในจุดที่แดดดี รดน้ำตอนเช้า และรื้อที่หลบซ่อนช่วยลดหอยได้ สิ่งกีดขวางที่ได้ผลคือแผ่นหรือเทปทองแดง ส่วนเกลือฆ่าหอยได้แต่ทำให้ดินเค็ม จึงไม่แนะนำ

+ หอยทากกินอะไร

หอยทากกินส่วนอ่อนของพืช ทั้งราก ต้นกล้า ใบ ดอก และผล โดยเฉพาะผักใบ ต้นกล้า และยอดอ่อน ราก และดอกกล้วยไม้ หอยทากยักษ์แอฟริกามีบันทึกว่ากินพืชได้อย่างน้อย 500 ชนิด และยังกินเศษซากพืชที่เน่าเปื่อยด้วย

+ หอยทากมีพิษไหม

หอยทากไม่มีพิษในตัว แต่เป็นโฮสต์กึ่งกลางของพยาธิ Angiostrongylus cantonensis ซึ่งติดคนได้จากการกินหอยดิบหรือสุกไม่ทั่วถึง หรือกินผักสดที่มีหอยตัวเล็กติดอยู่ ควรสวมถุงมือเมื่อจับหอย ล้างมือหลังจับ และล้างผักสดให้สะอาด

+ กำจัดหอยทากในแปลงผักยังไง

เริ่มจากสำรวจตอนค่ำและนับจำนวนต่อตารางเมตร เก็บด้วยมือ วางกับดักไม้กระดาน และกำจัดวัชพืชรอบแปลง ถ้าพบมากกว่า 10 ตัวต่อตารางเมตร งานทดลองของกรมวิชาการเกษตรในแปลงผักอินทรีย์ใช้กากเมล็ดชาหว่าน 5 กก./ไร่ตอนเย็น ได้หอยตายราว 90% ใน 2 วัน ถ้าใช้เหยื่อ ควรเลือกเหล็กฟอสเฟต (หากมีจำหน่ายและขึ้นทะเบียนในไทย ตรวจเลขทะเบียนบนฉลาก) และไม่ให้เหยื่อเมทัลดีไฮด์โดนผักที่จะเก็บกิน

+ ทำไมหอยทากชอบออกหน้าฝน

หอยทากต้องการความชื้นตลอดเวลา จึงออกหากินมากเมื่ออากาศชื้นและหลังฝนตก หอยทากยักษ์แอฟริกาวางไข่ช่วงต้นและปลายฤดูฝน และในหน้าแล้งจะปิดปากเปลือกจำศีลได้นานหลายเดือน พอฝนมาจึงออกมาพร้อมกันจำนวนมาก

💥 ลักษณะการทำลาย

ลักษณะความเสียหายที่เกิดจากการทำลายของแมลง

ที่ใบ: รูขอบเรียบรูปร่างไม่แน่นอน กินจากขอบใบหรือกลางใบ
ที่ใบและดิน: รอยเมือกสีเงินวาว เห็นชัดตอนเช้า
ที่ต้นกล้า: ต้นกล้าถูกกัดขาดหรือหายไปข้ามคืน
ที่ดอก: กลีบดอกกล้วยไม้และไม้ดอกเป็นแผลแหว่ง ดอกเสียคุณภาพ
ที่ราก: รากและปลายรากกล้วยไม้ในวัสดุปลูกถูกกัดกิน ต้นชะงักการเจริญเติบโต
ที่ยอด: ยอดอ่อนและช่อดอกกล้วยไม้ถูกกินจนเสียหาย
ที่ผล: ผลที่ห้อยใกล้ดิน เช่น มะเขือเทศ สตรอว์เบอร์รี เป็นแผลกัดกิน

🛒 สินค้าแนะนำสำหรับกำจัดแมลง

⚡ ผลิตภัณฑ์คุณภาพที่แนะนำสำหรับการกำจัดและป้องกัน