
ผักบุ้ง
Ipomoea aquatica Forssk.
ให้ดินชื้นแฉะตลอด หน้าแล้งรดวันละ 2 ครั้ง หรือปลูกในน้ำขัง 3–20 ซม.
แดดจัดแสงแดดโดยตรง
ง่ายเหมาะสำหรับมือใหม่
25–32°C ต่ำกว่าราว 23°C โตช้า
ไม้เลื้อย ลำต้นยาวได้ 2–3 เมตร (ผักบุ้งจีนเก็บที่ความสูงราว 20–30 ซม.)
เร็ว
สรุปสั้น (TL;DR)
อ่าน 30 วินาที- ผักบุ้ง ชื่อวิทยาศาสตร์ *Ipomoea aquatica* Forssk. วงศ์ Convolvulaceae ภาษาอังกฤษ Water spinach / Swamp morning glory / Kangkong
- ผักบุ้งจีน ไทย นา แก้ว เป็นชนิดเดียวกัน ต่างที่สายพันธุ์และวิธีปลูก: จีน ต้นเล็กใบดก หว่านบนดิน / ไทย ต้นใหญ่ ปลูกในน้ำ ตัดยอดซ้ำ
- ผักบุ้งฝรั่งเป็นไม้พุ่มประดับคนละชนิด (Bush morning glory) ต้นมีพิษ ไม่ใช่ผัก; ผักบุ้งไต่ราวเป็นชื่ออาหารภาคใต้
- ชอบแดดจัด อุณหภูมิ 25–32°C ต้องการน้ำมาก ทนแล้งต่ำ รากตื้น ไม่ถึง 40 ซม.
- ปลูกกี่วันเก็บได้: ผักบุ้งจีนบนดิน 20–30 วัน, ในน้ำตัดครั้งแรก ~30 วัน แล้วตัดทุก 7–10 วัน, ต้นอ่อน ~7 วัน
- ปลูกในกระถาง: แช่เมล็ด 24 ชม. หยอด 2–3 เมล็ด ลึก 1 ซม. ระยะ ~15 ซม. วางกลางแดด รดน้ำให้ชื้นตลอด; ปักชำยอดแช่น้ำ 7–10 วันก็ออกราก
- โรคหลัก: ราสนิมขาว (ชื้นจัด ฝนชุก ปลูกซ้ำที่) ควรปลูกในน้ำสะอาด เพราะผักบุ้งสะสมโลหะหนักได้
🛒 ซื้อผักบุ้ง — ส่งตรงจากเกษตรกร
สั่งซื้อต้นจริงจากสวนทั่วประเทศ ผ่านตลาด KASETIDEA ไม่ผ่านคนกลาง
ยังไม่มีร้านขายผักบุ้งในตลาดตอนนี้
ลองดูต้นไม้อื่นในตลาด หรือเป็นร้านแรกที่ลงขายต้นนี้
🛒 ดูตลาดต้นไม้ + ลงขายต้นนี้ข้อมูลทั่วไป
ผักบุ้ง คือผักใบเขียวชนิด Ipomoea aquatica Forssk. ในวงศ์ผักบุ้ง (Convolvulaceae) ลำต้นกลวง ทอดเลื้อยบนน้ำหรือดินเปียก และแตกรากตามข้อ คนไทยกินยอดอ่อนทั้งสดและปรุงสุก ปลูกง่ายมากทั้งในกระถาง ในแปลงดิน และในน้ำ โดยผักบุ้งจีนที่หว่านบนดินเก็บได้ภายในราว 20–30 วัน
บทความนี้รวมเรื่องผักบุ้งไว้ครบ ทั้งชื่อภาษาอังกฤษ ชื่อวิทยาศาสตร์ ความต่างของผักบุ้งจีน ผักบุ้งไทย ผักบุ้งนา และผักบุ้งแก้ว ชื่อที่มักสับสนอย่างผักบุ้งฝรั่งและผักบุ้งไต่ราว วิธีปลูกผักบุ้งในกระถาง ในน้ำ และในแปลง ปุ๋ย น้ำ โรคแมลง การเก็บเมล็ด และขั้นตอนสั้น ๆ สำหรับทำโครงงานการปลูกผักบุ้ง ข้อมูลหลักมาจากรายงานวิจัยของกรมวิชาการเกษตร มหาวิทยาลัยไทย และเอกสารของ World Vegetable Center
🥬 ผักบุ้งคืออะไร ข้อมูลพื้นฐาน
ผักบุ้งเป็นพืชล้มลุกที่โตเร็ว ขึ้นได้ทั้งในน้ำและบนดินชื้น ฐานข้อมูลผักพื้นบ้านไทยของ JIRCAS ระบุว่าเป็นไม้ล้มลุกอายุปีเดียวหรือหลายปี ชอบที่ชื้นแฉะและแดดจัด ส่วนรายงานของกรมวิชาการเกษตรระบุว่ามีถิ่นกำเนิดในเอเชีย แอฟริกา และออสเตรเลีย ก่อนกระจายไปทั่วเขตร้อน ในไทยปลูกได้ตลอดทั้งปี ทั้งเพื่อตัดยอดขายสดและเพื่อผลิตเมล็ดพันธุ์
เพราะอยู่วงศ์เดียวกับมันเทศ ใบและดอกของผักบุ้งจึงคล้ายกับมันเทศและผักบุ้งรั้วหลายชนิด Thai PBS อธิบายลักษณะเด่นของพืชวงศ์นี้ว่าเป็นเถาเลื้อย ใบเรียงสลับ และดอกทรงกรวยหรือรูประฆัง ซึ่งช่วยให้แยกผักบุ้งออกจากผักใบชนิดอื่นได้ง่าย
🔤 ผักบุ้งภาษาอังกฤษ และชื่อวิทยาศาสตร์
ผักบุ้งภาษาอังกฤษคือ Water spinach หรือ Swamp morning glory ส่วนชื่อวิทยาศาสตร์คือ Ipomoea aquatica Forssk. ในฟิลิปปินส์และหลายประเทศในเอเชียเรียกว่า Kangkong และในญี่ปุ่นเรียก kushinsai (JIRCAS)
ชื่อสกุล Ipomoea เป็นสกุลเดียวกับมันเทศและดอกมอร์นิ่งกลอรี่ไม้ประดับ ส่วนคำระบุชนิด aquatica แปลว่า “ของน้ำ” สื่อถึงถิ่นที่อยู่ในหนองบึงและคูคลอง ถ้าเขียนรายงานหรือโครงงาน ให้เขียนชื่อวิทยาศาสตร์เป็นตัวเอียง หรือขีดเส้นใต้เมื่อเขียนด้วยมือ
🍃 ลักษณะของผักบุ้ง ลำต้น ใบ ดอก และเมล็ด

ผักบุ้งมีลำต้นกลวงที่ลอยน้ำได้ ใบรูปหัวลูกศร ดอกรูปกรวย และผลแห้งเล็ก ๆ ที่มีเมล็ดไม่กี่เมล็ด จุดสังเกตที่ช่วยเวลาปลูกคือข้อของลำต้นแตกรากได้ทันทีเมื่อแตะน้ำหรือดินชื้น
ลำต้น
ลำต้นเกลี้ยง อวบน้ำ ภายในกลวง มียางสีขาว ทอดเลื้อยบนดินแฉะหรือลอยบนผิวน้ำ ยาวได้ 2–3 เมตร บ้านและสวนระบุว่ามีทั้งต้นสีเขียวและต้นสีม่วงแดง UF/IFAS อธิบายว่าเถาที่ลอยน้ำจะชูใบขึ้นเหนือน้ำ ส่วนข้อที่สัมผัสน้ำจะแตกรากใหม่
ใบ
ใบเดี่ยวเรียงสลับ รูปหัวลูกศร รูปสามเหลี่ยม หรือรูปใบหอกแคบ ฐานใบเว้าแบบรูปหัวใจ ปลายแหลม ขอบเรียบ มรภ.สวนสุนันทาระบุก้านใบยาว 4–8 ซม. และแผ่นใบยาวราว 6–15 ซม. ส่วน JIRCAS ระบุขนาดใบ 5–15 × 1–10 ซม. ความกว้างของใบเป็นจุดที่ใช้แยกสายพันธุ์ใบแคบกับใบกว้าง
ดอก ผล และเมล็ด
ดอกออกตามซอกใบ เดี่ยวหรือเป็นช่อเล็ก รูปกรวยแบบดอกมอร์นิ่งกลอรี่ สีขาว ขาวที่มีคอดอกสีม่วงแดง หรือชมพูถึงม่วงอ่อน กว้างราว 3–6 ซม. มีเกสรเพศผู้ 5 อัน ผลเป็นผลแห้งรูปไข่กว้างราว 7–9 มม. ภายในมี 2–4 เมล็ด เมล็ดยาวราว 4 มม. สีน้ำตาลถึงดำ (JIRCAS) ผักบุ้งเป็นพืชวันสั้น ความยาวกลางวันมีผลต่อการออกดอก ดอกจึงทยอยบานและฝักแก่ไม่พร้อมกัน (กรมวิชาการเกษตร)
🌈 สายพันธุ์ผักบุ้ง: ผักบุ้งจีน ผักบุ้งไทย ผักบุ้งนา ผักบุ้งแก้ว

ผักบุ้งที่กินกันในไทยทุกแบบเป็นพืชชนิดเดียวกัน คือ Ipomoea aquatica ที่ต่างกันคือสายพันธุ์ สีลำต้น ขนาดใบ และวิธีปลูก ไม่ใช่คนละชนิดทางพฤกษศาสตร์ ตารางนี้สรุปเฉพาะสิ่งที่แหล่งข้อมูลระบุไว้
สำหรับขึ้นทะเบียนคุ้มครองพันธุ์ใหม่ กรมวิชาการเกษตรใช้ลักษณะ เช่น รูปร่างใบ ขนาดใบ ฐานใบ สีดอก และสีโคนลำต้น ในการแยกพันธุ์ผักบุ้ง แปลว่าสีลำต้นแดงหรือเขียว ดอกขาวหรือม่วง และใบกว้างหรือแคบ เป็นความต่างระดับพันธุ์ ส่วนตัวอย่างพันธุ์ที่ใช้ในงานวิจัยของกรมฯ คือพันธุ์พิจิตร 1
⚖️ ผักบุ้งจีนกับผักบุ้งไทยต่างกันอย่างไร
ผักบุ้งจีนลำต้นเล็ก ใบดก นิยมหว่านเมล็ดบนดินแล้วถอนทั้งต้น ส่วนผักบุ้งไทยลำต้นใหญ่ ใบน้อยกว่า นิยมปลูกในน้ำแล้วตัดยอดซ้ำ ทั้งสองเป็นชนิดเดียวกัน จึงปลูกและดูแลด้วยหลักเดียวกันได้ ต่างกันที่วิธีปลูกและการเก็บเกี่ยว
ถ้าอยากได้ผักกินเร็วในครั้งเดียว ให้หว่านผักบุ้งจีนบนดิน ถ้าอยากเก็บยอดได้เรื่อย ๆ ทุกสัปดาห์ ให้ปลูกผักบุ้งไทยแบบตัดยอด โดยตัดเหนือข้อให้เหลือข้อไว้กับต้น 5–10 ซม. ข้อที่เหลือจะแตกยอดใหม่ให้ตัดรอบต่อไป (World Vegetable Center)
🔎 ผักบุ้งฝรั่ง ผักบุ้งไต่ราว ผักบุ้งบก ใช่ผักบุ้งชนิดเดียวกันไหม
ไม่ใช่ทั้งหมด ผักบุ้งฝรั่งเป็นไม้พุ่มประดับคนละชนิด ผักบุ้งไต่ราวเป็นชื่ออาหารพื้นเมืองภาคใต้ ส่วนผักบุ้งบกใช้ได้สองความหมาย ชื่อที่ขึ้นต้นด้วย “ผักบุ้ง” จึงไม่ได้แปลว่ากินได้ทุกชนิด
ผักบุ้งฝรั่ง (ไม้ประดับ ไม่ใช่ผัก)
มูลนิธิหมอชาวบ้านอธิบายว่าผักบุ้งฝรั่ง หรือผักบุ้งพุ่ม ผักบุ้งรั้ว และผักบุ้งบก เป็นไม้พุ่มแตกกิ่งมาก สูงราว 180–240 ซม. ใบคล้ายผักบุ้งแต่ใหญ่กว่า ดอกม่วงอ่อนหรือชมพูจาง ออกเป็นช่อปลายกิ่ง มีถิ่นกำเนิดในทวีปอเมริกา และใช้เป็นไม้ประดับ ไม่ได้กล่าวถึงการกิน ชื่อภาษาอังกฤษในบทความนั้นคือ Bush morning glory แต่ชื่อวิทยาศาสตร์ที่บทความให้ไว้ (Ipomoea purpurea) ไม่ตรงกับแหล่งอื่น พจนานุกรม thai2english แปลต้นผักบุ้งฝรั่งว่า Bush morning glory (Ipomoea fistulosa) ซึ่ง NParks สิงคโปร์จัดเป็น Ipomoea carnea subsp. fistulosa เป็นไม้พุ่มตั้งตรงหรือไม้เลื้อยพาด สูงได้ราว 5 เมตร ลำต้นกลวง ดอกรูปแตรสีขาวอมชมพูถึงม่วง และฐานข้อมูล Siree ของมหาวิทยาลัยมหิดลเรียกชนิดนี้ว่า “ผักบุ้งต้น” ไม้ประดับต่างถิ่น
NParks ระบุว่าผักบุ้งฝรั่ง (Ipomoea carnea subsp. fistulosa) ทั้งต้นมีพิษ (ใช้ยางภายนอกเท่านั้น) และเมล็ดเป็นพิษต่อปศุสัตว์ อย่าเก็บยอดผักบุ้งฝรั่งมากินแทนผักบุ้ง และปลูกให้ห่างจากที่สัตว์เลี้ยงกัดแทะ ผักบุ้งฝรั่งส่วนใหญ่เป็นพุ่มตั้งตรงสูงเป็นเมตร (บางครั้งเลื้อยพาด) ไม่ลอยบนผิวน้ำแบบผักบุ้ง
ผักบุ้งไต่ราว (ชื่ออาหาร)
ผักบุ้งไต่ราวไม่ใช่สายพันธุ์ผักบุ้ง แต่เป็นชื่ออาหารพื้นเมืองภาคใต้ ตรัง สุราษฎร์ธานี และระนองเรียกผักบุ้งไต่ราว พัทลุงเรียกเต้าคั่ว และสตูลเรียกปัสสะมอต ประกอบด้วยเส้นหมี่ ผักบุ้งจีนลวก เต้าหู้ทอด แตงกวา กุ้งชุบแป้งทอด ถั่วงอก และไข่ต้ม ราดน้ำราดรสหวาน ผักบุ้งที่ใช้จึงเป็นผักบุ้งจีนธรรมดา ปลูกตามวิธีในบทความนี้ได้เลย
ผักบุ้งบก และผักบุ้งขาว
ในทางปลูก “ผักบุ้งบก” หมายถึงผักบุ้งที่ปลูกบนดิน เช่น ผักบุ้งจีนที่หว่านในแปลง ต่างจากผักบุ้งน้ำหรือผักบุ้งนา แต่ในบทความของมูลนิธิหมอชาวบ้าน ผักบุ้งบกเป็นชื่อเรียกอีกชื่อของผักบุ้งฝรั่ง ถ้าซื้อเมล็ดหรือกิ่งพันธุ์ให้ดูชื่อวิทยาศาสตร์ประกอบ ส่วน “ผักบุ้งขาว” ตรงกับกลุ่ม white kangkong ที่ NT DAF ระบุว่าเป็นกลุ่มที่ปลูกกันทั่วไป
☀️ ผักบุ้งชอบแดดไหม สภาพอากาศและดินที่เหมาะ
ผักบุ้งชอบแดดจัด World Vegetable Center ระบุว่าต้องการแดดเต็มวัน อุณหภูมิที่เหมาะ 25–32°C และชอบอากาศร้อนชื้น ส่วนเอกสารของรัฐนอร์เทิร์นเทร์ริทอรีระบุว่าผักบุ้งชอบเขตร้อนชื้นที่อุณหภูมิสูงกว่า 23°C สม่ำเสมอ อากาศเย็นจึงทำให้โตช้า
ผักบุ้งจีนในแปลงจึงปลูกได้ทั้งปีในเขตร้อน หน้าแล้งต้องรดน้ำบ่อย ส่วนหน้าฝนที่ชื้นจัดต้องระวังโรคราสนิมขาว (ดูหัวข้อโรคและแมลง) ถ้าปลูกบนระเบียงคอนโดที่ได้แดดไม่ถึงครึ่งวัน ต้นจะยืด ใบเล็ก และลำต้นผอม ให้เลือกมุมที่แดดส่องนานที่สุด
🪴 การปลูกผักบุ้งในกระถาง ทำอย่างไร

วิธีการปลูกผักบุ้งในกระถางง่ายที่สุดคือหว่านเมล็ดผักบุ้งจีนลงกระถางหรือกระบะกว้าง วางกลางแดด และรดน้ำให้ดินชื้นตลอด รากผักบุ้งจีนตื้น ลึกไม่ถึง 40 ซม. จึงใช้กระบะตื้นที่ปากกว้างได้ดีกว่ากระถางทรงสูง World Vegetable Center ก็แสดงตัวอย่างการปลูกผักบุ้งในภาชนะ ขวด และโต๊ะปลูกผัก
อุปกรณ์การปลูกผักบุ้งในกระถาง
- กระถาง กะละมังเจาะรู หรือกระบะพลาสติกปากกว้าง มีรูระบายน้ำ
- ดินร่วนผสมปุ๋ยหมักหรือปุ๋ยคอก (ผักบุ้งชอบดินที่มีอินทรียวัตถุสูงและเก็บความชื้นได้)
- เมล็ดผักบุ้งจีน หรือยอดผักบุ้งจากตลาดสำหรับปักชำ
- บัวรดน้ำฝอยละเอียด ถาดรองกระถาง และฟางหรือแกลบสำหรับคลุมหน้าดิน
ขั้นตอนปลูกผักบุ้งในกระถาง
- แช่เมล็ด: แช่น้ำ 24 ชั่วโมงก่อนปลูก (World Vegetable Center) เมล็ดจะพองและงอกพร้อมกันขึ้น
- เตรียมดิน: ใส่ดินผสมให้เกือบเต็ม รดน้ำให้ชุ่มก่อนหยอดเมล็ด
- หยอดหรือโรยเมล็ด: หยอดหลุมละ 2–3 เมล็ด ลึกราว 1 ซม. ห่างกันราว 15 ซม. หรือโรยเป็นแถว แล้วกลบบาง ๆ กรมวิชาการเกษตรใช้วิธีกลบด้วยดินร่วนหรือขี้เถ้าแกลบหนาราว 0.5 ซม. หรือคลุมฟางบาง ๆ
- ถอนแยก: เมื่อต้นกล้ามีใบ 2–3 ใบ (มทร.ล้านนา; World Vegetable Center ใช้ระยะ 4–5 ใบ) ถอนต้นที่อ่อนแอออกให้เหลือหลุมละต้น ต้นที่ถอนนำไปกินได้
- รดน้ำ: เช้า–เย็นในวันที่แดดจัด อย่าปล่อยให้ดินแห้ง ผักบุ้งทนแล้งต่ำ
- เก็บเกี่ยว: ราว 20–30 วัน ถอนทั้งต้นหรือตัดเหนือดิน 5–10 ซม. เพื่อให้แตกยอดใหม่
ถ้าปลูกผักสวนครัวในกระถางหลายชนิด เช่น มะเขือเทศ หรือมะนาว ให้ตั้งกระถางผักบุ้งไว้ในจุดที่รดน้ำสะดวกที่สุด เพราะผักบุ้งกินน้ำมากกว่าพืชเหล่านั้นมาก และกระถางเล็กแห้งเร็วกว่าแปลงดิน
ตั้งกระถางผักบุ้งบนถาดรองที่มีน้ำขังตื้น ๆ ในหน้าร้อน ช่วยให้ดินชื้นตลอดวัน ซึ่งตรงกับคำแนะนำของ World Vegetable Center ให้ดิน “ชื้นแฉะสม่ำเสมอ” แต่ควรเทน้ำในถาดทิ้งและเติมใหม่ทุก 2–3 วัน เพื่อไม่ให้เป็นแหล่งเพาะยุง
💧 ปลูกผักบุ้งในน้ำ และการปักชำยอดผักบุ้ง

ปลูกผักบุ้งในน้ำได้ดี เพราะลำต้นกลวงลอยน้ำและแตกรากตามข้อ วิธีที่ง่ายที่สุดคือนำยอดผักบุ้งจากตลาดมาแช่น้ำให้ออกราก แล้วปลูกในอ่าง บ่อ หรือแปลงที่มีน้ำขัง ข้อมูลของ NT DAF ระบุว่าการปลูกแบบลอยน้ำทำได้โดยยึดท่อนพันธุ์ไว้ด้วยไม้ไผ่ โดยรากไม่ต้องแตะดิน
ปักชำยอดผักบุ้ง
- ตัดยอดหรือท่อนลำต้นที่สมบูรณ์ ให้รอยตัดอยู่ใต้ข้อราว 5–10 ซม. (World Vegetable Center)
- เด็ดใบล่างออก แช่โคนกิ่งในน้ำราว 7–10 วัน จนรากขาวงอกจากข้อ
- นำไปปลูกในดินชื้น กระถาง หรืออ่างน้ำได้ทันที วิธีนี้ไม่ต้องซื้อเมล็ด
อ่านหลักการตัดกิ่งและดูแลกิ่งชำเพิ่มที่ หลักการปักชำ ผักบุ้งเป็นพืชที่ปักชำง่ายที่สุดชนิดหนึ่ง เพราะไม่ต้องใช้ฮอร์โมนเร่งราก
ปลูกในนา หรือบ่อน้ำ
วิธีปลูกในนาตามข้อมูลของ Wikipedia คือปักชำท่อนยาวราว 30 ซม. ที่มี 7–8 ข้อลงในแปลงที่มีน้ำขัง 3–5 ซม. เมื่อตั้งตัวแล้วจึงเพิ่มระดับน้ำเป็น 15–20 ซม. NT DAF ระบุว่าผักบุ้งที่ปลูกในนาลำต้นเล็กกว่าและเหนียวกว่าผักบุ้งที่ปลูกบนดิน (เป็นผลของวิธีปลูก ไม่ใช่ความต่างระหว่างผักบุ้งจีนกับไทย) เมล็ดผักบุ้งงอกได้ไม่ดีใต้น้ำ จึงต้องเพาะกล้าบนดินก่อนแล้วค่อยย้ายลงน้ำ ตัดยอดครั้งแรกราว 30 วันหลังย้ายปลูก และตัดยอดข้างได้ทุก 7–10 วัน ในแปลงผลิตเมล็ดของกรมวิชาการเกษตรที่สุโขทัย ปักท่อนพันธุ์ 6 ข้อ ระยะ 30 × 30 ซม. หลุมละ 2 ต้น รักษาระดับน้ำ 5 ซม. แล้วเพิ่มเป็น 15 ซม. เมื่อออกดอก
ผักบุ้งดูดสะสมโลหะหนักอย่างแคดเมียม ตะกั่ว และปรอทจากน้ำได้ (Wikipedia) และผักบุ้งน้ำในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เคยเป็นทางติดพยาธิใบไม้ลำไส้ Fasciolopsis buski จึงไม่ควรปลูกหรือเก็บผักบุ้งจากคูน้ำเสีย บ่อน้ำทิ้ง หรือแหล่งน้ำใกล้คอกหมู และผักบุ้งที่เก็บจากแหล่งน้ำควรล้างให้สะอาดและปรุงสุกก่อนกิน
🚜 การปลูกผักบุ้งจีนในแปลงดิน และแปลงการค้า
การปลูกผักบุ้งจีนในแปลงนิยมหว่านหรือโรยเมล็ดเป็นแถวโดยตรง ไม่ต้องเพาะกล้า ตามบทความของ มทร.ล้านนา แล้วถอนแยกและกำจัดวัชพืชเมื่อต้นอายุ 2–3 สัปดาห์หรือมีใบ 2–3 ใบ ผักบุ้งจีนยังเป็นผักที่กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำให้ปลูกหลังฤดูทำนาได้
เตรียมแปลง
มทร.ล้านนาแนะนำหลักทั่วไปสำหรับแปลงผัก คือดิน pH 5.5–6.5 ยกแปลงสูงอย่างน้อย 30 ซม. และใส่ปุ๋ยหมัก 1–3 ตันต่อไร่ตอนเตรียมดิน ส่วนคู่มือปลูกพืชหลังนาของกรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำปุ๋ยหมักราว 3–4 ตันต่อไร่ หว่านแล้วไถกลบ 7–14 วันก่อนปลูก ผักบุ้งชอบดินที่ชื้นและมีอินทรียวัตถุสูง จึงควรใส่อินทรียวัตถุให้เต็มที่
ระยะปลูก
กรมวิชาการเกษตรรายงานว่าแหล่งผลิตเมล็ดผักบุ้งจีนในสภาพไร่อยู่ที่พิจิตรและอุตรดิตถ์ ส่วนสภาพนาอยู่ที่สุโขทัย ซึ่งในปี 2558 มีพื้นที่ผลิตเมล็ดพันธุ์ราว 19,600 ไร่ (รายงานสุโขทัย 2561) และรายงานของศูนย์วิจัยฯ พิจิตร (2561) ระบุว่าในปี 2557 ไทยส่งออกเมล็ดพันธุ์ผักบุ้งจีนราว 1,368 ตัน แสดงว่าผักบุ้งเป็นทั้งผักขายสดและพืชเมล็ดพันธุ์ที่สำคัญ
🧪 ปุ๋ยและการให้น้ำผักบุ้ง
ผักบุ้งต้องการน้ำมากทุกระยะ และต้องการไนโตรเจนเพื่อเร่งใบ World Vegetable Center แนะนำให้เริ่มจากแปลงที่ใส่ปุ๋ยอินทรีย์เต็มที่ ถ้าต้นโตช้าให้เสริมปุ๋ยน้ำทางใบ ส่วน NT DAF ระบุว่าผักบุ้งบนดินใส่ปุ๋ยอินทรีย์และยูเรียหลังปลูก
รายงานของกรมวิชาการเกษตรไม่ได้ระบุอัตรายูเรียสำหรับผักบุ้งขายยอด ถ้าปลูกในกระถางให้ใช้ปุ๋ยน้อยแต่บ่อย หรือใช้ปุ๋ยหมักละลายน้ำรด อ่านหลักเลือกสูตรปุ๋ยเพิ่มที่ หลักการใส่ปุ๋ยต้นไม้ และคำนวณปริมาณปุ๋ยตามขนาดแปลงได้ด้วยเครื่องคำนวณปุ๋ย
การให้น้ำ
- ปลูกบนดิน: ให้ดินชื้นแฉะสม่ำเสมอ หน้าแล้งรดน้ำวันละ 2 ครั้ง (World Vegetable Center)
- ปลูกในนา: ขังน้ำตื้น 3–5 ซม. ตอนตั้งตัว แล้วค่อยเพิ่มระดับน้ำตามการเจริญเติบโต
- เก็บยอดตอนเช้าหรือเย็น: ACIAR แนะนำให้เด็ดยอดช่วงอากาศเย็นเพื่อไม่ให้ยอดเหี่ยว
⏱️ ผักบุ้งปลูกกี่วันเก็บได้ และวิธีเก็บเกี่ยว
ผักบุ้งจีนที่หว่านบนดินเก็บได้ภายในราว 20–30 วัน มทร.ล้านนาระบุอายุเก็บเกี่ยวผักบุ้งจีน 25–30 วัน และ NT DAF ระบุว่าผักบุ้งบนดินถอนทั้งต้นได้ราว 20–30 วันหลังปลูก ส่วนผักบุ้งที่ปลูกในน้ำตัดยอดครั้งแรกราว 1 เดือน แล้วตัดซ้ำได้เรื่อย ๆ
ถ้าตัดแบบให้แตกยอดใหม่ World Vegetable Center แนะนำให้ตัดยอดอ่อนสูงจากพื้น 5–10 ซม. ให้มีข้อเหลืออยู่ใต้รอยตัด และพรวนดินตื้น ๆ หลังตัดรอบแรก ข้อที่เหลือจะแตกยอดข้างให้ตัดรอบต่อไป แต่ NT DAF เตือนว่าผักบุ้งที่ตัดหลายรอบเสี่ยงโรคราสนิม ไส้เดือนฝอย หนอน และเพลี้ยอ่อนมากขึ้น
ต้นอ่อนผักบุ้ง
งานวิจัยใน วารสาร มทร.สุวรรณภูมิ (2567) เพาะต้นอ่อนผักบุ้งโดยแช่เมล็ด 8 ชั่วโมง ใช้วัสดุเพาะดิน ขุยมะพร้าว และขี้เถ้าแกลบอัตรา 1:1:1 เก็บไว้ในที่มืด 2 วัน แล้วให้แสงธรรมชาติ ผลดีที่สุดได้จากการให้น้ำ 25 มล. ต่อหลุม และเก็บเกี่ยวในวันที่ 7 ได้ต้นสูงราว 8 ซม. เป็นวิธีที่เหมาะกับคอนโดหรือคนที่ไม่มีพื้นที่ปลูก
🐛 โรคและแมลงศัตรูผักบุ้ง
โรคที่สำคัญที่สุดของผักบุ้งคือราสนิมขาว ส่วนแมลงที่พบบ่อยคือหนอนกินใบ ตั๊กแตน เพลี้ยอ่อน หนอนชอนใบ และเพลี้ยแป้ง NT DAF ระบุว่าผักบุ้งบนดินอายุสั้นจึงไม่ค่อยเสียหายจากโรคแมลง ปัญหาจะมากขึ้นเมื่อตัดยอดหลายรอบ
ในการทดลองแปลงผลิตเมล็ดที่สุโขทัย กรมวิชาการเกษตรคลุกเมล็ดด้วยสารป้องกันกำจัดเชื้อราก่อนปลูก และพ่นสารเมื่อเริ่มพบโรคทุก 7 วัน 4 ครั้ง ทุกสารที่ทดสอบลดโรคได้ดีกว่าการพ่นน้ำเปล่า บทความนี้ไม่ใส่ชื่อสารและอัตรา เพราะผักบุ้งขายยอดเก็บเร็วมาก ต้องเคร่งเรื่องระยะปลอดภัยก่อนเก็บเกี่ยวตามฉลาก
🫘 การเก็บเมล็ดพันธุ์ผักบุ้งไว้ปลูกต่อ
ผักบุ้งจีนเป็นพันธุ์ผสมเปิด จึงเก็บเมล็ดไว้ปลูกต่อได้ แต่ต้องปล่อยต้นไว้นานราว 3–4 เดือน เพราะผักบุ้งเป็นพืชวันสั้น ดอกทยอยบานและฝักทยอยแก่ (กรมวิชาการเกษตร) ในงานวิจัยที่พิจิตร ต้นออกดอก 50% ที่ราว 42–47 วัน และเก็บเกี่ยวได้ 97–119 วันหลังปลูก
- ช่วงปลูก: งานวิจัยที่พิจิตรพบว่าปลูกกลางเดือนสิงหาคมให้เมล็ดสูงสุด และปลูกตั้งแต่กลางเดือนกันยายนเป็นต้นไปผลผลิตเมล็ดมีแนวโน้มลดลง
- ระยะปลูก: แนะนำ 30 × 100 ซม. ปลูกถี่ขึ้นได้เมล็ดมากขึ้น แต่คุณภาพเมล็ดลดลง
- เก็บเกี่ยว: เมื่อฝักแห้งเป็นสีน้ำตาลราว 80% ตัดต้นมาตากให้แห้ง แล้วนวดเอาเมล็ด
- ทำความสะอาด: ฝัดเอาเมล็ดลีบ เมล็ดอ่อน และเศษฝักออก
- พักเมล็ด: เมล็ดใหม่มีเมล็ดแข็งปนมาก งานวิจัยที่สุโขทัยพบว่าในฤดูปี 2561 ความงอกเพิ่มจากราว 31% ที่ 15 วันหลังเก็บ เป็นราว 61–69% ที่ 30–60 วัน แต่ในปี 2560 ไม่เห็นผลนี้ (ความงอกราว 44% แล้วลดเป็นราว 41%)
เมล็ดผักบุ้งที่เพิ่งเก็บใหม่ ๆ อาจงอกน้อยเพราะยังมีเมล็ดแข็ง (ผลการทดลองปี 2561 ของกรมวิชาการเกษตร แต่ไม่เห็นผลเดียวกันในปี 2560) จึงอาจเก็บไว้ในที่แห้งเย็นอย่างน้อยราว 1 เดือนก่อนนำไปปลูก และแช่น้ำก่อนหว่านจะช่วยให้งอกสม่ำเสมอขึ้น (สรุปจากรายงานกรมวิชาการเกษตร สุโขทัย และ World Vegetable Center)
📝 โครงงานการปลูกผักบุ้ง: ขั้นตอนสำหรับนักเรียน
ผักบุ้งเหมาะกับโครงงานวิทยาศาสตร์มาก เพราะงอกเร็วและเก็บผลได้ภายใน 1 เดือน ตัวอย่างนี้เปรียบเทียบการปลูกผักบุ้งในกระถางดินกับการปลูกในน้ำ ใช้เขียนรายงานการปลูกผักบุ้งได้ทั้งระดับประถมและมัธยม
อุปกรณ์การปลูกผักบุ้ง
- เมล็ดผักบุ้งจีน 1 ซอง และยอดผักบุ้งจากตลาด 10 ยอด
- กระถางหรือกระบะเจาะรู 2 ใบ ดินผสมปุ๋ยหมัก และภาชนะใส่น้ำ (ขวดพลาสติกตัดครึ่งหรือกะละมัง)
- ไม้บรรทัด สมุดบันทึก โทรศัพท์สำหรับถ่ายรูป และป้ายชื่อ
ขั้นตอนทำโครงงาน
- ตั้งคำถาม: ผักบุ้งที่ปลูกในดินกับในน้ำ แบบไหนโตเร็วกว่า
- ตั้งสมมติฐานและตัวแปร: ตัวแปรต้น = วิธีปลูก ตัวแปรตาม = ความสูงและจำนวนใบ ตัวแปรควบคุม = แสง เวลา และพันธุ์
- ชุดดิน: แช่เมล็ด 24 ชั่วโมง หยอดหลุมละ 2–3 เมล็ด ลึก 1 ซม. รดน้ำให้ชื้นทุกวัน
- ชุดน้ำ: ตัดยอดผักบุ้งใต้ข้อ เด็ดใบล่าง แช่น้ำสะอาด เปลี่ยนน้ำทุก 2–3 วัน
- วางทั้งสองชุดกลางแดดจุดเดียวกัน และวัดความสูง นับใบ ถ่ายรูปทุก 3 วัน
- เก็บเกี่ยว ราววันที่ 21–30 ชั่งน้ำหนัก แล้วสรุปผลด้วยตารางหรือกราฟ
ชุดที่ปักชำในน้ำมักเห็นรากใหม่ภายใน 7–10 วัน (World Vegetable Center) ส่วนชุดเมล็ดจะใช้เวลางอกก่อน ความแตกต่างนี้เป็นประเด็นที่ดีสำหรับการอภิปรายผล ถ้าต้องการต่อยอด ลองเปรียบเทียบที่แดดกับที่ร่ม หรือดินที่ใส่และไม่ใส่ปุ๋ยหมัก
🥗 ผักบุ้ง ประโยชน์ และสรรพคุณตามภูมิปัญญา
ผักบุ้งเป็นผักที่คนไทยกินมากที่สุดชนิดหนึ่ง งานวิจัยใน วารสาร มทร.สุวรรณภูมิ ระบุว่ามีวิตามินเอ บี1 บี2 ซี เบตาแคโรทีน ไนอาซิน แคลเซียม ฟอสฟอรัส และเหล็ก ส่วนบ้านและสวนระบุว่ามีวิตามินเอสูง ยอดอ่อนกินได้ทั้งสด ลวก ผัด และแกง
สรรพคุณตามภูมิปัญญา
- มรภ.สวนสุนันทาบันทึกว่าตำรายาไทยใช้ทั้งต้นเป็นยาระบายอ่อน ๆ บำรุงสายตา และใช้ถอนพิษยาทั้งปวง ใช้รากแก้ตกขาว และใช้ใบตำพอกแก้พิษแมลงกัดต่อย
- บ้านและสวนบันทึกการใช้ใบตำพอกฝี และการต้มกับเกลือใช้อมแก้เหงือกบวมตามตำราจีน
- JIRCAS บันทึกการใช้รากในยาพื้นบ้านแก้ไอ หอบ และเบื่ออาหาร
ข้อมูลข้างต้นเป็นการใช้ตามภูมิปัญญาที่แหล่งอ้างอิงบันทึกไว้ ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ ผู้ที่มีโรคประจำตัวควรปรึกษาแพทย์ก่อนใช้สมุนไพรเพื่อการรักษา ส่วนเรื่องอาหาร ผักบุ้งเป็นวัตถุดิบหลักของผัดผักบุ้งไฟแดง เย็นตาโฟ ส้มตำ และผักบุ้งไต่ราวของภาคใต้
เรื่องสัตว์เลี้ยง: ASPCA จัดมอร์นิ่งกลอรี่ (Ipomoea spp.) เป็นพืชมีพิษต่อสุนัข แมว และม้า โดยอาการหลักเกิดเมื่อกินเมล็ดปริมาณมาก เช่น อาเจียนและประสาทหลอน ASPCA ไม่ได้ระบุถึงผักบุ้ง (Ipomoea aquatica) โดยตรง แต่เพื่อความปลอดภัย ไม่ควรให้สัตว์เลี้ยงกินเมล็ดผักบุ้ง และควรระวังเป็นพิเศษกับผักบุ้งฝรั่ง ซึ่งเป็นไม้ประดับที่มีพิษ
📚 แหล่งอ้างอิง
- กรมวิชาการเกษตร: ศึกษาระยะปลูกที่เหมาะสมในการผลิตเมล็ดพันธุ์ผักบุ้งจีนโดยวิธีหยอดเมล็ดในสภาพไร่ ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรพิจิตร (2562)
- กรมวิชาการเกษตร: ศึกษาช่วงเวลาและวิธีการปลูกที่เหมาะสมสำหรับผลิตเมล็ดพันธุ์ผักบุ้งจีนในสภาพไร่ (2561)
- กรมวิชาการเกษตร: การใช้ปุ๋ยโพแทสเซียมเพื่อผลผลิตและคุณภาพเมล็ดพันธุ์ผักบุ้งจีนในสภาพนา ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรสุโขทัย (2561)
- กรมวิชาการเกษตร: การทดสอบสารป้องกันกำจัดโรคราสนิมขาวในแปลงผลิตเมล็ดพันธุ์ผักบุ้งจีน (2561)
- กรมวิชาการเกษตร (สำนักคุ้มครองพันธุ์พืช): หลักเกณฑ์การตรวจสอบลักษณะประจำพันธุ์ (DUS) ผักบุ้ง
- กรมส่งเสริมการเกษตร: เอกสารคำแนะนำที่ 4/2560 การปลูกพืชหลังนา (เผยแพร่โดย สป.กษ. ปทุมธานี)
- มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา (รศ. ดร.จานุลักษณ์ ขนบดี): ปลูกผักช่วงโควิด-19 ตอนที่ 3 เมล็ดพันธุ์และอายุเก็บเกี่ยว
- มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา (รศ. ดร.จานุลักษณ์ ขนบดี): ปลูกผักช่วงโควิด-19 ตอนที่ 4 การเขตกรรม
- วารสารวิชาการ มทร.สุวรรณภูมิ: ปริมาณน้ำต่อผลผลิตและคุณภาพต้นอ่อนผักบุ้ง (2567)
- มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา วิทยาเขตสมุทรสงคราม: ผักบุ้ง (Ipomoea aquatica Forssk.)
- Siree Bioportal มหาวิทยาลัยมหิดล: ผักบุ้งต้น Ipomoea carnea subsp. fistulosa
- Thai PBS Sci & Tech: พืชในวงศ์ผักบุ้ง (Convolvulaceae)
- มูลนิธิหมอชาวบ้าน (เดชา ศิริภัทร): ผักบุ้งฝรั่ง ความงามสาธารณะสำหรับผู้ยากไร้ (2550)
- JIRCAS Thai Local Vegetable Database: Ipomoea aquatica Forsskal (Convolvulaceae)
- World Vegetable Center (AVRDC): Crop Guide – Kang Kong
- Northern Territory Government, Department of Agriculture and Fisheries: Kangkong (Asian vegetable fact sheet)
- ACIAR Leafy green factsheet no. 6: Kangkong (Goebel, Taylor & Lyons)
- University of Florida IFAS, Plant Directory: Ipomoea aquatica
- NParks Flora & Fauna Web (Singapore): Ipomoea carnea subsp. fistulosa
- ASPCA: Morning Glory (Ipomoea spp.) – Toxic and Non-Toxic Plant List
- Wikipedia (ผ่าน Wikiwand): Ipomoea aquatica
- บ้านและสวน Plants Library: ผักบุ้ง
- Thai Cookbook: Water morning glory (phak bung)
- ระแหว้ดี: ผักบุ้งไต่ราว หรือ เต้าคั่ว (อาหารพื้นเมืองภาคใต้)
- thai2english: ต้นผักบุ้งฝรั่ง
- HomePro: เมล็ดพันธุ์ผักบุ้งแก้ว ตราเจียไต๋ (ข้อมูลบนซอง)
🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?
เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ
❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
ผักบุ้งชอบแดดไหม
ผักบุ้งชอบแดดจัด World Vegetable Center ระบุว่าต้องการแดดเต็มวันและอุณหภูมิ 25–32°C ถ้าได้แดดน้อย ต้นจะยืด ใบเล็ก และลำต้นผอม ผักบุ้งยังต้องการน้ำมากและทนแล้งต่ำ จึงควรวางในที่แดดดีและรดน้ำให้ดินชื้นตลอด
ผักบุ้งปลูกกี่วันเก็บได้
ผักบุ้งจีนที่หว่านบนดินเก็บได้ราว 20–30 วัน (มทร.ล้านนาระบุ 25–30 วัน) โดยถอนทั้งต้นหรือตัดเหนือดิน 5–10 ซม. ส่วนผักบุ้งที่ปลูกในน้ำตัดยอดครั้งแรกราว 1 เดือนแล้วตัดซ้ำทุก 7–10 วัน และต้นอ่อนผักบุ้งเก็บได้ราววันที่ 7
ผักบุ้งจีนกับผักบุ้งไทยต่างกันอย่างไร
ทั้งสองเป็นชนิดเดียวกันคือ Ipomoea aquatica ผักบุ้งจีนลำต้นเล็ก สีเขียว ใบดก นิยมหว่านเมล็ดบนดินแล้วถอนทั้งต้นไปผัด ส่วนผักบุ้งไทยลำต้นใหญ่ ใบน้อยกว่า นิยมปลูกในน้ำแล้วตัดยอดซ้ำ ใช้ใส่เย็นตาโฟหรือลวกจิ้มน้ำพริก
ปลูกผักบุ้งในกระถางทำอย่างไร
แช่เมล็ดผักบุ้งจีนในน้ำ 24 ชั่วโมง หยอดหลุมละ 2–3 เมล็ด ลึกราว 1 ซม. ห่างกันราว 15 ซม. ในกระถางหรือกระบะปากกว้างที่ใส่ดินผสมปุ๋ยหมัก วางกลางแดด รดน้ำให้ดินชื้นตลอด ถอนแยกเมื่อมี 2–3 ใบ และเก็บได้ในราว 20–30 วัน
ผักบุ้งภาษาอังกฤษและชื่อวิทยาศาสตร์คืออะไร
ผักบุ้งภาษาอังกฤษคือ Water spinach หรือ Swamp morning glory และในหลายประเทศเรียก Kangkong ชื่อวิทยาศาสตร์คือ Ipomoea aquatica Forssk. อยู่ในวงศ์ Convolvulaceae (วงศ์ผักบุ้ง) ซึ่งเป็นวงศ์เดียวกับมันเทศ
รูปภาพเพิ่มเติม
ปลูกต่อได้เลย
ต้นไม้ที่ดูแลคล้ายผักบุ้ง
ไม้ดอกดอกบัว (บัวหลวง)
Nelumbo nucifera Gaertn.
ไม้ดอกดอกไอริส
Iris spp. (สกุล Iris L.)
ไม้มงคลพุดตาน
Hibiscus mutabilis L.
ไม้มงคล