ราสนิม (โรคราสนิม)

พบใน ถั่วฝักยาว ถั่วเหลือง ข้าวโพด และอีก 9 ชนิด

เชื้อสาเหตุ
Uromyces vignae, Uromyces appendiculatus, Phakopsora pachyrhizi และอีก 9 ชนิด
แพร่ระบาดทาง
สปอร์ปลิวตามลม, ละอองน้ำฝน, ใบเป็นโรคและใบร่วงในแปลง, ต้นพันธุ์และกิ่งปักชำที่ติดเชื้อ และอื่น ๆ
พืชที่พบบ่อย (12 ชนิด)
ถั่วฝักยาว ถั่วเหลือง ข้าวโพด ข้าวโพดหวาน กาแฟอาราบิก้า กาแฟโรบัสต้า อ้อย สัก เบญจมาศ ลีลาวดี กุหลาบ ผักบุ้งจีน (ราสนิมขาว)
อัปเดตล่าสุด
14 พ.ย. 2569
ด้านใต้ใบมีตุ่มผงสปอร์ราสนิมสีส้มอมน้ำตาลจำนวนมาก ด้านบนใบมีจุดเหลืองซีด
12 ชนิดพืชที่พบโรคนี้
📌

สรุปสั้น (TL;DR)

อ่าน 30 วินาที
  • 1 ราสนิม (rust) คือเชื้อราอันดับ Pucciniales ราว 8,000 ชนิด ต้องอาศัยพืชที่มีชีวิต สร้าง ตุ่มผงสีส้ม เหลือง น้ำตาล ใต้ใบ
  • 2 เกิดจาก สปอร์ปลิวตามลม ตกบนใบที่ เปียกราว 6–8 ชม. (น้ำค้างก็พอ) แล้วระบาดซ้ำได้หลายรอบ
  • 3 ในไทยพบใน ถั่วฝักยาว (*Uromyces*), ถั่วเหลือง (*Phakopsora pachyrhizi*), ข้าวโพด (*Puccinia polysora*, *P. sorghi*), กาแฟ (*Hemileia vastatrix*), สัก เบญจมาศ ลีลาวดี
  • 4 ราสนิมขาวในผักบุ้ง (*Albugo*) เป็น โอโอไมซีต ไม่ใช่ราสนิมแท้ ใช้สารคนละกลุ่ม
  • 5 ไม่ใช้สาร: เลี่ยงรดน้ำบนใบ ทำทรงพุ่มโปร่ง เด็ดใบเป็นโรค เก็บใบร่วง ใช้พันธุ์ต้านทาน
  • 6 ราสนิมแท้ใช้ ไตรอะโซล (FRAC 3) เช่น เทบูโคนาโซล และ สโตรบิลูริน (FRAC 11) ตามอัตราบนฉลาก และ สลับกลุ่ม เสมอ

📋 ภาพรวมโรค

ราสนิม คือกลุ่มเชื้อราสาเหตุโรคพืชในอันดับ Pucciniales ที่สร้างตุ่มผงสปอร์สีส้ม เหลือง หรือน้ำตาลคล้ายสนิมเหล็ก ส่วนมากอยู่ใต้ใบ โรคที่เกิดจากเชื้อกลุ่มนี้เรียกรวมกันว่า โรคราสนิม ทำให้ใบเหลือง แห้ง และร่วงก่อนกำหนด

🍄
~8,000 ชนิด
ราสนิมที่บรรยายแล้วทั่วโลก
🔄
สูงสุด 5 ระยะ
สปอร์ในวงจรชีวิต
💧
6–8 ชม.
ใบเปียกที่พอให้ติดเชื้อ
📉
>25%
ผลผลิตถั่วเหลืองที่อาจลดลง

ในไทยพบโรคราสนิมได้ในพืชหลายชนิด ทั้งพืชไร่อย่างข้าวโพด ถั่วเหลือง อ้อย พืชผักอย่างถั่วฝักยาว ไม้ยืนต้นอย่างกาแฟและสัก และไม้ดอกอย่างเบญจมาศและลีลาวดี บทความนี้อธิบายว่าราสนิมเกิดจากอะไร ลักษณะอาการ ราสนิมแต่ละพืช ราสนิมขาวในผักบุ้งที่ไม่ใช่ราสนิมแท้ วิธีแก้โรคราสนิมแบบไม่ใช้สาร และโรคราสนิมใช้ยาอะไร พร้อมกลุ่ม FRAC สำหรับสลับยาไม่ให้เชื้อดื้อ

🔍 ราสนิม คืออะไร ภาษาอังกฤษเรียกว่าอะไร

ราสนิม ภาษาอังกฤษเรียกว่า rust หรือ rust fungi ส่วนโรคเรียกว่า rust disease เป็นเชื้อราในอันดับ Pucciniales (ชื่อเดิม Uredinales) ไฟลัม Basidiomycota ชื่อ “สนิม” มาจากสีของผงสปอร์ที่ดูเหมือนสนิมเหล็กเมื่อเอานิ้วถูใต้ใบ

Arthur Fungarium ของมหาวิทยาลัยเพอร์ดูระบุว่ามีราสนิมที่ได้รับการบรรยายแล้วราว 8,000 ชนิด นับเป็นกลุ่มเชื้อโรคพืชตามธรรมชาติที่ใหญ่ที่สุด ทุกชนิดเป็นปรสิตของพืช และต้องอาศัยพืชที่ยังมีชีวิตจึงเจริญได้ (obligate parasite) เชื้อเลี้ยงบนอาหารเลี้ยงเชื้อทั่วไปไม่ได้ ราสนิมส่วนใหญ่เจาะจงพืชอาศัย ราสนิมถั่วจึงไม่ข้ามไปลงข้าวโพด และราสนิมกุหลาบลงเฉพาะกุหลาบ

ในไทย รายงานของกรมวิชาการเกษตรสรุปว่าการสำรวจช่วงปี 2523–2537 พบราสนิมราว 64 ชนิดจาก 17 วงศ์ บนพืชอาศัย 66 ชนิด และงานสำรวจภาคเหนือปี 2548 รายงานราสนิมเพิ่มอีก 10 ชนิด โดยมีหลายชนิดที่เพิ่งพบบนพืชอาศัยใหม่ในประเทศ

ชื่อเรียก ความหมาย
ราสนิม / rust เชื้อราในอันดับ Pucciniales ที่สร้างผงสปอร์สีคล้ายสนิม
โรคราสนิม / rust disease โรคพืชที่เกิดจากราสนิม เช่น ราสนิมถั่ว ราสนิมข้าวโพด ราสนิมกาแฟ
ตุ่มยูรีดีเนีย (uredinia) ตุ่มผงสปอร์สีส้มหรือน้ำตาลที่เห็นบ่อยที่สุด เป็นระยะที่ระบาดซ้ำ
ราสนิมขาว / white rust ส่วนใหญ่หมายถึงเชื้อ Albugo ซึ่งเป็นโอโอไมซีต ไม่ใช่ราสนิมแท้ ยกเว้นราสนิมขาวเบญจมาศ Puccinia horiana ที่เป็นราสนิมแท้

🦠 โรคราสนิมเกิดจากอะไร และวงจรชีวิตของเชื้อ

โรคราสนิมเกิดจากเชื้อราสนิมที่ปลิวมากับลมแล้วตกบนใบพืชอาศัยที่เปียกน้ำ สปอร์งอกเข้าทางปากใบ จากนั้นสร้างตุ่มสปอร์รุ่นใหม่และระบาดซ้ำได้หลายรอบในฤดูเดียว

รายงานของกรมวิชาการเกษตรอธิบายว่าราสนิมมีวงจรชีวิตได้มากถึง 5 ระยะ แต่ละระยะสร้างสปอร์ที่มีรูปร่างต่างกัน บางชนิดครบวงจรได้บนพืชชนิดเดียว ขณะที่บางชนิดต้องอาศัยพืชต่างชนิดกันอย่างน้อยสองชนิดจึงจะครบวงจร ตัวอย่างในต่างประเทศคือราสนิมลำต้นข้าวสาลีที่สลับระหว่างข้าวสาลีกับต้นบาร์เบอร์รี ส่วนราสนิมกุหลาบสร้างสปอร์ 4 ระยะและลงเฉพาะกุหลาบ (UC IPM)

ระยะ โครงสร้าง / สปอร์ บทบาทโดยสรุป
1 สเปอร์โมโกเนียม (spermogonium) / สเปอร์มาเทีย ระยะแรกของวงจร มักไม่ค่อยเห็นในแปลง
2 เอเซียม (aecium) / เอซิโอสปอร์ ในราสนิมที่ใช้สองพืชอาศัย ระยะนี้มักอยู่บนพืชอีกชนิดหนึ่ง
3 ยูรีดีเนียม (uredinium) / ยูรีดีนิโอสปอร์ ตุ่มผงสีส้มหรือน้ำตาลที่เห็นบ่อยที่สุด เป็นสปอร์ “ระบาดซ้ำ” ปลิวตามลม
4 ทีเลียม (telium) / ทีลิโอสปอร์ มักเป็นตุ่มสีเข้มถึงดำตอนปลายฤดู ใช้อยู่รอดข้ามฤดู
5 เบซิเดียม (basidium) / เบซิดิโอสปอร์ งอกจากทีลิโอสปอร์ ดีดสปอร์ออกไปได้ระยะสั้น

ชื่อระยะทั้ง 5 อ้างอิงเว็บไซต์ Forest Pathology ส่วน UC IPM อธิบายว่าระยะยูรีดีเนียคือระยะที่ทำความเสียหายมากที่สุดของราสนิมส่วนใหญ่ ยูรีดีนิโอสปอร์ปลิวไปตามลมและกลับมาติดพืชชนิดเดิมได้ซ้ำ เชื้อต้องการน้ำอิสระบนใบราว 6–8 ชั่วโมงหรือน้อยกว่านั้นในการติดเชื้อ น้ำค้างหนักก็เพียงพอ และเมื่อติดเชื้อแล้วแผลจะเจริญและสร้างสปอร์ต่อไปได้ตลอดอายุใบโดยไม่ต้องมีน้ำอีก

วงจรการระบาดซ้ำของราสนิม สปอร์ยูรีดีนิโอปลิวตามลม ตกบนใบที่เปียก งอกเข้าปากใบ แล้วสร้างตุ่มสปอร์ใหม่
ภาพที่ 1: วงจรการระบาดซ้ำของราสนิมในระยะยูรีดีเนีย สรุปจาก UC IPM และกรมวิชาการเกษตร

เพราะสปอร์ไปกับลมได้ไกล ราสนิมจึงไม่จำเป็นต้องมาจากต้นข้างเคียงเสมอไป ตัวอย่างคือราสนิมข้าวโพดชนิด southern rust ที่ Crop Protection Network อธิบายว่าในสหรัฐฯ สปอร์ถูกกระแสลมพาขึ้นมาจากเขตร้อนทุกปี และเชื้ออยู่ข้ามหนาวทางตอนเหนือไม่ได้เพราะต้องอาศัยเนื้อเยื่อข้าวโพดที่ยังมีชีวิต

🍂 โรคราสนิม ลักษณะอาการที่สังเกตได้

อาการเด่นของโรคราสนิมคือจุดซีดหรือจุดเหลืองด้านบนใบ ตรงกับตุ่มนูนที่แตกออกเป็นผงสีส้ม เหลือง น้ำตาลแดง หรือน้ำตาลด้านใต้ใบ เอานิ้วหรือกระดาษทิชชูถูแล้วมีผงสีติดออกมา

UC IPM ระบุสีของตุ่มราสนิมได้หลายแบบ ตั้งแต่น้ำตาล ส้ม ม่วง แดง ไปจนถึงเหลือง ใบที่เป็นหนักจะม้วน เหี่ยว และร่วงก่อนกำหนด ต้นที่เป็นรุนแรงอาจแคระแกร็น ราสนิมบางชนิดยังทำให้ส่วนที่เป็นเนื้อไม้บวม เป็นปุ่มปม หรือเป็นแผลจนกิ่งแห้งตาย

ที่ใบด้านบน จุดเล็กสีซีด เหลืองอ่อน หรือเขียวอ่อน ต่อมาขยายเป็นปื้นเหลืองหรือน้ำตาล
ที่ใบด้านล่าง ตุ่มนูนเล็กแตกเป็นผงสปอร์สีส้ม เหลือง หรือน้ำตาลแดง ถูแล้วติดนิ้ว
ใบล่างก่อน ในถั่วเหลืองและผักบุ้ง อาการมักเริ่มจากใบล่างแล้วลามขึ้นด้านบน
ระยะท้าย ตุ่มบางชนิดเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลเข้มถึงดำ (ระยะทีเลีย) ใบแห้งกรอบ
ทั้งต้น ใบร่วงก่อนกำหนด กิ่งโกร๋น ต้นโทรม ผลผลิตลด
ข้าวโพด ตุ่มเป็นแนวตามความยาวใบ ชนิด southern rust อยู่ด้านบนใบเป็นกลุ่มแน่น
💡 ทดสอบด้วยกระดาษทิชชู
ถ้าไม่แน่ใจว่าเป็นราสนิมหรือไม่ ให้เด็ดใบที่มีจุดมาเช็ดด้านใต้ใบกับกระดาษทิชชูสีขาว ถ้ามีผงสีส้มหรือน้ำตาลติดออกมาเป็นคราบ มีโอกาสสูงว่าเป็นราสนิม ถ้าเป็นผงหรือตุ่มสีขาวในผักบุ้งหรือผักกาด ให้ดูหัวข้อราสนิมขาวด้านล่าง เพราะเป็นเชื้อคนละกลุ่มและใช้สารต่างกัน

🌡️ ช่วงที่ราสนิมระบาด และสภาพที่เชื้อชอบ

ราสนิมระบาดมากเมื่ออากาศอบอุ่นถึงเย็น ความชื้นสูง และใบเปียกนานหลายชั่วโมงจากฝน น้ำค้าง หรือการรดน้ำบนใบ ส่วนช่วงร้อนจัดแดดแรงความชื้นต่ำ โรคมักชะงัก

พืช / เชื้อ สภาพที่เอื้อต่อโรค (ตามแหล่งอ้างอิง)
ราสนิมทั่วไป (UC IPM) อากาศอบอุ่นปานกลางที่พืชโตดี ใบเปียกราว 6–8 ชม. ความชื้นสูง ปลูกแน่น อุณหภูมิสูงมากฆ่าสปอร์ได้
ราสนิมกาแฟ Hemileia vastatrix สปอร์งอกดีที่ 20–24 °C ความชื้นสัมพัทธ์ 92–95% งอกได้ในที่แสงน้อยหรือกลางคืน ต้นกาแฟอ่อนแอช่วงผลสุกแก่
ราสนิมถั่วเหลือง Phakopsora pachyrhizi พบทั่วไปในฤดูฝนในภาคเหนือตอนบน เริ่มเป็นช่วงออกดอก ทรงพุ่มแน่นในช่วงออกดอกติดฝัก
ราสนิมข้าวโพด southern rust Puccinia polysora ความชื้นสัมพัทธ์สูง อุณหภูมิราว 27 °C ใบเปียกราว 6 ชม. ก็ติดเชื้อได้
ราสนิมข้าวโพด common rust Puccinia sorghi อากาศเย็น ความชื้นสูง และการให้น้ำแบบสปริงเกลอร์เหนือต้น
ราสนิมส้มของอ้อย Puccinia kuehnii ต้องมีใบเปียก น้ำค้างตอนกลางคืนก็พอ ติดเชื้อได้ที่อุณหภูมิสูงกว่าราสนิมสีน้ำตาล

ข้อมูลจากแปลงทดลองกาแฟของกรมวิชาการเกษตรที่จังหวัดตากช่วยยืนยันภาพนี้ ช่วงมีนาคม–สิงหาคม 2558 ไม่พบโรคในแปลงเลย เพราะอุณหภูมิสูง ความชื้นต่ำ และแดดจัด และรายงานเดียวกันระบุว่ากาแฟที่ปลูกสูงกว่า 1,000 เมตรจากระดับน้ำทะเลมีโรคน้อยกว่าพื้นที่ต่ำ

🫘 ราสนิมถั่วฝักยาวและราสนิมถั่วเหลือง

ราสนิมถั่วฝักยาวเกิดจากเชื้อในสกุล Uromyces ส่วนราสนิมถั่วเหลืองเกิดจาก Phakopsora pachyrhizi ทั้งสองโรคเริ่มจากจุดซีดบนใบแล้วแตกเป็นผงสปอร์สีน้ำตาลแดงด้านใต้ใบ ระบาดหนักจนใบเหลืองร่วง

เอกสารของกรมวิชาการเกษตรเรื่องโรคใบจุดถั่วฝักยาว (2561) ระบุว่าโรคราสนิมจากเชื้อ Uromyces vignae เป็นหนึ่งในโรคใบที่พบบ่อยของถั่วฝักยาว ร่วมกับโรคใบจุดและราแป้ง ส่วนงานสำรวจราสนิมด้วยดีเอ็นเอบาร์โค้ด (2562) จำแนกตัวอย่างจากใบถั่วฝักยาวได้เป็น Uromyces appendiculatus และบรรยายอาการว่าเป็นจุดสีเขียวซีดหรือเหลือง แล้วแตกออกปล่อยสปอร์สีน้ำตาลแดง เมื่อเป็นรุนแรงแผลจะคลุมทั่วใบ และเชื้อแพร่กระจายได้โดยลม (รายงานนี้กำกับชื่อพืชว่า Phaseolus vulgaris ชื่อเชื้อในถั่วจึงอาจต่างกันตามชนิดถั่วที่เก็บตัวอย่าง)

สำหรับถั่วเหลือง กรมวิชาการเกษตรรายงานว่าเชื้อเริ่มทำลายใบล่างเมื่อถั่วเริ่มออกดอก แล้วลามขึ้นด้านบนเมื่อเชื้อสร้างสปอร์มากขึ้น ใบล่างเหลือง แห้ง และร่วง มีรายงานผลผลิตลดลงมากกว่า 25% โรคพบทั่วไปในฤดูฝนในภาคเหนือตอนบน และทรงพุ่มที่แน่นช่วงออกดอกติดฝักทำให้พ่นสารให้ทั่วได้ยาก สารชนิดสัมผัสจึงได้ผลน้อยลง

งานทดลองของศูนย์วิจัยพืชไร่เชียงใหม่ (ปี 2560–2561) กับถั่วเหลืองพันธุ์ สจ.2 ซึ่งอ่อนแอต่อโรค พ่นสาร 4 ครั้งห่างกัน 7 วัน เริ่มเมื่อพบโรค พบว่าทุกกรรมวิธีลดโรคได้ดีกว่าการพ่นน้ำเปล่า รายงานฉบับปี 2561 สรุปว่าเทบูโคนาโซล (tebuconazole) และไซโปรโคนาโซล (cyproconazole) ให้ผลดีที่สุด (ปีแรกเทบูโคนาโซลดีที่สุด ตามด้วยโพรพิโคนาโซลและไซโปรโคนาโซล) สารอื่นที่ทดสอบได้แก่ อะซอกซีสโตรบิน อะซอกซีสโตรบิน+ไดฟีโนโคนาโซล และคลอโรทาโลนิล คณะผู้วิจัยแนะนำให้พ่นป้องกันก่อนถั่วออกดอก ซึ่งได้ผลดีกว่าพ่นหลังเห็นอาการแล้ว เอกสารนี้ระบุอัตราสารไม่ตรงกันระหว่างบทวิธีการกับตารางผล บทความนี้จึงไม่ยกอัตรามา ให้ใช้ตามอัตราบนฉลาก

ใครปลูกถั่วฝักยาวขาย ใบที่ร่วงเร็วทำให้ต้นเก็บฝักได้สั้นลง ติดตามราคาขายประกอบการตัดสินใจว่าจะลงทุนพ่นสารหรือไม่ได้ที่ ราคาผักผลไม้วันนี้

🌽 ราสนิมข้าวโพด ชนิดที่พบในไทยและวิธีแยก

ราสนิมข้าวโพดในไทยมีรายงาน 2 ชนิด คือ Puccinia polysora (southern rust) และ Puccinia sorghi (common rust) แยกกันได้จากตำแหน่งและสีของตุ่ม: southern rust อยู่ด้านบนใบเป็นกลุ่มแน่น ส่วน common rust อยู่ทั้งสองด้านของใบและกระจายห่างกว่า

กรมวิชาการเกษตรเฝ้าระวังราสนิมข้าวโพดระหว่าง พ.ย. 2553 – ก.ย. 2556 ใน 184 จุด 45 จังหวัด เพื่อหาราสนิมเขตร้อน Physopella zeae ซึ่งยังไม่เคยมีรายงานในไทย ผลคือไม่พบ P. zeae ตัวอย่างที่จำแนกในห้องปฏิบัติการทั้งหมดเป็น P. polysora ส่วนงานสำรวจดีเอ็นเอบาร์โค้ด (2562) พบ P. sorghi ในข้าวโพดหวาน โดยตุ่มสปอร์ส่วนใหญ่อยู่บนผิวใบ เรียงเป็นแนวตามความยาวใบ และเมื่อรุนแรงคลุมทั่วใบ

ลักษณะ southern rust P. polysora common rust P. sorghi
สีตุ่ม ส้มถึงน้ำตาลอ่อน แดงอิฐถึงน้ำตาล ระยะแรกสีทองถึงน้ำตาลอบเชย แก่แล้วออกดำ
รูปร่างและขนาด กลมหรือรี ราว 1.5 มม. ยาวรี
ตำแหน่ง ส่วนใหญ่ด้านบนใบ อยู่กันแน่นเป็นหย่อม ทั้งสองด้านของใบพร้อมกัน กระจายห่าง
สภาพที่ชอบ ร้อนชื้น ราว 27 °C อากาศเย็น ความชื้นสูง

ข้อมูลในตารางมาจาก Crop Protection Network และ UC IPM สำหรับการเลือกพันธุ์ งานวิจัยของมหาวิทยาลัยขอนแก่นฤดูแล้ง 2555/2556 ทดสอบเชื้อพันธุกรรมข้าวโพด 18 สายพันธุ์ พบว่า Ki56 และ Fancy111 ต้านทานราสนิม P. polysora ได้ดีที่สุด และเสนอให้ใช้เป็นแหล่งพันธุกรรมต้านทานในการปรับปรุงพันธุ์ ในสหรัฐฯ Crop Protection Network ระบุว่าโรคนี้ไม่มีระดับเศรษฐกิจที่ชัดเจน การพ่นสารคุ้มค่าที่สุดเมื่อพบโรคในช่วงออกไหมถึงระยะน้ำนม และพ่นเมื่อเหลือไม่ถึงสองสัปดาห์ก่อนเมล็ดสุกแก่มักไม่คุ้ม ส่วน UC IPM ระบุว่าข้าวโพดในสวนครัวที่เป็น common rust โดยทั่วไปไม่จำเป็นต้องพ่นสาร ให้เปลี่ยนจากสปริงเกลอร์เป็นให้น้ำตามร่องหรือน้ำหยด

☕ ราสนิมกาแฟ (Hemileia vastatrix)

ราสนิมกาแฟเกิดจากเชื้อ Hemileia vastatrix เริ่มจากจุดเหลืองเล็ก ๆ ด้านบนใบ ด้านใต้ใบมีผงสปอร์สีเหลืองส้ม แผลขยายจนใบร่วง กรมวิชาการเกษตรระบุว่าความเสียหายรุนแรงกับกาแฟอาราบิก้ามากกว่าโรบัสต้า

งานสำรวจราสนิมของกรมวิชาการเกษตร (2562) บรรยายอาการบนใบกาแฟโรบัสต้าว่า เริ่มเป็นจุดเหลืองเล็กด้านบนใบ ขยายเป็น 3–25 มม. และเปลี่ยนเป็นสีส้มอมน้ำตาล มีสปอร์อยู่ด้านใต้ใบ เมื่อเป็นรุนแรงแผลกลายเป็นสีน้ำตาลเข้มแห้ง และใบร่วง เชื้อแพร่กระจายได้โดยลม รายงานการคัดเลือกพันธุ์ของศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรตากเสริมว่าลมเป็นพาหะหลัก สปอร์ไปติดใบอื่นบนต้นเดียวกันและต้นอื่นได้ และเชื้อปรับตัวเกิดเป็นสายพันธุ์ (race) ใหม่ได้

แนวทางระยะยาวของกรมวิชาการเกษตรคือใช้พันธุ์ต้านทาน งานที่ตาก (2559–2560) คัดเลือกสายต้นกาแฟอาราบิก้าที่ต้านทานโรคได้หลายสิบสายต้น ทั้งจากต้นเพาะเมล็ดและต้นเสียบยอด แต่ยังต้องทดสอบในแปลงต่อก่อนขยายให้เกษตรกร และแนะนำให้จำกัดพันธุ์ที่ปรับปรุงแล้วไว้ในพื้นที่ปลูกที่เหมาะสม เพราะเชื้อพัฒนาสายพันธุ์ใหม่ได้ รายงานที่เปิดอ่านได้ไม่ได้ให้คำแนะนำสารเคมีเฉพาะราสนิมกาแฟ ถ้าจำเป็นต้องพ่น ให้เลือกผลิตภัณฑ์ที่ฉลากระบุกาแฟและใช้ตามอัตราบนฉลาก

🌸 ราสนิมลีลาวดี และราสนิมกุหลาบ

ใต้ใบกุหลาบมีตุ่มเล็กสีส้มของราสนิมกุหลาบ ใบบางใบเหลืองใกล้ร่วง
ราสนิมกุหลาบเป็นตุ่มสีส้มเล็ก ๆ ใต้ใบ ใบเปลี่ยนสีและร่วงก่อนกำหนด

ราสนิมลีลาวดีเกิดจากเชื้อ Coleosporium plumeriae ส่วนราสนิมกุหลาบเกิดจาก Phragmidium mucronatum ทั้งคู่สร้างตุ่มผงสีส้มใต้ใบ ทำให้ใบเหลืองและร่วงจนกิ่งโกร๋น

ราสนิมลีลาวดีมีรายงานครั้งแรกที่ซานโตโดมิงโก หมู่เกาะเวสต์อินดีส เมื่อกว่า 150 ปีก่อน และจำกัดอยู่ในทวีปอเมริกาจนถึงทศวรรษ 1980 จากนั้นแพร่ไปหมู่เกาะแปซิฟิก ออสเตรเลีย เอเชีย และไนจีเรีย รายงานใน New Disease Reports (2011) ระบุว่าไทยเป็นหนึ่งในประเทศที่พบโรคนี้ โดยอ้างงานของ To-anun และคณะ (2004) ที่รายงานการพบครั้งแรกในไทย

อาการระยะแรกตามรายงานใน Plant Disease (2010) คือจุดซีดเล็ก ๆ ราว 1 มม. จำนวนมากด้านบนใบ ด้านใต้ใบมีตุ่มสีส้มอมเหลืองที่ปล่อยสปอร์สีส้ม จุดลามเป็นปื้นเหลืองและเนื้อใบตาย แล้วใบร่วง New Disease Reports บรรยายว่าตุ่มลามคลุมทั้งใบ ใบร่วงเร็วจนกิ่งโล่ง และต้นที่เป็นหนักในรายงานนั้นตายในที่สุด

สำหรับ กุหลาบ UC IPM บรรยายว่าราสนิมกุหลาบเป็นตุ่มสีส้มเล็ก ๆ ใต้ใบ ผิวใบด้านบนเปลี่ยนสี และใบร่วงก่อนกำหนด ชอบอากาศเย็นชื้น การจัดการคือเลี่ยงรดน้ำบนใบ ตัดกิ่งที่เป็นหนักทิ้ง เก็บใบที่ค้างบนต้นและใบร่วงไปทิ้ง ต้นทนความเสียหายระดับน้อยได้โดยไม่เสียหายมาก การพ่นสารป้องกันทำได้ แต่ต้องพ่นบ่อยจึงคุมได้ ในสวนบ้านอาจไม่คุ้ม UC IPM ฉบับสำหรับเรือนเพาะชำไม้ดอกยังระบุว่าน้ำมันสะเดาไม่ได้ผลกับราสนิมกุหลาบ

💡 เก็บใบร่วงใต้ต้นทุกครั้ง
ราสนิมลีลาวดีและกุหลาบอยู่รอดบนใบที่ร่วงอยู่ใต้ต้น ทุกครั้งที่เด็ดใบเป็นโรค ให้เก็บใบร่วงใต้ทรงพุ่มใส่ถุงไปทิ้งนอกสวนด้วย ถ้ากองไว้ใต้ต้น สปอร์จะปลิวกลับขึ้นไปติดใบอ่อนที่แตกใหม่

🎋 โรคราสนิมในอ้อย

โรคราสนิมในอ้อยที่กรมวิชาการเกษตรระบุคือราสนิมที่เกิดจาก Puccinia melanocephala (ราสนิมสีน้ำตาล) ส่วนราสนิมสีส้ม Puccinia kuehnii มีข้อมูลจากฟลอริดา วิธีหลักในการจัดการคือปลูกพันธุ์ต้านทาน

รายงานของกรมวิชาการเกษตร (2562) ระบุว่าอ้อยเป็นหนึ่งในพืชที่ราสนิมเข้าทำลายและสร้างความเสียหายได้ โดยระบุ “โรคราสนิมของอ้อย ที่เกิดจาก Puccinia melanocephala” แต่ไม่ได้บรรยายอาการ ข้อมูลอาการจึงอ้างอิง UF/IFAS (ฟลอริดา) ซึ่งบรรยายราสนิมสีส้มว่าเป็นตุ่มรีสีน้ำตาลอบเชยถึงส้ม ขนาดราว 2–10 × 1–3 มม. ด้านใต้ใบ สปอร์สีส้ม ตุ่มจำนวนมากรวมกันทำให้ใบตายเร็ว เชื้อลงเฉพาะอ้อย ลมและฝนพาสปอร์ไปทั้งในแปลงและข้ามแปลง ส่วนราสนิมสีน้ำตาลสปอร์สีน้ำตาลและแยกจากราสนิมสีส้มได้ยากบนใบล่างที่แก่

UF/IFAS แนะนำให้กระจายพันธุ์ ไม่ให้พันธุ์ใดพันธุ์หนึ่งเกินราว 20–25% ของพื้นที่ และพ่นสารเฉพาะในพันธุ์ที่อ่อนแอ โดยใช้กลุ่มสโตรบิลูริน (FRAC 11) เป็นหลัก สลับกับไตรอะโซล (FRAC 3) หรือคาร์บอกซาไมด์ (FRAC 7) และไม่ใช้สโตรบิลูรินติดกันเกิน 2 ครั้ง การเริ่มพ่นหลังโรคลามมากแล้วไม่ได้ผล ทั้งหมดนี้เป็นคำแนะนำของฟลอริดา ไม่ใช่คำแนะนำของไทย

นอกจากพืชข้างต้น กรมวิชาการเกษตรยังพบราสนิมแท้บนพืชอื่นในไทย เช่น Olivea tectonae บนสัก ซึ่งทำให้ใบมีจุดสีน้ำตาลส้มกระจาย ใต้ใบมีผงสีส้มหรือน้ำตาล ใบร่วงเมื่อเป็นรุนแรง และ Puccinia horiana บนเบญจมาศ ซึ่งแม้ชื่อสามัญภาษาอังกฤษจะเป็น chrysanthemum white rust แต่เป็นราสนิมแท้

⚪ ราสนิมขาวในผักบุ้ง ต่างจากราสนิมแท้อย่างไร

ใต้ใบผักบุ้งจีนมีตุ่มนูนและปื้นสีขาวของโรคราสนิมขาว ด้านบนใบเป็นจุดเหลืองซีด
ราสนิมขาวในผักบุ้งเป็นตุ่มสีขาว ไม่ใช่ผงสีส้มแบบราสนิมแท้

ราสนิมขาวในผักบุ้งเกิดจากเชื้อ Albugo ซึ่งเป็นโอโอไมซีต (oomycete) ไม่ใช่ราสนิมแท้ในอันดับ Pucciniales ชื่อ “ราสนิมขาว” มาจากลักษณะตุ่มที่แตกเป็นผงคล้ายราสนิมเท่านั้น จึงต้องใช้สารคนละกลุ่มกับราสนิมแท้

เอกสาร SARE ระบุว่าราสนิมขาวเกิดจากโอโอไมซีตสกุล Albugo หลายชนิด โอโอไมซีตไม่ได้จัดอยู่ในอาณาจักรเห็ดราแล้ว แต่มักถูกจัดรวมกับเชื้อราเพราะทำให้เกิดโรคคล้ายกัน เส้นใยไม่มีผนังกั้น และชื่อ white rust มาจากตุ่มพองที่แตกปล่อยผงคล้ายตุ่มสีทองของ Puccinia กรมวิชาการเกษตรใช้ชื่อเชื้อในผักบุ้งจีนว่า Albugo ipomoeae-panduratae ส่วนงานวิจัยในวารสารเกษตรพระวรุณใช้ A. ipomoeae-aquaticae

อาการในผักบุ้งตามประกาศเตือนภัยการเกษตร คือจุดสีเหลืองซีดด้านบนใบ พลิกดูใต้ใบเห็นตุ่มนูนสีขาวขนาดเล็ก ต่อมาตุ่มขยายและชนกันเป็นปื้นสีขาวขนาดใหญ่ ใบบิดเบี้ยวเป็นคลื่น เหลือง และร่วง บางครั้งพบที่ก้านใบและลำต้น งานทดลองของกรมวิชาการเกษตรเสริมว่าอาการเริ่มต้นส่วนมากเกิดที่ใบส่วนล่างของต้น บางครั้งที่ใบเลี้ยง และบางครั้งโคนต้นระดับผิวดินหรือปล้องของลำต้นบวม โรคระบาดมากในสภาพชื้นและฝนตก ส่วน University of Illinois ระบุว่าเชื้อกลุ่มนี้อยู่รอดเป็นสปอร์ผนังหนา (oospore) ในดิน ซากพืช และวัชพืช

ประเด็น ราสนิมแท้ (Pucciniales) ราสนิมขาว (Albugo)
กลุ่มเชื้อ เชื้อรา ไฟลัม Basidiomycota โอโอไมซีต ไม่จัดเป็นเชื้อราแท้
สีตุ่ม ส้ม เหลือง น้ำตาลแดง น้ำตาล ขาวขุ่นคล้ายชอล์ก
พืชที่พบในไทย (ตัวอย่าง) ถั่ว ถั่วเหลือง ข้าวโพด กาแฟ สัก ลีลาวดี เบญจมาศ อ้อย ผักบุ้งจีน (ต่างประเทศรายงานในผักตระกูลกะหล่ำด้วย)
การอยู่รอด สปอร์บนใบเป็นโรคและใบร่วง บางชนิดใช้พืชอาศัยสลับ โอโอสปอร์ในดิน ซากพืช วัชพืช เมล็ดพันธุ์จากแหล่งที่เป็นโรค
สารที่ใช้ FRAC 3 (ไตรอะโซล), 11 (สโตรบิลูริน), M3/M5 (สารสัมผัส) FRAC 4 (เมทาแลกซิล), 21 (ไซยาโซฟามิด), 27 (ไซมอกซานิล), 40 (ไดเมโทมอร์ฟ), M3 (แมนโคเซบ)

คำแนะนำในประกาศเตือนภัยการเกษตร 19 ส.ค. – 1 ก.ย. 2569 สำหรับผักบุ้งจีน (เนื้อหาจากหน่วยงานของกรมวิชาการเกษตร ได้แก่ สถาบันวิจัยพืชสวนและกองวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช) มีดังนี้

  • ก่อนปลูกไถพลิกดิน ตากแดดทิ้งไว้ระยะหนึ่ง และใส่ปูนขาวปรับสภาพดิน
  • ใช้เมล็ดพันธุ์จากแหล่งที่ไม่มีโรค และคลุกเมล็ดด้วยเมทาแลกซิล (metalaxyl) 35% DS อัตรา 7 กรัมต่อเมล็ดพันธุ์ 1 กิโลกรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
  • ไม่หว่านหรือหยอดเมล็ดแน่นเกินไป และไม่ให้น้ำจนแฉะ
  • กำจัดวัชพืช ตรวจแปลงสม่ำเสมอโดยเฉพาะใบล่าง เมื่อพบอาการให้ตัดส่วนที่เป็นโรคหรือถอนต้นไปทำลายนอกแปลง
  • พ่นสารให้ทั่วโดยเฉพาะใต้ใบ ซ้ำทุก 5–7 วัน และหยุดพ่นก่อนเก็บเกี่ยวอย่างน้อย 7 วัน (อัตราอยู่ในตารางหัวข้อสารเคมี)
  • หลังเก็บเกี่ยวนำเศษซากพืชไปทำลายนอกแปลง แปลงที่ระบาดรุนแรงให้ปลูกพืชอื่นหมุนเวียน

ด้านชีววิธี งานวิจัยในวารสารเกษตรพระวรุณพบว่าการผสมเชื้อราไตรโคเดอร์มาสดกับปุ๋ยหมักแล้วหว่านก่อนปลูก ทำให้ผักบุ้งเป็นโรคราสนิมขาว 5.00% เทียบกับ 16.25% ในแปลงที่ไม่ใช้ ส่วนคำถามว่าผักบุ้งที่เป็นราสนิมขาวกินได้ไหม แหล่งข้อมูลที่เราเปิดอ่านไม่ได้ตอบเรื่องนี้ แต่ถ้าแปลงนั้นพ่นสาร ต้องรอให้พ้นระยะหยุดพ่นก่อนเก็บเกี่ยวตามฉลากเสมอ

🔎 จุดสีสนิมที่ไม่ใช่ราสนิม: ทุเรียน กล้วยไม้ และโรคอื่น

อาการ “สีสนิม” บนใบหรือดอกไม่ได้เกิดจากราสนิมเสมอไป ตัวอย่างในเอกสารกรมวิชาการเกษตรคือโรคใบจุดสนิมของทุเรียนที่เกิดจากสาหร่าย และโรคดอกจุดสนิมของกล้วยไม้ที่เกิดจากเชื้อรา Curvularia

โรคใบจุดสนิมทุเรียน (algal spot) เกิดจากสาหร่ายสีเขียว Cephaleuros virescens เอกสาร “โรคทุเรียน” ของกรมวิชาการเกษตรบรรยายว่า อาการเริ่มแรกเป็นจุดเล็ก ๆ สีเขียวปนเทา ขอบไม่เรียบ นูนขึ้นจากผิวใบ ต่อมาเปลี่ยนเป็นสีสนิมหรือสีน้ำตาลแดง ฟูเป็นขุยคล้ายกำมะหยี่ กระจายทั่วใบ พบมากบนใบแก่ และพบที่ก้านใบและกิ่งได้ ระบาดในพื้นที่ความชื้นสูงโดยเฉพาะฤดูฝน ลมและน้ำพาไปต้นอื่นได้ การจัดการคือกำจัดวัชพืชให้อากาศถ่ายเท ตัดแต่งทรงพุ่มให้โปร่ง เก็บใบเป็นโรคไปทำลาย ถ้ายังพบโรคให้พ่นคอปเปอร์ออกซีคลอไรด์ (FRAC M1) 85% WP อัตรา 50 กรัมต่อน้ำ 20 ลิตร ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร (ทุเรียน) และพ่นทั้งต้นด้วยอัตราเดียวกันหลังเก็บเกี่ยวและตัดแต่งกิ่ง

โรคดอกจุดสนิมกล้วยไม้เกิดจาก Curvularia eragrostidis พบมากในกล้วยไม้สกุลหวาย มักแสดงอาการเป็นจุดบนกลีบดอกระหว่างการขนส่ง ระบาดในฤดูฝนและในแปลงที่ไม่ได้ดูแล เชื้อเจริญดีที่ 25 °C งานทดลองของกรมวิชาการเกษตรเปรียบเทียบแมนโคเซบกับเชื้อราไตรโคเดอร์มา แต่ผลยังแปรปรวนสูง ส่วนราสนิมแท้ในกล้วยไม้ไทย เราไม่พบเอกสารที่เปิดอ่านได้ จึงไม่ระบุชนิดเชื้อ

อาการที่เห็น สาเหตุ วิธีแยกเบื้องต้น
ตุ่มผงสีส้ม น้ำตาล ใต้ใบ ถูแล้วติดนิ้ว ราสนิมแท้ (Pucciniales) มีจุดซีดด้านบนใบตรงกับตุ่มด้านล่าง
ตุ่มหรือปื้นสีขาวใต้ใบผักบุ้ง ผักกาด ราสนิมขาว Albugo (โอโอไมซีต) สีขาวขุ่น ใบบิดเป็นคลื่น บางครั้งลำต้นบวม
จุดเล็กสีเขียวปนเทา ต่อมาเป็นสีสนิมหรือน้ำตาลแดงบนใบแก่ทุเรียน สาหร่าย Cephaleuros virescens ฟูเป็นขุยคล้ายกำมะหยี่ นูนบนผิวใบ
จุดสีสนิมบนกลีบดอกกล้วยไม้สกุลหวาย เชื้อรา Curvularia eragrostidis เกิดที่ดอก มักเห็นตอนขนส่ง

ถ้าอาการเริ่มจากต้นเหี่ยวทั้งต้นหรือโคนต้นเน่า ไม่ใช่ราสนิม ให้ดูบทความ โรครากเน่าโคนเน่า แทน

🌿 โรคราสนิม วิธีแก้แบบไม่ใช้สารเคมี

มือเก็บใบลีลาวดีที่เป็นราสนิมสีส้มใส่ถุงเพื่อนำไปทำลายนอกสวน
เด็ดใบที่เป็นโรคและเก็บใบร่วงใต้ต้นใส่ถุงไปทำลาย ลดแหล่งสปอร์ราสนิม

วิธีแก้โรคราสนิมโดยไม่ใช้สารคือลดเวลาที่ใบเปียก เด็ดใบเป็นโรคทิ้งเร็วที่สุด และเก็บใบร่วงไปทำลาย เพราะเชื้อต้องอาศัยใบที่มีชีวิตและน้ำบนใบในการติดเชื้อ

  • เลี่ยงรดน้ำบนใบ UC IPM แนะนำให้รดน้ำช่วงเช้าเพื่อให้ใบแห้งเร็ว และใช้การให้น้ำแบบร่องหรือน้ำหยดแทนสปริงเกลอร์
  • ทำให้ทรงพุ่มโปร่ง เว้นระยะปลูก ตัดแต่งกิ่ง ลดความชื้นสะสม กรมวิชาการเกษตรเตือนว่าการหว่านผักบุ้งแน่นเกินไปทำให้ความชื้นสูง
  • เด็ดใบและตัดส่วนที่เป็นโรค ทันทีที่เห็นอาการ ใส่ถุงไปทำลายนอกแปลง
  • เก็บใบร่วงและซากพืช ราสนิมกุหลาบอยู่ข้ามฤดูบนใบที่ค้างต้นและบนใบร่วง
  • กำจัดพืชอาศัยสลับและวัชพืช UC IPM แนะนำให้กำจัดพืชอาศัยสลับของราสนิมชนิดที่ใช้สองพืชอาศัย
  • ใช้พันธุ์ต้านทาน เช่นสายต้นกาแฟที่กรมวิชาการเกษตรคัดเลือก และสายพันธุ์ข้าวโพดที่ต้านทานในงานของมหาวิทยาลัยขอนแก่น
  • ใช้ต้นพันธุ์และเมล็ดสะอาด UC IPM ระบุว่าการแช่น้ำร้อนกิ่งปักชำกำจัดราสนิมบางชนิดได้ แต่อาจทำให้พืชเสียหาย

ทางเลือกที่ใช้ได้ในเกษตรอินทรีย์ UC IPM ระบุว่าน้ำมันสะเดาที่พ่นตั้งแต่เห็นอาการแรกช่วยป้องกันความเสียหายรุนแรงจากราสนิมส่วนใหญ่ได้ แต่ใช้ไม่ได้ผลกับราสนิมกุหลาบ ส่วนกำมะถันผง (FRAC M2) ได้ผลน้อยกว่าสารอื่นและต้องระวังเมื่ออากาศร้อนกว่าราว 29 °C (85 °F) แหล่งอ้างอิงที่เราเปิดอ่านไม่ได้รับรองสูตรน้ำส้มสายชู เบกกิ้งโซดา หรือน้ำยาล้างจานสำหรับราสนิม จึงไม่แนะนำในบทความนี้

หลังเด็ดใบเป็นโรคออกมาก ต้นจะเหลือใบน้อย ควรบำรุงให้แตกใบใหม่ด้วยปุ๋ยที่พอดีกับความต้องการของพืช ลองคำนวณสูตรและปริมาณด้วย เครื่องคำนวณปุ๋ย

🧪 ราสนิม ใช้ยาอะไร สารป้องกันกำจัดและกลุ่ม FRAC

สารที่ใช้กับราสนิมแท้ส่วนใหญ่คือกลุ่มไตรอะโซล (FRAC 3) เช่น เทบูโคนาโซล โพรพิโคนาโซล และกลุ่มสโตรบิลูริน (FRAC 11) เช่น อะซอกซีสโตรบิน ร่วมกับสารสัมผัสอย่างแมนโคเซบ (M3) ส่วนราสนิมขาวในผักบุ้งต้องใช้สารสำหรับโอโอไมซีต เช่น เมทาแลกซิล ไซยาโซฟามิด

ตารางแรกเป็นสารสำหรับราสนิมแท้ที่ปรากฏในงานทดลองของกรมวิชาการเกษตรและในคู่มือ UC IPM ไม่มีคำแนะนำอัตราของกรมวิชาการเกษตรสำหรับราสนิมแท้ในพืชใดที่เราเปิดอ่านได้ จึงให้ใช้ตามอัตราบนฉลาก และเลือกผลิตภัณฑ์ที่ฉลากระบุพืชนั้น

สารออกฤทธิ์ กลุ่ม FRAC ลักษณะการออกฤทธิ์ ที่มา / พืชที่มีข้อมูล อัตรา
เทบูโคนาโซล (tebuconazole) 3 ดูดซึม ป้องกันและกำจัด ดีที่สุดในงานทดลองถั่วเหลืองของกรมวิชาการเกษตรทั้งปี 2560 และ 2561; UC IPM ไม้ดอก ตามฉลาก
ไซโปรโคนาโซล (cyproconazole) 3 ดูดซึม รายงานปี 2561 ให้ผลดีที่สุดร่วมกับเทบูโคนาโซลในงานทดลองถั่วเหลือง ตามฉลาก
โพรพิโคนาโซล (propiconazole) 3 ดูดซึม อาจเป็นพิษกับไม้ดอกบางพันธุ์ งานทดลองถั่วเหลือง; UC IPM ใช้กับราสนิมขาวเบญจมาศ; UF/IFAS อ้อย ตามฉลาก
ไมโคลบิวทานิล (myclobutanil) 3 ดูดซึม ป้องกันและกำจัด UC IPM ไม้ดอก ตามฉลาก
อะซอกซีสโตรบิน (azoxystrobin) 11 ดูดซึมเฉพาะที่ งานทดลองถั่วเหลือง; UC IPM; UF/IFAS อ้อย ตามฉลาก
อะซอกซีสโตรบิน + ไดฟีโนโคนาโซล 11 + 3 สารผสมสองกลุ่ม งานทดลองถั่วเหลือง ตามฉลาก
ไพราโคลสโตรบิน (pyraclostrobin) 11 ดูดซึมเฉพาะที่ UF/IFAS อ้อย; UC IPM (สูตรผสมกับบอสคาลิด กลุ่ม 7) ตามฉลาก
แมนโคเซบ (mancozeb) M3 สัมผัส ป้องกันเท่านั้น ต้องพ่นก่อนเชื้อเข้า UC IPM ไม้ดอก ตามฉลาก
คลอโรทาโลนิล (chlorothalonil) M5 สัมผัส ป้องกันเท่านั้น งานทดลองถั่วเหลือง (ได้ผลน้อยสุดในกลุ่มที่ทดสอบ); UC IPM ตามฉลาก
กำมะถัน (sulfur) M2 สัมผัส ได้ผลน้อยกว่า ระวังอากาศร้อน UC IPM ไม้ดอก ตามฉลาก

ตารางที่สองเป็นสารสำหรับ ราสนิมขาวในผักบุ้งจีน อัตราในคอลัมน์ขวามาจากประกาศเตือนภัยการเกษตร 19 ส.ค. – 1 ก.ย. 2569 จึงเขียนเป็นอัตราตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร ส่วนสารที่มีเฉพาะในงานทดลองปี 2560–2561 ที่สุโขทัย ระบุว่าเป็นอัตราที่ใช้ในงานทดลอง

สารออกฤทธิ์ (สูตร) กลุ่ม FRAC อัตราต่อน้ำ 20 ลิตร ที่มาของอัตรา
แมนโคเซบ + เมทาแลกซิล-เอ็ม 64%+4% WG M3 + 4 30 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร (เตือนภัย 2569); สูตร WP 64+4% ได้ผลอันดับสองในงานทดลอง
ไซยาโซฟามิด (cyazofamid) 40% SC 21 6 มิลลิลิตร ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร; ได้ผลดีที่สุดในงานทดลอง 2560–2561
ไซมอกซานิล + แมนโคเซบ 8%+64% WP 27 + M3 30 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
เมทาแลกซิล (metalaxyl) 25% WP 4 20 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร (งานทดลองใช้ 30 กรัม)
แมนโคเซบ 80% WP M3 20–30 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
ไดเมโทมอร์ฟ (dimethomorph) 50% WP 40 10 กรัม อัตราที่ใช้ในงานทดลองของกรมวิชาการเกษตร (2560–2561) ลดโรคได้ดีกว่าพ่นน้ำ
โพรพิเนบ (propineb) 70% WP M3 40 กรัม อัตราที่ใช้ในงานทดลองของกรมวิชาการเกษตร (2560–2561) ลดโรคได้ดีกว่าพ่นน้ำ

งานทดลองในแปลงผลิตเมล็ดพันธุ์ผักบุ้งจีนพ่นสารทุก 7 วัน 4 ครั้ง เริ่มเมื่อพบโรค ทุกสารลดโรคได้ดีกว่าพ่นน้ำเปล่าอย่างมีนัยสำคัญ และไม่พบความเป็นพิษต่อพืช ประกาศเตือนภัยให้พ่นซ้ำทุก 5–7 วัน เน้นใต้ใบ และหยุดพ่นก่อนเก็บเกี่ยวอย่างน้อย 7 วัน ถ้าฉลากกำหนดระยะนานกว่า ให้ยึดตามฉลาก กลุ่ม FRAC ของสารทั้งหมดอ้างอิงตาราง CropLife Australia 2026 และ UC IPM (ไซมอกซานิล)

⚠️ ความปลอดภัยในการใช้สาร
อ่านฉลากทุกครั้ง ใช้เฉพาะกับพืชที่ฉลากระบุ สวมถุงมือ หน้ากาก แว่นตา และเสื้อแขนยาวขณะผสมและพ่น ห้ามกินหรือสูบบุหรี่ระหว่างพ่น เว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามฉลาก โดยเฉพาะผักบุ้งและถั่วฝักยาวที่เก็บกินถี่ UC IPM เตือนว่าโพรพิโคนาโซลและไตรอะดิมีฟอนอาจทำให้ไม้ดอกบางพันธุ์ใบเสียหาย ควรทดลองพ่นกับต้นจำนวนน้อยก่อน

🔄 ป้องกันเชื้อราสนิมดื้อยา และจังหวะการพ่น

วิธีกันเชื้อดื้อยาคือสลับสารต่างกลุ่ม FRAC และไม่พ่นสารดูดซึมกลุ่มเดียวกันติดกันหลายครั้ง โดยเฉพาะกลุ่ม 11 ที่เสี่ยงดื้อสูง ส่วนจังหวะที่ได้ผลคือพ่นป้องกันหรือพ่นตั้งแต่เห็นอาการแรก ไม่ใช่รอให้ใบเหลืองทั้งต้น

  • UC IPM แนะนำ (สำหรับไม้ดอกในแคลิฟอร์เนีย) ให้ใช้สารกลุ่ม 1, 4, 9, 11 หรือ 17 ได้ไม่เกิน 1 ครั้งแล้วเปลี่ยนกลุ่ม ส่วนกลุ่มอื่นไม่เกิน 2 ครั้งติดกัน
  • UF/IFAS แนะนำในอ้อยให้ใช้สโตรบิลูริน (11) ติดกันไม่เกิน 2 ครั้ง และสลับกับไตรอะโซล (3) หรือคาร์บอกซาไมด์ (7)
  • สารสัมผัสกลุ่ม M (แมนโคเซบ คลอโรทาโลนิล กำมะถัน) ออกฤทธิ์หลายตำแหน่ง ใช้สลับหรือผสมเพื่อลดแรงกดดันการดื้อยา แต่ป้องกันได้อย่างเดียว ต้องพ่นก่อนเชื้อเข้า
  • กรมวิชาการเกษตรแนะนำในถั่วเหลืองให้พ่นป้องกันก่อนออกดอก และ UF/IFAS พบว่าโปรแกรมที่เริ่มหลังโรคลามมากแล้วไม่ได้ผล
  • หลักทั่วไป: จดชื่อสารและกลุ่ม FRAC ทุกครั้งที่พ่น และนับรวมสารที่ใช้กับโรคอื่นในแปลงเดียวกันด้วย
ขั้นตอนจัดการโรคราสนิมแบบผสมผสาน 5 ขั้นตอน
ภาพที่ 2: ขั้นตอนจัดการโรคราสนิมแบบผสมผสาน สรุปจาก UC IPM, UF/IFAS และกรมวิชาการเกษตร
💡 ชื่อลงท้าย “-โคนาโซล” คือกลุ่มเดียวกัน
เทบูโคนาโซล โพรพิโคนาโซล ไซโปรโคนาโซล ไดฟีโนโคนาโซล และเฮกซะโคนาโซล ชื่อต่างกันแต่อยู่กลุ่ม FRAC 3 เดียวกันทั้งหมด การเปลี่ยนจากตัวหนึ่งไปอีกตัวในกลุ่มนี้ไม่นับเป็นการสลับกลุ่ม ให้ดูเลขกลุ่มบนฉลากทุกครั้ง

🛡️ วิธีป้องกันโรคราสนิมระยะยาว

การป้องกันโรคราสนิมระยะยาวคือการปลูกพันธุ์ต้านทาน ทำให้ใบแห้งเร็ว ลดแหล่งเชื้อในแปลง และเฝ้าดูใบล่างในช่วงฝนชุกหรือน้ำค้างลงจัด แล้วใช้สารเฉพาะเมื่อจำเป็นและสลับกลุ่ม FRAC

  • เลือกพันธุ์ต้านทาน และกระจายพันธุ์ไม่ปลูกพันธุ์เดียวทั้งพื้นที่
  • ไม่ปลูกแน่นเกินไป เว้นระยะให้ลมผ่าน และตัดแต่งไม้ยืนต้นให้โปร่ง
  • ให้น้ำที่โคนต้นหรือตามร่อง เลี่ยงสปริงเกลอร์เหนือใบ และรดน้ำช่วงเช้า
  • สำรวจใต้ใบล่างสม่ำเสมอ โดยเฉพาะถั่วเหลืองช่วงเริ่มออกดอก และผักบุ้งช่วงฝนตก
  • เด็ดใบเป็นโรคและเก็บใบร่วงไปทำลายนอกแปลง ทำลายซากพืชหลังเก็บเกี่ยว
  • กำจัดวัชพืช พืชที่ขึ้นเอง และพืชอาศัยสลับของราสนิมชนิดที่ใช้สองพืช
  • แปลงผักบุ้งที่เคยเป็นราสนิมขาวรุนแรง ให้ปลูกพืชอื่นหมุนเวียน และใช้เมล็ดจากแหล่งไม่มีโรค
  • สำหรับกาแฟ เลือกพื้นที่และสายต้นที่เหมาะสม กรมวิชาการเกษตรรายงานว่าพื้นที่สูงกว่า 1,000 เมตรมีโรคน้อยกว่า

📚 แหล่งอ้างอิง

🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?

เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ

ลงขายต้นไม้ฟรี ไม่มีค่าธรรมเนียม

❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

+ ราสนิมใช้ยาตัวไหน

ราสนิมแท้ในถั่ว ข้าวโพด กาแฟ และไม้ดอก ใช้สารกลุ่มไตรอะโซล (FRAC 3) เช่น เทบูโคนาโซล โพรพิโคนาโซล หรือกลุ่มสโตรบิลูริน (FRAC 11) เช่น อะซอกซีสโตรบิน โดยใช้ตามอัตราบนฉลากที่ระบุพืชนั้น งานทดลองของกรมวิชาการเกษตรในถั่วเหลืองพบเทบูโคนาโซลและไซโปรโคนาโซลได้ผลดีที่สุด ส่วนราสนิมขาวในผักบุ้งต้องใช้สารอีกกลุ่ม เช่น ไซยาโซฟามิด 40% SC 6 มล. หรือแมนโคเซบ+เมทาแลกซิล-เอ็ม 30 กรัมต่อน้ำ 20 ลิตร ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร

+ โรคราสนิมเกิดจากอะไร

โรคราสนิมเกิดจากเชื้อราในอันดับ Pucciniales ซึ่งต้องอาศัยพืชที่มีชีวิต สปอร์ปลิวมากับลม ตกบนใบที่เปียกน้ำราว 6–8 ชั่วโมงหรือน้ำค้างหนัก แล้วงอกเข้าทางปากใบ จากนั้นสร้างตุ่มผงสปอร์สีส้มหรือน้ำตาลรุ่นใหม่และระบาดซ้ำได้หลายรอบ ความชื้นสูง ปลูกแน่น และการรดน้ำบนใบทำให้โรคระบาดมากขึ้น

+ โรคราสนิมรักษาได้อย่างไร

ใบที่เป็นตุ่มราสนิมแล้วจะไม่กลับมาเป็นปกติ การรักษาคือหยุดไม่ให้ลามไปใบใหม่ ให้เด็ดใบเป็นโรคและเก็บใบร่วงไปทำลาย เลี่ยงรดน้ำบนใบ ตัดแต่งให้โปร่ง ถ้ายังลามให้พ่นสารที่ฉลากระบุพืชนั้นตั้งแต่เห็นอาการแรก เช่น กลุ่มไตรอะโซลสลับกับสโตรบิลูริน และในระยะยาวให้ใช้พันธุ์ต้านทาน

+ ราสนิมขาวในผักบุ้งต่างจากราสนิมทั่วไปอย่างไร

ราสนิมขาวในผักบุ้งเกิดจากเชื้อ Albugo ซึ่งเป็นโอโอไมซีต ไม่ใช่ราสนิมแท้ อาการเป็นจุดเหลืองซีดด้านบนใบและตุ่มหรือปื้นสีขาวใต้ใบ ใบบิดเป็นคลื่น เชื้ออยู่รอดในดิน ซากพืช และเมล็ด จึงต้องใช้เมล็ดสะอาด ไม่หว่านแน่น และใช้สารสำหรับโอโอไมซีต เช่น เมทาแลกซิล ไซยาโซฟามิด ไม่ใช่สารกลุ่มไตรอะโซลที่ใช้กับราสนิมแท้

+ ราสนิมลีลาวดีแก้อย่างไร

ราสนิมลีลาวดีเกิดจาก Coleosporium plumeriae เห็นเป็นจุดซีดด้านบนใบและตุ่มผงสีส้มอมเหลืองใต้ใบ ใบเหลืองร่วงจนกิ่งโกร๋น ให้เด็ดใบที่เป็นโรคและเก็บใบร่วงใต้ต้นไปทิ้งนอกสวน เลี่ยงรดน้ำโดนใบ ตัดแต่งให้อากาศถ่ายเท ถ้าต้องพ่นให้ใช้สารป้องกันราสนิมที่ฉลากระบุไม้ดอกไม้ประดับตามอัตราบนฉลาก

🔍 อาการของโรค

ตรวจสอบว่าพืชของคุณมีอาการเหล่านี้หรือไม่

ที่ใบด้านบน: จุดเล็กสีซีดหรือเหลือง ต่อมาเป็นปื้นเหลืองหรือน้ำตาล
ที่ใบด้านล่าง: ตุ่มนูนแตกเป็นผงสปอร์สีส้ม เหลือง หรือน้ำตาลแดง ถูแล้วติดนิ้ว
ที่ใบล่าง: ถั่วเหลืองเริ่มเป็นที่ใบล่างช่วงออกดอกแล้วลามขึ้นบน
ที่ใบข้าวโพด: ตุ่มเรียงเป็นแนวตามความยาวใบ ชนิด southern rust อยู่ด้านบนใบเป็นกลุ่มแน่น
ที่ใบกาแฟ: จุดเหลืองขยาย 3–25 มม. เป็นสีส้มอมน้ำตาล แผลรุนแรงแห้งสีน้ำตาลเข้ม
ระยะท้าย: ตุ่มบางชนิดเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลเข้มถึงดำ ใบแห้งกรอบ
ทั้งต้น: ใบร่วงก่อนกำหนด กิ่งโกร๋น ต้นโทรม ผลผลิตลด

🛒 สินค้าแนะนำสำหรับรักษาโรค

⚡ ผลิตภัณฑ์คุณภาพที่แนะนำสำหรับการรักษาและป้องกัน