เพลี้ยอ่อน

พบทำลาย พริก มะเขือ มะเขือเทศ และอีก 14 ชนิด

ชนิดแมลง
Aphis gossypii Glover, Aphis craccivora Koch, Lipaphis erysimi (Kaltenbach) และอีก 2 ชนิด
แพร่ระบาดทาง
ตัวมีปีกบินอพยพ, ลมพัดพา, ติดไปกับต้นกล้า, มดพาและดูแล และอื่น ๆ
พืชที่ถูกทำลาย (17 ชนิด)
พริก มะเขือ มะเขือเทศ แตงกวา แตงโม ฟักทอง ถั่วฝักยาว ถั่วเขียว ถั่วลิสง คะน้า กะหล่ำปลี กะหล่ำดอก ผักกวางตุ้ง ข้าวโพดหวาน ฝ้าย มะละกอ กุหลาบ
อัปเดตล่าสุด
9 พ.ย. 2569
กลุ่มเพลี้ยอ่อนสีเขียวอมเหลืองเกาะหนาแน่นใต้ใบอ่อนและยอดพริกที่หงิกงอ
17 ชนิดพืชที่ถูกทำลาย
📌

สรุปสั้น (TL;DR)

อ่าน 30 วินาที
  • 1 เพลี้ยอ่อน (aphids) คือแมลงวงศ์ Aphididae ตัวนิ่ม ยาวราว 1–2.5 มม. มี ท่อคู่ที่ปลายท้อง (cornicle) เกาะเป็นกลุ่มใต้ใบ ยอด ช่อดอก ฝักอ่อน
  • 2 ชนิดในผักไทย: เพลี้ยอ่อนฝ้าย (*Aphis gossypii*) ลงพริก มะเขือ แตง คะน้า, เพลี้ยอ่อนดำ (*A. craccivora*) ลงถั่ว, เพลี้ยอ่อนผักกาด (*Lipaphis erysimi*) ลงกะหล่ำ, เพลี้ยอ่อนข้าวโพด (*Rhopalosiphum maidis*)
  • 3 ออกลูกเป็นตัวโดยไม่ต้องผสมพันธุ์ โตเต็มวัยใน 7–8 วัน ตัวเมียหนึ่งตัวออกลูกได้ราว 70–80 ตัว (เพลี้ยอ่อนฝ้าย)
  • 4 เป็น พาหะไวรัส เช่น ใบด่างจุดวงแหวนมะละกอ CVMV และ CMV ในพริก ถ่ายทอดได้ใน ไม่กี่วินาที
  • 5 มดกับเพลี้ยอ่อนพึ่งพากัน มดกินน้ำหวานและไล่ศัตรูธรรมชาติ คุมมดแล้วด้วงเต่าและแตนเบียนทำงานได้ดีขึ้น
  • 6 ไม่ใช้สาร: ฉีดน้ำแรง ตัดยอด คลุมดินสีเงิน ลดไนโตรเจน ใช้เชื้อราเมตาไรเซียมหรือบิวเวอเรีย
  • 7 ใช้สารตามพืช เช่น กะหล่ำ: โพรไทโอฟอส คาร์บาริล ฟิโพรนิล ถั่วเขียว: ไตรอะโซฟอส แลมบ์ดา-ไซฮาโลทริน และ สลับกลุ่ม IRAC

📋 ภาพรวมโรค

เพลี้ยอ่อน (aphids) คือแมลงปากดูดตัวเล็กในวงศ์ Aphididae อันดับ Hemiptera ลำตัวนิ่มรูปร่างคล้ายผลสาลี่ ยาวราว 1–2.5 มิลลิเมตร อยู่รวมกันเป็นกลุ่มใต้ใบ ยอดอ่อน ช่อดอก และฝักอ่อน ดูดน้ำเลี้ยงจนยอดหงิก ใบเหลือง และขับน้ำหวานที่ทำให้เกิดราดำ

📏
1–2.5 มม.
ขนาดตัวเต็มวัย
🔄
7–8 วัน
ตัวอ่อนถึงออกลูกได้ (อากาศอุ่น)
🐣
70–80 ตัว
ลูกต่อตัวเมีย (เพลี้ยอ่อนฝ้าย)
🦠
100+ ไวรัส
ที่เพลี้ยอ่อนลูกพีชถ่ายทอดได้

ในไทยเพลี้ยอ่อนเป็นศัตรูของพริก มะเขือ แตง ถั่วฝักยาว ถั่วเขียว ถั่วลิสง ผักตระกูลกะหล่ำ ข้าวโพด ฝ้าย และไม้ดอกอย่างกุหลาบ ความร้ายของมันไม่ได้อยู่ที่การดูดน้ำเลี้ยงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การเพิ่มจำนวนได้เร็วมากโดยไม่ต้องผสมพันธุ์ และการเป็นพาหะนำโรคไวรัสหลายชนิด บทความนี้รวมวิธีดูตัวเพลี้ยอ่อน ชนิดที่พบในไทย เพลี้ยอ่อนเกิดจากอะไร ความสัมพันธ์กับมด ช่วงระบาด วิธีไล่และกำจัดแบบไม่ใช้สาร และเพลี้ยอ่อนใช้ยาอะไรตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร พร้อมวิธีสลับกลุ่มสารไม่ให้ดื้อยา

🔍 เพลี้ยอ่อน คืออะไร ลักษณะ ชื่อวิทยาศาสตร์ และชื่อภาษาอังกฤษ

เพลี้ยอ่อนคือแมลงในวงศ์ Aphididae ภาษาอังกฤษเรียกว่า aphid (พหูพจน์ aphids) จุดสังเกตที่ชัดที่สุดคือท่อเล็ก ๆ 1 คู่ที่ปลายท้อง เรียกว่า cornicle ซึ่ง UC IPM ระบุว่าเป็นลักษณะที่แยกเพลี้ยอ่อนออกจากแมลงอื่นทั้งหมด

ลำตัวเพลี้ยอ่อนนิ่ม ขาและหนวดยาว สีมีหลากหลายตามชนิดและตามรุ่น ทั้งเขียว เหลือง น้ำตาล แดง และดำ บางชนิดมีผงไขคลุมจนดูด้าน ตัวเต็มวัยส่วนใหญ่ไม่มีปีก แต่เมื่อประชากรแน่นหรือพืชเริ่มโทรมจะเกิดตัวมีปีกที่บินไปหาต้นใหม่ได้ ต่างจากเพลี้ยจักจั่นที่กระโดดหนีทันที เพลี้ยอ่อนส่วนใหญ่ไม่ค่อยเคลื่อนที่เร็วเมื่อถูกรบกวน จึงมักเห็นเกาะนิ่งเป็นกลุ่มแน่น

คำว่า “เพลี้ยอ่อน ชื่อวิทยาศาสตร์” จึงไม่มีชื่อเดียว เพราะเป็นชื่อเรียกรวมของแมลงหลายชนิด เวลาค้นข้อมูลหรือเลือกสาร ควรรู้ชื่อชนิดที่ลงพืชของเราด้วย ตามตารางนี้

ชื่อไทยที่ใช้เรียก ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อภาษาอังกฤษ ขนาดและสี
เพลี้ยอ่อนฝ้าย / เพลี้ยอ่อนแตง Aphis gossypii Glover cotton aphid, melon aphid ตัวไม่มีปีกยาว 1–2 มม. ส่วนมากเขียวอ่อนลายเขียวเข้ม แต่มีทั้งสีขาวซีด เหลือง และเขียวเข้ม ท่อปลายท้องสีดำ
เพลี้ยอ่อนดำ / เพลี้ยอ่อนถั่ว (ชื่อที่กรมวิชาการเกษตรใช้) Aphis craccivora Koch cowpea aphid, groundnut aphid ตัวเต็มวัยสีดำหรือน้ำตาลเข้มเป็นมัน ยาวไม่เกินราว 2–2.5 มม. ขาสีครีมขาวปลายดำ ตัวอ่อนสีเทาด้าน
เพลี้ยอ่อนผักกาด / เพลี้ยอ่อนผัก Lipaphis erysimi (Kaltenbach) mustard aphid, turnip aphid อยู่เป็นกลุ่มใต้ใบผักตระกูลกะหล่ำ
เพลี้ยอ่อนข้าวโพด Rhopalosiphum maidis (Fitch) corn leaf aphid อยู่เป็นกลุ่มบนต้นข้าวโพด
เพลี้ยอ่อนลูกพีช Myzus persicae (Sulzer) green peach aphid ตัวไม่มีปีก 1.7–2.0 มม. สีเหลืองหรือเขียว ตัวมีปีกหัวและอกสีดำ

ข้อมูลขนาดและสีในตารางมาจาก UF/IFAS (เพลี้ยอ่อนฝ้ายและเพลี้ยอ่อนลูกพีช) และเอกสาร Pacific Pests กับ University of Arizona (เพลี้ยอ่อนดำ) ส่วนชื่อชนิดที่พบบนพืชในไทยอ้างอิงงานสำรวจของกรมวิชาการเกษตร ซึ่งอยู่ในหัวข้อถัดไป

💡 วิธีแยกเพลี้ยอ่อนในไม่กี่วินาที
ถ้าเห็นแมลงตัวกลมนิ่มเกาะเป็นกลุ่มใต้ใบ ให้ใช้แว่นขยายส่องปลายท้อง ถ้ามีท่อเล็ก ๆ 2 ท่อยื่นออกมา นั่นคือเพลี้ยอ่อนแน่นอน ถ้าไม่มีท่อ แสดงว่าเป็นแมลงปากดูดชนิดอื่น เช่น เพลี้ยแป้ง หรือเพลี้ยหอย ให้ดูลักษณะเฉพาะของแมลงนั้นประกอบ

🔄 วงจรชีวิตเพลี้ยอ่อน ทำไมเพิ่มจำนวนเร็วมาก

เพลี้ยอ่อนในเขตร้อนอย่างไทยขยายพันธุ์แบบไม่ต้องผสมพันธุ์ (parthenogenesis) ตัวเมียออกลูกเป็นตัวอ่อนได้เลยโดยไม่วางไข่ ในอากาศอุ่นตัวอ่อนโตเป็นตัวเต็มวัยที่ออกลูกได้ภายใน 7–8 วัน ประชากรจึงเพิ่มแบบทวีคูณภายในไม่กี่สัปดาห์

UC IPM อธิบายว่าตัวเมียออกลูกได้ถึงราว 12 ตัวต่อวัน และแต่ละตัวออกลูกได้ถึงราว 80 ตัวภายในประมาณหนึ่งสัปดาห์ ตัวอ่อนลอกคราบราว 4 ครั้งและไม่มีระยะดักแด้ ส่วน UF/IFAS รายงานว่าเพลี้ยอ่อนฝ้ายมีระยะตัวอ่อนเฉลี่ยราว 7 วัน ออกลูกได้ราว 15 วัน รวมราว 70–80 ตัว หรือเฉลี่ย 4.3 ตัวต่อวัน ในเขตอบอุ่นบางชนิดมีรุ่นที่ผสมพันธุ์และวางไข่ข้ามฤดูหนาว แต่ในเขตร้อนรุ่นที่ผสมพันธุ์แทบไม่มีความสำคัญ

เพลี้ยอ่อนดำ Aphis craccivora ก็เช่นกัน เอกสารของ University of Arizona ระบุว่ามีแต่ตัวเมียที่ออกลูกเป็นตัวตลอดทั้งปี ไม่มีรุ่นที่ผสมพันธุ์ และเห็นการเพิ่มจำนวนเร็วมากในช่วงฤดูหนาวถึงใบไม้ผลิ สำหรับเพลี้ยอ่อนผักกาด มีรายงานจากรัฐโคโลราโด สหรัฐฯ (เขตอบอุ่น) ว่าเกิดได้ 15–45 รุ่นต่อปี

วงจรชีวิตเพลี้ยอ่อนแบบไม่ผสมพันธุ์ ตัวเมียออกลูกเป็นตัว ตัวอ่อนลอกคราบ 4 ครั้ง และเกิดตัวมีปีกเมื่อประชากรแน่น
ภาพที่ 1: วงจรชีวิตเพลี้ยอ่อนในเขตร้อน ตัวเลขจาก UC IPM และ UF/IFAS
ข้อมูล เพลี้ยอ่อนฝ้าย A. gossypii เพลี้ยอ่อนลูกพีช M. persicae ข้อมูลทั่วไป (UC IPM)
ระยะตัวอ่อน เฉลี่ยราว 7 วัน ครบรุ่นราว 10–12 วัน อากาศอุ่น 7–8 วันถึงออกลูกได้
จำนวนลูกต่อตัวเมีย ราว 70–80 ตัว (4.3 ตัว/วัน) ตัวไม่มีปีก 30–80 ตัว ตัวมีปีกราว 20 ตัว ถึงราว 80 ตัวในราวหนึ่งสัปดาห์
ช่วงออกลูก ราว 15 วัน ราว 15–20 วัน –
อุณหภูมิ ขยายพันธุ์ดีที่สุดราว 21–27 °C แต่ทนอากาศร้อนได้ อากาศเย็นกว่าราว 20 °C ทำให้ควบคุมด้วยสารสัมผัสยากขึ้น –
จำนวนรุ่น “เกิดได้หลายรุ่น” มากกว่า 20 รุ่นต่อปีในเขตอากาศอบอุ่น –

🐛 เพลี้ยอ่อนชนิดที่พบในไทยและพืชที่ทำลาย

งานสำรวจของกรมวิชาการเกษตรปี 2561 ในพืชผัก 5 วงศ์ พบเพลี้ยอ่อนหลัก 3 ชนิด คือ เพลี้ยอ่อนฝ้าย Aphis gossypii บนพริก มะเขือ และแตงกวา เพลี้ยอ่อนผักกาด Lipaphis erysimi บนกะหล่ำ และเพลี้ยอ่อนดำ Aphis craccivora บนถั่วฝักยาว

อีกงานของกรมวิชาการเกษตรปี 2562 ในแหล่งปลูกผักภาคกลางยืนยันภาพเดียวกัน คือ A. craccivora อยู่บนพืชตระกูลถั่ว ส่วน A. gossypii อยู่บนพืชตระกูลแตง ผักตระกูลกะหล่ำอย่างคะน้า และพริก ส่วนในข้าวโพดหวาน งานวิจัยกรมวิชาการเกษตรที่ภาคเหนือและภาคตะวันตกพบเพลี้ยอ่อนข้าวโพด Rhopalosiphum maidis

ชนิด พืชที่พบในไทย (ตามแหล่งอ้างอิง) หมายเหตุ
เพลี้ยอ่อนฝ้าย Aphis gossypii พริก มะเขือ แตงกวา คะน้า ฝ้าย UF/IFAS ระบุพืชอาศัยทั่วโลกราว 700 ชนิด รวมถึงแตงโม แตงกวา ฟักทอง พริก มะเขือเทศ มะเขือ กระเจี๊ยบเขียว ถั่ว ส้ม และฝ้าย
เพลี้ยอ่อนดำ Aphis craccivora ถั่วฝักยาว ถั่วเขียว และพืชตระกูลถั่ว Pacific Pests ระบุพืชอาศัยรวมถั่วพุ่ม ถั่วเขียว ถั่วลิสง ถั่วแระ และถั่วฝักยาว
เพลี้ยอ่อนผักกาด Lipaphis erysimi กะหล่ำ คะน้า ผักกวางตุ้ง (รวมถึงในระบบไฮโดรโปนิกส์) ศัตรูสำคัญของผักตระกูลกะหล่ำ
เพลี้ยอ่อนข้าวโพด Rhopalosiphum maidis ข้าวโพดหวาน พบมากช่วงต้นข้าวโพดอายุราว 45 วันขึ้นไป
เพลี้ยอ่อนลูกพีช Myzus persicae มีในเอกสารทบทวนของงานวิจัยไทย แต่ไม่พบในงานสำรวจผักของกรมวิชาการเกษตรที่อ้างอิง UF/IFAS ระบุพืชอาศัยหลายร้อยชนิดในกว่า 40 วงศ์

เพลี้ยสีดำ หรือ “เพลี้ย ตัวสีดำเล็ก ๆ” ที่เกษตรกรเห็นเกาะเต็มยอดถั่วฝักยาวหรือถั่วเขียว ส่วนใหญ่คือเพลี้ยอ่อนดำ A. craccivora ตัวเต็มวัยดำเป็นมัน ขาสีครีม ตัวอ่อนสีเทาด้าน กรมวิชาการเกษตรใช้ชื่อไทยว่า “เพลี้ยอ่อนดำ” ในรายงานวิจัยปี 2560 อย่างไรก็ตามเพลี้ยอ่อนฝ้ายก็มีรุ่นที่สีเขียวเข้มเกือบดำได้ จึงควรดูพืชอาศัยประกอบด้วย

🌱 เพลี้ยอ่อนเกิดจากอะไร มาจากไหน

เพลี้ยอ่อนไม่ได้เกิดขึ้นเองจากพืชหรือจากดิน แต่มาจากตัวเมียมีปีกที่บินเข้ามาจากแปลงหรือวัชพืชข้างเคียง ติดมากับต้นกล้า หรือถูกมดพามา เมื่อตัวเมียตัวเดียวลงเกาะยอดอ่อนได้ ก็ออกลูกต่อได้ทันทีโดยไม่ต้องมีตัวผู้

  • ตัวมีปีกอพยพ: UF/IFAS อธิบายว่าเพลี้ยอ่อนสร้างตัวมีปีกเมื่อประชากรแน่น พืชอาศัยโทรม หรือเปลี่ยนฤดู แล้วบินไปหาพืชใหม่
  • ต้นกล้าที่มีเพลี้ยติดมา: UF/IFAS ระบุว่าเพลี้ยอ่อนฝ้ายติดมากับต้นกล้าได้ และ UF/IFAS (เพลี้ยอ่อนลูกพีช) เตือนว่าการย้ายกล้าที่มีเพลี้ยจากโรงเรือนลงแปลงอาจนำเพลี้ยที่ดื้อยาเข้ามาด้วย
  • วัชพืชและซากพืชเก่า: เป็นที่อาศัยระหว่างฤดู Pacific Pests แนะนำให้กำจัดวัชพืชและพืชตระกูลถั่วที่ขึ้นเองรอบแปลง
  • ปุ๋ยไนโตรเจนมากเกิน: UC IPM ระบุว่าไนโตรเจนสูงส่งเสริมให้เพลี้ยอ่อนขยายพันธุ์ดีขึ้น ยอดอวบอ่อนจำนวนมากคืออาหารชั้นดี
  • การพ่นสารออกฤทธิ์กว้างโดยไม่จำเป็น: ฆ่าศัตรูธรรมชาติไปด้วย UF/IFAS เตือนว่าอาจกระตุ้นให้เพลี้ยอ่อนระบาดหนักขึ้น

หากอยากคำนวณปุ๋ยให้พอดีกับพืช ไม่ใส่ไนโตรเจนเกินจนยอดอวบ ลองใช้ เครื่องคำนวณปุ๋ย ของเว็บไซต์ช่วยวางแผนได้

🍃 เพลี้ยอ่อน อาการและลักษณะการทำลายพืช

เพลี้ยอ่อนทั้งตัวอ่อนและตัวเต็มวัยดูดน้ำเลี้ยงจากยอด ใบอ่อน ช่อดอก และฝักอ่อน ทำให้ยอดหงิกงอ ใบเหลือง ต้นแคระแกร็น และมีราดำขึ้นตามน้ำหวานที่มันขับออกมา ความเสียหายที่หนักที่สุดในหลายพืชคือโรคไวรัสที่เพลี้ยอ่อนพาไป

ประกาศเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรในผักตระกูลกะหล่ำบรรยายว่า ยอดและใบจะหงิกงอ เมื่อเพลี้ยเพิ่มมากขึ้นพืชจะเหี่ยว และใบที่ถูกทำลายค่อย ๆ เหลือง ส่วนในถั่วเขียว ประกาศเตือนภัยระบุว่าทำให้ต้นแคระแกร็น ยอดย่น หงิกงอ ดอกร่วง ฝักอ่อนบิดเบี้ยว เมล็ดลีบ และผลผลิตลดลงมากกว่า 30 เปอร์เซ็นต์

ที่ยอดและใบอ่อน หงิกงอ ม้วนลง ย่น ใบเล็ก ยอดชะงักการเจริญ
ที่ใบแก่ ค่อย ๆ เหลือง ร่วงก่อนกำหนด ใต้ใบมีคราบขาวของคราบที่เพลี้ยลอกทิ้ง
ที่ผิวใบและผล เหนียวเยิ้มจากน้ำหวาน (honeydew) ต่อมามีราดำคลุม สังเคราะห์แสงได้น้อยลง
ที่ดอกและฝัก ดอกร่วง ฝักอ่อนบิดเบี้ยว เมล็ดลีบ
ทั้งต้น แคระแกร็น เหี่ยวเมื่อระบาดหนัก ถ้าเป็นโรคไวรัสใบจะด่างเหลือง ด่างเขียว หรือหงิก
สัญญาณทางอ้อม มีมดเดินขึ้นลงลำต้นหนาแน่น หรือเห็นด้วงเต่าและตัวอ่อนแมลงวันดอกไม้มาเกาะ

UC IPM ระบุว่าเพลี้ยอ่อนบางชนิดฉีดสารพิษเข้าไปในพืชทำให้ใบม้วน และ Pacific Pests ระบุว่าเพลี้ยอ่อนดำฉีดสารพิษที่ทำให้ต้นแคระแกร็น ในทางกลับกัน เพลี้ยอ่อนจำนวนน้อยถึงปานกลางมักไม่ทำให้ต้นที่โตแล้วเสียหายมาก ปัญหาจึงอยู่ที่ต้นกล้า ยอดอ่อน และพืชที่อ่อนแอต่อไวรัส

🌶️ เพลี้ยอ่อนในพริก เป็นศัตรูของพริกอย่างไร

เพลี้ยอ่อนในพริกที่พบในงานสำรวจของกรมวิชาการเกษตรคือเพลี้ยอ่อนฝ้าย Aphis gossypii มันเป็นศัตรูของพริก 2 ทาง คือดูดน้ำเลี้ยงจนยอดหงิกและเกิดราดำ และเป็นพาหะของโรคไวรัสพริกที่ทำให้ใบด่าง ต้นแคระ และผลผลิตลดลง

งานของ JIRCAS ที่ทำร่วมในไทยพบไวรัส Chilli veinal mottle virus (CVMV) และ Cucumber mosaic virus (CMV) ในพริก งานวิจัยในมาเลเซียรายงานว่า CVMV ติดต่อโดยเพลี้ยอ่อนฝ้ายแบบไม่คงทน (non-persistent) และ UF/IFAS ระบุว่าเพลี้ยอ่อนฝ้ายถ่ายทอด CMV ได้ การถ่ายทอดแบบนี้เกิดเร็วมาก เพลี้ยแค่ลองแทงดูดไม่กี่วินาทีก็ติดเชื้อได้แล้ว

ในทางปฏิบัติ การดูแลแปลงพริกจึงต้องเน้นป้องกันเพลี้ยตั้งแต่ระยะกล้า เช่น เพาะกล้าในตาข่ายกันแมลง ย้ายลงแปลงเฉพาะกล้าที่ไม่มีเพลี้ย กำจัดวัชพืชรอบแปลง และสำรวจยอดอ่อนบ่อย ๆ งาน JIRCAS ยังพบว่าการคลุมแปลงด้วยฟิล์มสีเงินและการพ่นนมพร่องมันเนยช่วยป้องกันการติดไวรัสในแตงกวาและพริกได้ผล

💡 เพลี้ยอ่อนในพริก ต้องคิดถึงไวรัสด้วย
เมื่อพบต้นพริกที่ใบด่างเหลืองหรือด่างเขียวผสมยอดหงิก ให้ถอนไปทำลายนอกแปลงก่อน แล้วจึงจัดการเพลี้ยในแปลง เพราะต้นที่ติดไวรัสแล้วรักษาไม่ได้ และเป็นแหล่งเชื้อให้เพลี้ยพาไปต้นอื่น

🫘 เพลี้ยอ่อนถั่วฝักยาว ถั่วเขียว และถั่วลิสง

เพลี้ยอ่อนในพืชตระกูลถั่วของไทยคือเพลี้ยอ่อนดำ Aphis craccivora เกาะเป็นกลุ่มสีดำที่ยอด ช่อดอก และฝักอ่อน งานวิจัยกรมวิชาการเกษตรและมหาวิทยาลัยในไทยถือว่ามันเป็นแมลงศัตรูหลักของถั่วฝักยาว

ในถั่วเขียว ประกาศเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรช่วง 8–21 มกราคม 2568 ให้เฝ้าระวังระยะออกดอกถึงติดฝักอ่อน เพราะเพลี้ยทำให้ดอกร่วง ฝักอ่อนบิดเบี้ยว เมล็ดลีบ และผลผลิตลดลงมากกว่า 30 เปอร์เซ็นต์ ส่วนเพลี้ยอ่อนถั่วลิสงก็เป็นชนิดเดียวกัน Pacific Pests ระบุว่าเพลี้ยอ่อนดำเป็นพาหะของไวรัสมากกว่า 30 ชนิด รวมถึงไวรัสหลายชนิดในถั่วลิสง เช่น Peanut mottle virus, Peanut stunt virus และ Peanut stripe virus

สำหรับเกษตรกรอินทรีย์ งานของกรมวิชาการเกษตรปี 2560 ในแปลงถั่วฝักยาวอินทรีย์ที่อำเภอไทรโยค จังหวัดกาญจนบุรี ทดสอบเชื้อราสาเหตุโรคแมลงที่ความเข้มข้น 1×10⁸ สปอร์ต่อมิลลิลิตร พบว่าเชื้อราเมตาไรเซียมไอโซเลต M8 ทำให้เพลี้ยอ่อนดำตายเฉลี่ย 86.77% และเชื้อราบิวเวอเรียไอโซเลต B4 เฉลี่ย 70.35% ในการทดลองแปลง 6 ครั้ง ทั้งสองไอโซเลตถูกมองว่ามีแนวโน้มถ่ายทอดสู่เกษตรกรได้

อีกงานทดลองในห้องปฏิบัติการของมหาวิทยาลัยราชภัฏเทพสตรีพบว่าสารละลายซิลิคอน 8% ทำให้เพลี้ยอ่อนดำตาย 100% และลดการดูดกินลงชัดเจน แต่เป็นผลในห้องทดลอง ยังไม่ใช่คำแนะนำสำหรับแปลงปลูก

🥬 เพลี้ยอ่อนผัก คะน้า กะหล่ำ และเพลี้ยอ่อนข้าวโพด

เพลี้ยอ่อนผักตระกูลกะหล่ำส่วนใหญ่คือเพลี้ยอ่อนผักกาด Lipaphis erysimi และในบางแปลงพบเพลี้ยอ่อนฝ้ายบนคะน้า ประกาศเตือนภัยกรมวิชาการเกษตรระบุว่าเพลี้ยอ่อนลงได้ทุกระยะการเจริญเติบโต ส่วนในข้าวโพดหวาน เพลี้ยอ่อนข้าวโพด Rhopalosiphum maidis มักพุ่งขึ้นเมื่อข้าวโพดอายุราว 45 วัน

รายงานของมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ปี 2558 ระบุว่าเพลี้ยอ่อนผักกาดเป็นศัตรูสำคัญของผักตระกูลกะหล่ำ รวมถึงคะน้าและผักกวางตุ้งที่ปลูกแบบไฮโดรโปนิกส์ ตัวเมียไม่มีปีกออกลูกได้เองโดยไม่ผสมพันธุ์ และเมื่อผักออกดอกจะเกิดตัวมีปีกบินไปหาต้นใหม่ งานต่างประเทศที่รายงานนี้รวบรวมไว้พบความเสียหายต่อผลผลิตผักกาดสูงมากในบางพันธุ์ ปัญหาของผักกินใบคือเพลี้ย คราบลอกคราบ และราดำติดอยู่บนส่วนที่ขาย ทำให้ขายไม่ได้ราคา ดูความเคลื่อนไหวราคาผักได้ที่ ราคาผักผลไม้วันนี้

สำหรับเพลี้ยอ่อนข้าวโพด งานวิจัยกรมวิชาการเกษตรปี 2557–2559 นับเพลี้ยในแปลงข้าวโพดหวานของเกษตรกรได้สูงสุด 500.3 ตัวต่อ 50 ต้นในฤดูแล้งปี 2558 ที่ภาคเหนือ และ 471.8 ตัวต่อ 50 ต้นช่วงข้าวโพดอายุ 45 วันในฤดูฝนปี 2559 ที่ภาคตะวันตก ขณะที่ช่วงอายุ 15–30 วันแทบไม่พบเลย จึงควรเน้นสำรวจช่วงก่อนออกดอกตัวผู้ถึงออกไหม งานนี้ไม่ได้ให้คำแนะนำสารเฉพาะสำหรับเพลี้ยอ่อนข้าวโพด

พืช ชนิดเพลี้ยอ่อน ระยะที่ต้องเฝ้าระวัง (ตามแหล่งอ้างอิง)
คะน้า กะหล่ำปลี กะหล่ำดอก Lipaphis erysimi, Aphis gossypii (ชนิดจากงานวิจัยกรมวิชาการเกษตร 2561–2562) ทุกระยะการเจริญเติบโต (ระยะตามเตือนภัย กรมวิชาการเกษตร มี.ค. 2567 ซึ่งไม่ระบุชนิดเพลี้ย)
ข้าวโพดหวาน Rhopalosiphum maidis อายุราว 45–75 วัน (งานวิจัยกรมวิชาการเกษตร 2559)
ถั่วเขียว เพลี้ยอ่อน (ประกาศไม่ระบุชนิด) ออกดอกถึงติดฝักอ่อน (เตือนภัย ม.ค. 2568)
ถั่วฝักยาว Aphis craccivora ยอดอ่อน ช่อดอก ฝักอ่อน
พริก มะเขือ แตงกวา Aphis gossypii ระยะกล้าและแตกยอด (เสี่ยงไวรัส)

🦠 เพลี้ยอ่อนเป็นพาหะโรคไวรัสอะไรบ้าง

เพลี้ยอ่อนเป็นพาหะนำโรคไวรัสพืชที่สำคัญที่สุดกลุ่มหนึ่ง UF/IFAS อ้างงานที่รวบรวมว่าเพลี้ยอ่อนลูกพีชชนิดเดียวถ่ายทอดไวรัสได้มากกว่า 100 ชนิด และ Pacific Pests ระบุว่าเพลี้ยอ่อนดำถ่ายทอดได้มากกว่า 30 ชนิด ในไทยโรคที่เกษตรกรเจอบ่อยคือโรคใบด่างในพริก แตง และมะละกอ

โรค / ไวรัส พืช เพลี้ยอ่อนพาหะ (ตามแหล่งอ้างอิง)
โรคใบด่างจุดวงแหวนมะละกอ (Papaya ringspot virus, PRSV) มะละกอ แตง กรมวิชาการเกษตรระบุเพลี้ยอ่อนเป็นแมลงพาหะ Pacific Pests ระบุเพลี้ยอ่อนดำ
Chilli veinal mottle virus (CVMV) พริก เพลี้ยอ่อนฝ้าย แบบไม่คงทน (งานวิจัยมาเลเซีย 1992)
Cucumber mosaic virus (CMV) พริก แตง เพลี้ยอ่อนฝ้าย (UF/IFAS) และเพลี้ยอ่อนดำ (Pacific Pests)
Watermelon mosaic virus, Zucchini yellow mosaic virus แตงโม แตงกวา ฟักทอง เพลี้ยอ่อนฝ้าย (UF/IFAS) และเพลี้ยอ่อนดำ
ไวรัสถั่วลิสง เช่น Peanut mottle, Peanut stunt, Peanut stripe virus ถั่วลิสง เพลี้ยอ่อนดำ (Pacific Pests)
Cotton leafroll dwarf virus (โรคใบหงิกฝ้าย) ฝ้าย มีรายงานพบในไทยปี 2015 เพลี้ยอ่อนฝ้ายถ่ายทอดแบบคงทน (persistent)

ไวรัสส่วนใหญ่ในพริกและแตงเป็นแบบไม่คงทน UF/IFAS ระบุว่าการถ่ายทอดเกิดได้ภายในราว 15 วินาที ส่วน UC IPM บอกว่าใช้เวลาเพียงไม่กี่นาที ผลคือการพ่นยาฆ่าเพลี้ยหลังเพลี้ยบินเข้ามาแล้วมักป้องกันไวรัสไม่ทัน การป้องกันโรคไวรัสจึงต้องเน้นกล้าปลอดเพลี้ย ตาข่ายกันแมลง วัสดุคลุมดินสะท้อนแสง และกำจัดพืชอาศัยของไวรัสรอบแปลงมากกว่าพึ่งยาฆ่าแมลงอย่างเดียว

สำหรับมะละกอ ประกาศเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรช่วง 4–17 มีนาคม 2569 ระบุชัดว่าไม่มีสารเคมีรักษาโรคใบด่างจุดวงแหวนโดยตรง ต้องกำจัดแมลงพาหะคือเพลี้ยอ่อน รายละเอียดสารที่แนะนำอยู่ในหัวข้อเพลี้ยอ่อนใช้ยาอะไร

🐜 มดดำกับเพลี้ยอ่อนเป็นความสัมพันธ์แบบใด

มดดำเดินอยู่ท่ามกลางกลุ่มเพลี้ยอ่อนสีดำเป็นมันบนยอดถั่วฝักยาว
มดดำคอยดูแลกลุ่มเพลี้ยอ่อนดำบนยอดถั่วฝักยาวเพื่อกินน้ำหวาน

มดกับเพลี้ยอ่อนเป็นความสัมพันธ์แบบพึ่งพากัน (mutualism) ทั้งสองฝ่ายได้ประโยชน์ มดได้กินน้ำหวาน (honeydew) ที่เพลี้ยขับออกมา ส่วนเพลี้ยได้มดคอยปกป้องจากศัตรูธรรมชาติอย่างด้วงเต่าและแตนเบียน

UC IPM อธิบายว่ามดคอยดูแลเพลี้ยอ่อนเพื่อกินน้ำหวานและปกป้องเพลี้ยจากศัตรูธรรมชาติ ถ้าเห็นมดขึ้นลงลำต้นถี่ ๆ ให้ตามขึ้นไปดูยอดว่ามีเพลี้ยอ่อนหรือไม่ UF/IFAS ก็ระบุว่ามดอาจขัดขวางตัวห้ำไม่ให้กินเพลี้ย และ Pacific Pests แนะนำว่าการกำจัดมดช่วยให้ศัตรูธรรมชาติทำงานได้ดีขึ้น นี่คือเหตุผลที่บางแปลงมีด้วงเต่าอยู่รอบ ๆ แต่เพลี้ยก็ยังไม่ลด

วิธีตัดวงจรมดตามคำแนะนำของ UC IPM คือพันแถบกาวเหนียวรอบลำต้น (ถ้าเปลือกบางให้พันผ้าหรือเทปรองก่อน ไม่ทากาวบนเปลือกโดยตรง) หรือใช้เหยื่อพิษกำจัดมดแบบใส่ภาชนะ ซึ่งไม่กระทบตัวห้ำของเพลี้ย ส่วน Pacific Pests แนะนำให้ราดน้ำเดือดทำลายรังมดถ้ารังอยู่ไม่ใกล้ต้นพืชเกินไป

ความสัมพันธ์แบบเดียวกันนี้พบกับ เพลี้ยแป้ง และเพลี้ยหอยที่ขับน้ำหวานเหมือนกัน การคุมมดจึงช่วยลดแมลงปากดูดได้หลายชนิดพร้อมกัน

🌤️ ทำไมเพลี้ยอ่อนถึงระบาดในช่วงอากาศเย็น

เพลี้ยอ่อนพบได้ตลอดปี แต่ข้อมูลจากหลายแหล่งชี้ว่ามีแนวโน้มเพิ่มจำนวนเร็วในช่วงอากาศเย็นและแห้ง เพราะอุณหภูมิช่วงนี้ใกล้ช่วงที่เพลี้ยหลายชนิดขยายพันธุ์ได้ดี มีฝนน้อย และพืชผักหลายชนิดกำลังแตกยอดอ่อน ข้อสรุปนี้เป็นการรวมหลักฐานหลายชิ้น ยังไม่มีเอกสารทางการของไทยฉบับเดียวที่ระบุไว้ตรง ๆ

หลักฐานที่ชี้ไปทางเดียวกัน ได้แก่ UF/IFAS ระบุว่าเพลี้ยอ่อนฝ้ายขยายพันธุ์ได้ดีที่สุดราว 21–27 °C รายงานของ ม.อ. ที่รวบรวมงานต่างประเทศระบุว่าเพลี้ยอ่อนผักกาดเหมาะกับราว 20–30 °C และประชากรลดลงเมื่อฝนตกหรืออุณหภูมิเกินราว 30 °C เอกสารของ University of Arizona ก็เห็นเพลี้ยอ่อนดำเพิ่มจำนวนเร็วมากในฤดูหนาวถึงใบไม้ผลิ ในไทย ประกาศเตือนภัยเพลี้ยอ่อนถั่วเขียวออกช่วงมกราคม เพลี้ยอ่อนผักตระกูลกะหล่ำออกช่วงมีนาคม และงานในข้าวโพดหวานพบเพลี้ยสูงสุดในฤดูแล้งที่ภาคเหนือ

ข้อควรระวังคือเพลี้ยอ่อนฝ้ายไม่เสียหายจากอากาศร้อนเหมือนเพลี้ยอ่อนหลายชนิด และงานข้าวโพดหวานก็พบเพลี้ยสูงในฤดูฝนที่ภาคตะวันตก จึงไม่ควรวางใจว่าหน้าร้อนหรือหน้าฝนจะไม่มีเพลี้ยอ่อน

อุณหภูมิที่เหมาะ ราว 20–30 °C (เพลี้ยอ่อนฝ้าย 21–27 °C)
ฝน ฝนตกช่วยลดประชากร (เพลี้ยอ่อนผักกาด ตามงานที่ ม.อ. อ้าง)
ระยะพืช แตกยอดอ่อน ออกดอก ติดฝักอ่อน และต้นกล้า
ปุ๋ย ไนโตรเจนสูงทำให้เพลี้ยขยายพันธุ์ดี
การใช้สาร พ่นสารออกฤทธิ์กว้างจนศัตรูธรรมชาติหาย
มด มีมดดูแลและไล่ตัวห้ำ

🔎 วิธีสำรวจเพลี้ยอ่อน และเมื่อไรควรเริ่มกำจัด

สำรวจโดยพลิกดูใต้ใบ ยอดอ่อน ช่อดอก และฝักอ่อนอย่างน้อยสัปดาห์ละ 2 ครั้งในช่วงพืชโตเร็วตามคำแนะนำของ UC IPM เน้นต้นริมแปลงด้านที่ลมพัดเข้า ประกาศเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรที่อ้างอิงไม่ได้กำหนดเกณฑ์จำนวนเพลี้ยเป็นตัวเลข แต่ให้พ่นสารเมื่อพบเพลี้ยอ่อนระบาด

  1. เดินแบบซิกแซกทั่วแปลง สุ่มดูต้นกระจายทุกมุม ไม่ดูแต่ต้นริมทาง
  2. ดูยอดอ่อนและใต้ใบอ่อน 3–4 ใบบนสุด เพลี้ยชอบอยู่ตรงนั้น
  3. สังเกตสัญญาณทางอ้อม ได้แก่ มดขึ้นลงต้น คราบขาวของคราบลอก ใบเหนียว และราดำ
  4. นับต้นที่มีกลุ่มเพลี้ยและจดไว้ทุกครั้ง ถ้าจำนวนต้นที่พบเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง แปลว่ากำลังระบาด
  5. มองหาศัตรูธรรมชาติ เช่น ด้วงเต่า ตัวอ่อนแมลงช้างปีกใส ตัวอ่อนแมลงวันดอกไม้ และมัมมี่สีน้ำตาลทอง ถ้ามีมาก อาจรอดูก่อนพ่นสาร
  6. UF/IFAS ใช้ถาดน้ำสีเหลืองเพื่อติดตามตัวมีปีกที่บินเข้าแปลง

สำหรับพืชที่อ่อนแอต่อไวรัส เช่น พริก มะละกอ และแตง UF/IFAS เตือนว่าเพลี้ยแม้จำนวนน้อยก็ถ่ายทอดไวรัสได้ จึงควรเริ่มป้องกันเร็วกว่าพืชที่ห่วงแค่ความเสียหายจากการดูดกิน ส่วนไม้ประดับและพืชที่โตแล้ว เพลี้ยจำนวนน้อยถึงปานกลางมักไม่ต้องใช้สาร

ขั้นตอนจัดการเพลี้ยอ่อนแบบผสมผสาน 5 ขั้นตอน
ภาพที่ 2: ขั้นตอนจัดการเพลี้ยอ่อนแบบผสมผสาน สรุปจากคำแนะนำของ UC IPM, UF/IFAS และกรมวิชาการเกษตร

🌿 วิธีกำจัดเพลี้ยอ่อนแบบไม่ใช้สารเคมี และวิธีไล่เพลี้ยอ่อน

มือถือหัวฉีดน้ำฉีดน้ำแรงไล่กลุ่มเพลี้ยอ่อนใต้ใบผักคะน้า
ฉีดน้ำแรงตอนเช้าเป็นวิธีไล่เพลี้ยอ่อนแบบไม่ใช้สารที่ UC IPM แนะนำ

วิธีไล่และลดเพลี้ยอ่อนแบบไม่ใช้สารที่มีหลักฐานรองรับ คือฉีดน้ำแรง ๆ ใส่กลุ่มเพลี้ย ตัดยอดที่มีเพลี้ยหนาแน่นทิ้ง กันมด ใช้ตาข่ายคลุมกล้า ใช้วัสดุคลุมดินสะท้อนแสงสีเงิน ลดปุ๋ยไนโตรเจน และกำจัดวัชพืชรอบแปลง

  • ฉีดน้ำแรง: UC IPM แนะนำให้ฉีดตอนเช้าเพื่อให้ใบแห้งเร็ว UF/IFAS ก็ระบุว่าน้ำแรงช่วยไล่เพลี้ยหลุดจากต้นได้
  • ตัดยอดและใบที่หงิก: ใบม้วนเป็นที่หลบของเพลี้ยจากสารพ่นและศัตรูธรรมชาติ ตัดทิ้งนอกแปลง
  • คลุมกล้าด้วยตาข่ายหรือผ้าคลุม: ย้ายปลูกเมื่อต้นใหญ่พอจะทนการทำลาย
  • วัสดุคลุมดินสะท้อนแสงสีเงิน: UC IPM ระบุว่าช่วยไล่เพลี้ยและลดการแพร่ไวรัสในแตง และงาน JIRCAS ในไทยพบว่าฟิล์มสีเงินช่วยป้องกันไวรัสในแตงกวาและพริก (ควรเอาออกเมื่ออากาศร้อนจัด)
  • ลดปุ๋ยไนโตรเจน: ใช้ปุ๋ยละลายช้าหรือแบ่งใส่ทีละน้อย
  • ทำลายซากพืชหลังเก็บเกี่ยว และกำจัดวัชพืช: ตัดแหล่งอาศัยข้ามฤดูของเพลี้ยและไวรัส

สบู่และน้ำมัน: UC IPM อธิบายว่าสบู่กำจัดแมลงและน้ำมันฆ่าเพลี้ยโดยการทำให้หายใจไม่ได้ ต้องพ่นให้โดนตัวและใต้ใบทั่วถึง ไม่มีฤทธิ์ตกค้าง จึงอาจต้องพ่นซ้ำ และใช้น้ำมันจากพืชอย่างน้ำมันสะเดาแทนน้ำมันปิโตรเลียมได้ เอกสาร Pacific Pests ให้สูตรทำเองสำหรับแปลงเล็ก คือสบู่บริสุทธิ์ 5 ช้อนโต๊ะ หรือน้ำยาล้างจาน 2 ช้อนโต๊ะ ต่อน้ำ 4 ลิตร และสูตรน้ำมันพืช 3 ช้อนโต๊ะผสมสบู่ครึ่งช้อนชาต่อน้ำ 4 ลิตร และแนะนำให้ใช้ผลิตภัณฑ์เชิงการค้าสำหรับพื้นที่ใหญ่ สูตรเหล่านี้ไม่ใช่คำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร

⚠️ ระวังใบไหม้จากสบู่และน้ำมัน
UC IPM เตือนว่าไม่ควรพ่นสบู่หรือน้ำมันกับพืชที่ขาดน้ำ หรือเมื่ออากาศร้อนเกินราว 32 °C (90 °F) เพราะใบอาจไหม้ ควรทดลองพ่นบางส่วนก่อน และสารสัมผัสไม่ได้ผลกับเพลี้ยที่หลบอยู่ในใบม้วน ส่วนสูตรผสมเองไม่ได้มีการรับรองความปลอดภัยต่อพืชทุกชนิด

เชื้อราสาเหตุโรคแมลง: นอกจากงานในถั่วฝักยาวข้างต้น งานของ ม.อ. ปี 2558 พบว่าเชื้อรา Metarhizium guizhouense PSUM04 ทำให้เพลี้ยอ่อนผักกาดตาย 100% ภายใน 96 ชั่วโมงในห้องทดลอง และเชื้อรา Beauveria bassiana PSUB01 ทำให้ตาย 89% ทั้งยังลดเพลี้ยในคะน้าไฮโดรโปนิกส์ได้ ผลในแปลงจะขึ้นกับความชื้นและวิธีพ่น UC IPM ระบุว่าเชื้อราตามธรรมชาติฆ่ากลุ่มเพลี้ยได้มากในช่วงอากาศชื้น ตัวที่ตายจากเชื้อราจะดูสีแดงหรือน้ำตาลเป็นขุย

🐞 ศัตรูธรรมชาติของเพลี้ยอ่อน

ตัวอ่อนด้วงเต่ากำลังกินเพลี้ยอ่อนบนใบ และมีมัมมี่เพลี้ยสีน้ำตาลทองอยู่ใกล้กัน
ตัวอ่อนด้วงเต่ากินเพลี้ยอ่อน ส่วนตัวสีน้ำตาลทองที่พองแข็งคือมัมมี่ที่ถูกแตนเบียน

ศัตรูธรรมชาติหลักของเพลี้ยอ่อนคือด้วงเต่าทั้งตัวเต็มวัยและตัวอ่อน ตัวอ่อนแมลงช้างปีกใส ตัวอ่อนแมลงวันดอกไม้ (syrphid) แตนเบียนเพลี้ยอ่อน แมงมุม และเชื้อราสาเหตุโรคแมลง ถ้าไม่พ่นสารออกฤทธิ์กว้างพร่ำเพรื่อ ศัตรูเหล่านี้คุมเพลี้ยได้มากในแปลงที่ไม่มีปัญหาไวรัส

ศัตรูธรรมชาติ ข้อมูลจากแหล่งอ้างอิง
แตนเบียน Aphelinus abdominalis กรมวิชาการเกษตร 2562 พบในเพลี้ยอ่อนฝ้ายในแปลงผักภาคกลาง อัตราการเบียน 62.07% อัตราส่วนแตนเบียน 1 ต่อเพลี้ย 10 ที่ 29±2 °C ให้การเบียน 82.50%
แตนเบียน Aphidius ervi กรมวิชาการเกษตร 2562 พบในเพลี้ยอ่อนฝ้ายบนผักตระกูลกะหล่ำ อัตราการเบียน 46.29%
แมลงช้างปีกใส รายงานกรมวิชาการเกษตรอ้างว่าแมลงช้าง 1 ตัวกินเพลี้ยอ่อนได้ 100–600 ตัว และเพลี้ยอ่อนเป็นเหยื่อที่ชอบที่สุด
ด้วงเต่า Pacific Pests ระบุด้วงเต่า Cheilomenes sexmaculata และ Coccinella septempunctata เป็นตัวห้ำเพลี้ยอ่อนดำ
แมลงวันดอกไม้ (ตัวอ่อน) UC IPM, UF/IFAS และ Pacific Pests ระบุเป็นตัวห้ำสำคัญ
แตนเบียนกลุ่มอื่น Pacific Pests ระบุ Trioxys indicus ซึ่งทนอากาศร้อน และสกุล Lysiphlebus, Diaeretiella
เชื้อราสาเหตุโรคแมลง เมตาไรเซียม บิวเวอเรีย และเชื้อราตามธรรมชาติช่วงอากาศชื้น

วิธีดูว่าแตนเบียนทำงานอยู่ คือหา “มัมมี่” UC IPM อธิบายว่าเพลี้ยที่ถูกเบียนจะพองเป็นมัน ผิวแข็งกรอบสีน้ำตาลทอง บางตัวมีรูกลมที่แตนเบียนเจาะออกมา ถ้าเห็นมัมมี่มาก แปลว่าธรรมชาติกำลังช่วยคุมเพลี้ย ควรเลี่ยงสารที่ฆ่าแตนเบียน UF/IFAS เตือนว่าสารฆ่าแมลงมักกระทบแตนเบียนมากกว่าตัวเพลี้ยเอง ซึ่งอาจทำให้เพลี้ยกลับมามากกว่าเดิม

การปล่อยด้วงเต่าที่ซื้อมาให้ผลแค่ชั่วคราว UC IPM ยกตัวอย่างว่ากุหลาบพุ่มใหญ่ที่มีเพลี้ยหนาแน่นต้องปล่อยด้วงเต่าราว 1,500 ตัว 2 ครั้งห่างกันหนึ่งสัปดาห์ และควรปล่อยตอนพลบค่ำ คนปลูก กุหลาบ หรือ มะเขือเทศ ในบ้านจึงอาจใช้วิธีฉีดน้ำและตัดยอดร่วมกับรักษาศัตรูธรรมชาติที่มีอยู่แล้วจะคุ้มกว่า

🧪 เพลี้ยอ่อน ใช้ยาอะไร ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร

คำตอบสั้น ๆ ของ “เพลี้ยอ่อนใช้ยาอะไร” ขึ้นกับพืช ประกาศเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรแนะนำ เช่น ผักตระกูลกะหล่ำใช้โพรไทโอฟอส คาร์บาริล หรือฟิโพรนิล ถั่วเขียวใช้ไตรอะโซฟอสหรือแลมบ์ดา-ไซฮาโลทริน และมะละกอใช้สารกลุ่มนีโอนิโคตินอยด์เพื่อคุมเพลี้ยพาหะ ต้องเลือกสารที่ฉลากระบุพืชและแมลงนั้น และสลับกลุ่มสาร

พืช สาร (ชื่อสามัญ) และสูตร กลุ่ม IRAC อัตราต่อน้ำ 20 ลิตร ที่มา
ผักตระกูลกะหล่ำ (คะน้า กะหล่ำปลี กะหล่ำดอก) โพรไทโอฟอส (prothiofos) 50% EC 1B 40 มล. ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร เตือนภัย 1–15 มี.ค. 2567
คาร์บาริล (carbaryl) 85% WP 1A 40 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
ฟิโพรนิล (fipronil) 5% SC 2B 20 มล. ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
ถั่วเขียว (ออกดอก–ติดฝักอ่อน) ไตรอะโซฟอส (triazophos) 40% EC 1B 40 มล. ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร เตือนภัย 8–21 ม.ค. 2568
แลมบ์ดา-ไซฮาโลทริน (lambda-cyhalothrin) 2.5% EC 3A 10 มล. ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร พ่น 1–2 ครั้ง ห่าง 7–10 วัน
มะละกอ (คุมเพลี้ยพาหะ PRSV) อิมิดาโคลพริด (imidacloprid) 70% WG 4A 4 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร เตือนภัย 4–17 มี.ค. 2569
ไทอะมีทอกแซม (thiamethoxam) 25% WG 4A 4 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
ไดโนทีฟูแรน (dinotefuran) 10% WP 4A 20 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
โคลไทอะนิดิน (clothianidin) 16% SG 4A 15 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
พืชอื่น เช่น พริก ถั่วฝักยาว ข้าวโพด ใช้เฉพาะผลิตภัณฑ์ที่ฉลากระบุพืชและเพลี้ยอ่อน ดูบนฉลาก ใช้ตามอัตราบนฉลาก ไม่พบคำแนะนำเฉพาะที่เปิดตรวจได้

สังเกตว่าสาร 4 ชนิดที่แนะนำในมะละกออยู่ในกลุ่ม 4A ทั้งหมด การสลับระหว่างสารเหล่านี้จึงไม่นับเป็นการสลับกลุ่ม ถ้าต้องพ่นหลายรอบให้สลับไปใช้กลุ่มอื่นที่มีทะเบียนสำหรับพืชนั้น ตามการจัดกลุ่มของ IRAC สารที่ใช้กับเพลี้ยอ่อนแพร่หลายในกลุ่มอื่น ได้แก่ ซัลฟอกซาฟลอร์ (sulfoxaflor, กลุ่ม 4C) ไพมีโทรซีน (pymetrozine, 9B) อะฟิโดไพโรเพน (afidopyropen, 9D) ฟลอนิคามิด (flonicamid, 29) และสไปโรเตตระแมต (spirotetramat, 23) ซึ่งต้องใช้ตามอัตราบนฉลากและตรวจว่ามีทะเบียนสำหรับพืชนั้นในไทย

เทคนิคการพ่นสำคัญไม่แพ้ตัวสาร UF/IFAS และ UC IPM เน้นว่าต้องพ่นให้ทั่วถึงใต้ใบและยอด เพราะใบที่ม้วนเป็นที่หลบของเพลี้ย และควรรีบจัดการตั้งแต่ยังพบเป็นหย่อม ๆ ไม่ต้องรอให้ระบาดทั้งแปลง

⚠️ ความปลอดภัยในการใช้สาร
อ่านฉลากทุกครั้ง ใช้เฉพาะกับพืชที่ฉลากระบุ สวมถุงมือ หน้ากาก แว่นตา และเสื้อแขนยาวขณะผสมและพ่น เว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามฉลาก โดยเฉพาะผักกินใบที่เก็บถี่ UC IPM เตือนว่าไม่ควรพ่นอิมิดาโคลพริดหรือสารดูดซึมชนิดอื่นกับพืชที่กำลังออกดอกหรือก่อนออกดอก เพื่อปกป้องแมลงผสมเกสร และรายงานของ ม.อ. ระบุว่าสารโพรฟีโนฟอสและโพรไทโอฟอสไม่ควรใช้กับผักที่ส่งออกไปยุโรป

🔁 ป้องกันเพลี้ยอ่อนดื้อยา

เพลี้ยอ่อนดื้อยาเร็วเพราะออกลูกหลายรุ่นในเวลาสั้น UF/IFAS ระบุว่าเพลี้ยอ่อนฝ้ายดื้อสารกลุ่มคลอรีนอินทรีย์ ออร์กาโนฟอสเฟต และไพรีทรอยด์ในหลายพื้นที่ และเพลี้ยอ่อนลูกพีชมีปัญหาดื้อยารุนแรง วิธีป้องกันคือสลับกลุ่ม IRAC และไม่พ่นกลุ่มเดียวกันซ้ำติดกัน

แนวทางจัดการความต้านทานของ CropLife Australia สำหรับเพลี้ยอ่อนฝ้ายและเพลี้ยอ่อนลูกพีช ซึ่งใช้เป็นตัวอย่างหลักปฏิบัติได้ มีดังนี้

  • ไม่พ่นสารที่มีกลไกการออกฤทธิ์เดียวกันติดต่อกันเกิน 2 ครั้ง
  • หลีกเลี่ยงการใช้กลุ่ม 4C ติดกัน ส่วนกลุ่ม 4A ใช้ติดกันได้เฉพาะเมื่อไม่มีทางเลือกอื่นที่ได้ผล
  • กลุ่ม 1A (คาร์บาเมต) และ 1B (ออร์กาโนฟอสเฟต) มีความต้านทานข้ามกัน การสลับระหว่าง 1A กับ 1B จึงไม่ช่วย
  • ถ้าพ่นแล้วไม่ได้ผล อย่าพ่นซ้ำด้วยกลุ่มเดิม
  • ถ้าคลุกเมล็ดหรือรองก้นหลุมด้วยสารกลุ่มใดแล้ว ไม่ควรพ่นทางใบด้วยกลุ่มเดียวกันต่อ
  • ไม่ใช้เกินจำนวนครั้งสูงสุดที่ฉลากกำหนด

ในทางปฏิบัติของไทย หลักทั่วไปคือจดชื่อสารและกลุ่ม IRAC ทุกครั้งที่พ่น เช่น ในผักตระกูลกะหล่ำ ถ้ารอบแรกใช้ฟิโพรนิล (2B) รอบต่อไปอาจเปลี่ยนเป็นโพรไทโอฟอส (1B) แล้วค่อยเว้นจากกลุ่ม 1 ไปใช้กลุ่มอื่นที่ฉลากระบุพืช แต่ไม่ควรสลับไปมาระหว่างคาร์บาริล (1A) กับโพรไทโอฟอส (1B) เพราะต้านทานข้ามกัน ส่วนสารที่ใช้กับแมลงอื่นในแปลงเดียวกันก็กระทบเพลี้ยอ่อนได้ CropLife Australia เตือนว่าสารสำหรับศัตรูอื่นอาจทำให้เพลี้ยอ่อนระบาดเพิ่มผ่านการฆ่าแมลงที่มีประโยชน์

💡 นับกลุ่มสารรวมทุกแมลงในแปลง
สารดูดซึมกลุ่ม 4A เช่น อิมิดาโคลพริด มักถูกใช้ทั้งกับเพลี้ยอ่อน เพลี้ยไฟ และแมลงหวี่ขาวในแปลงเดียวกัน ถ้านับรวมกันแล้วแปลงอาจโดนกลุ่ม 4A ติดกันหลายรอบโดยไม่รู้ตัว ให้นับรอบการใช้กลุ่มสารรวมทุกศัตรูพืช ไม่ใช่นับแยกตามแมลง

🛡️ วิธีป้องกันเพลี้ยอ่อนระยะยาว

การป้องกันระยะยาวคือการทำให้แปลงไม่เหมาะกับเพลี้ยและไวรัส เริ่มจากกล้าปลอดเพลี้ย คุมปุ๋ย คุมมด กำจัดวัชพืช รักษาศัตรูธรรมชาติ และสำรวจสม่ำเสมอ แล้วใช้สารเฉพาะเมื่อจำเป็นและสลับกลุ่ม

  • เพาะกล้าในตาข่ายกันแมลง และตรวจกล้าก่อนย้ายปลูกทุกครั้ง
  • ไม่ปลูกพืชใหม่ติดหรือใต้ลมของแปลงที่มีเพลี้ยระบาด ตามคำแนะนำของ Pacific Pests
  • กำจัดวัชพืช พืชที่ขึ้นเอง และไถกลบหรือเผาทำลายซากพืชหลังเก็บเกี่ยว
  • ใช้พันธุ์ต้านทานไวรัสเมื่อมี JIRCAS พบพันธุ์และสายพันธุ์พริกและแตงบางพันธุ์ต้านทานไวรัสในแปลงทดสอบในไทย
  • ใช้วัสดุคลุมดินสะท้อนแสงในแปลงพริกและแตงช่วงที่เพลี้ยบินเข้ามาก
  • ใส่ปุ๋ยไนโตรเจนพอดี แบ่งใส่หลายครั้ง
  • คุมมดด้วยแถบกาวหรือเหยื่อในภาชนะ
  • เลี่ยงสารออกฤทธิ์กว้างที่ไม่จำเป็น เพื่อให้ด้วงเต่า แมลงช้าง และแตนเบียนอยู่ในแปลง

⚖️ เพลี้ยอ่อนต่างจากเพลี้ยแป้งและแมลงปากดูดอื่นอย่างไร

เพลี้ยอ่อนแยกจากแมลงปากดูดอื่นได้ง่ายที่สุดจากท่อ 1 คู่ที่ปลายท้อง (cornicle) ซึ่งแมลงอื่นไม่มี และจากพฤติกรรมเกาะนิ่งเป็นกลุ่มบนยอดอ่อน ถ้าไม่พบท่อปลายท้อง ให้ดูบทความ เพลี้ยแป้ง ประกอบ เพราะวิธีจัดการต่างกัน

ลักษณะ เพลี้ยอ่อน เพลี้ยแป้ง เพลี้ยจักจั่น
ท่อคู่ปลายท้อง (cornicle) มี ไม่มี ไม่มี
การเคลื่อนที่เมื่อถูกรบกวน ส่วนใหญ่เคลื่อนที่ช้า ดูบทความเพลี้ยแป้ง เคลื่อนที่หนีเร็ว
การขยายพันธุ์ในไทย ออกลูกเป็นตัว ไม่ต้องผสมพันธุ์ ดูบทความเพลี้ยแป้ง –
น้ำหวานและราดำ มี มีมดดูแล มี มีมดดูแล –
จุดที่พบบ่อย ยอดอ่อน ใต้ใบอ่อน ช่อดอก ฝักอ่อน ดูบทความเพลี้ยแป้ง –

ข้อมูลการเคลื่อนที่และท่อปลายท้องอ้างอิง UC IPM ส่วนน้ำหวานกับมดเป็นจุดร่วมของแมลงปากดูดกลุ่มนี้ ทำให้การคุมมดช่วยได้ทั้งเพลี้ยอ่อนและเพลี้ยแป้ง

📚 แหล่งอ้างอิง

🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?

เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ

ลงขายต้นไม้ฟรี ไม่มีค่าธรรมเนียม

❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

+ เพลี้ยอ่อนใช้ยาอะไร

ขึ้นกับพืช กรมวิชาการเกษตรแนะนำในผักตระกูลกะหล่ำ เช่น โพรไทโอฟอส 50% EC 40 มล. คาร์บาริล 85% WP 40 กรัม หรือฟิโพรนิล 5% SC 20 มล. ต่อน้ำ 20 ลิตร ในถั่วเขียวใช้ไตรอะโซฟอส 40% EC 40 มล. หรือแลมบ์ดา-ไซฮาโลทริน 2.5% EC 10 มล. ต่อน้ำ 20 ลิตร และในมะละกอใช้สารกลุ่ม 4A เช่น อิมิดาโคลพริด 70% WG 4 กรัม พืชอื่นให้ใช้ผลิตภัณฑ์ที่ฉลากระบุพืชนั้นตามอัตราบนฉลาก สลับกลุ่ม IRAC และเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวทุกครั้ง

+ เพลี้ยอ่อนเกิดจากอะไร

เพลี้ยอ่อนไม่ได้เกิดเองจากพืช แต่มาจากตัวเมียมีปีกที่บินเข้ามาจากแปลงหรือวัชพืชข้างเคียง ติดมากับต้นกล้า หรือมีมดคอยดูแล ตัวเมียตัวเดียวออกลูกได้เองโดยไม่ต้องผสมพันธุ์ ประชากรจึงเพิ่มเร็ว ปัจจัยเสริมคืออากาศเย็นถึงอุ่นไม่มีฝน ยอดอ่อนจากปุ๋ยไนโตรเจนมาก และการพ่นสารที่ฆ่าศัตรูธรรมชาติ

+ มีวิธีไล่เพลี้ยอ่อนอย่างไรบ้าง

ฉีดน้ำแรง ๆ ใส่กลุ่มเพลี้ยตอนเช้า ตัดยอดที่หงิกม้วนทิ้ง คุมมดด้วยแถบกาวหรือเหยื่อ ใช้วัสดุคลุมดินสะท้อนแสงสีเงิน ลดปุ๋ยไนโตรเจน และรักษาด้วงเต่ากับแตนเบียนในแปลง ถ้าต้องพ่น สบู่กำจัดแมลงและน้ำมันพืชหรือน้ำมันสะเดาช่วยได้ แต่ต้องพ่นให้โดนตัว ห้ามพ่นตอนพืชขาดน้ำหรืออากาศร้อนจัดเพราะใบอาจไหม้

+ เพลี้ยอ่อนเป็นศัตรูของพริกอย่างไร

เพลี้ยอ่อนฝ้ายดูดน้ำเลี้ยงยอดพริกจนหงิกงอ ใบเหลือง และขับน้ำหวานจนเกิดราดำ แต่ความเสียหายสำคัญกว่าคือเป็นพาหะไวรัส เช่น Chilli veinal mottle virus และ Cucumber mosaic virus ที่ทำให้ใบด่าง ต้นแคระ และผลผลิตลดลง ไวรัสติดได้ในไม่กี่วินาทีที่เพลี้ยแทงดูด จึงต้องป้องกันตั้งแต่ระยะกล้าด้วยตาข่ายกันแมลงและวัสดุคลุมดินสะท้อนแสง

+ มดดำกับเพลี้ยอ่อนเป็นความสัมพันธ์แบบใด

เป็นความสัมพันธ์แบบพึ่งพากัน (mutualism) มดได้กินน้ำหวานที่เพลี้ยอ่อนขับออกมา ส่วนเพลี้ยอ่อนได้มดคอยปกป้องจากศัตรูธรรมชาติอย่างด้วงเต่าและแตนเบียน ถ้าเห็นมดขึ้นลงต้นถี่ ๆ ให้ตรวจยอดหาเพลี้ย และการคุมมดด้วยแถบกาวหรือเหยื่อจะช่วยให้ศัตรูธรรมชาติกำจัดเพลี้ยได้ดีขึ้น

💥 ลักษณะการทำลาย

ลักษณะความเสียหายที่เกิดจากการทำลายของแมลง

ที่ยอดและใบอ่อน: หงิกงอ ย่น ม้วน ใบเล็ก ยอดชะงักการเจริญ
ที่ใต้ใบ: มีกลุ่มแมลงตัวนิ่มสีเขียว เหลือง หรือดำเกาะแน่น และคราบลอกสีขาว
ที่ใบแก่: ค่อย ๆ เหลืองและร่วง พืชเหี่ยวเมื่อระบาดหนัก
ที่ผิวใบและผล: เหนียวจากน้ำหวาน ต่อมามีราดำคลุม
ที่ดอกและฝัก: ดอกร่วง ฝักอ่อนบิดเบี้ยว เมล็ดลีบ
ทั้งต้น: แคระแกร็น ถ้าติดไวรัสใบด่างเหลืองหรือด่างเขียว
สัญญาณทางอ้อม: มดเดินขึ้นลงลำต้นหนาแน่น

🛒 สินค้าแนะนำสำหรับกำจัดแมลง

⚡ ผลิตภัณฑ์คุณภาพที่แนะนำสำหรับการกำจัดและป้องกัน