โรคใบจุด
พบใน คะน้า กะหล่ำปลี กะหล่ำดอก และอีก 15 ชนิด
- เชื้อสาเหตุ
- Alternaria brassicicola, Alternaria brassicae, Cercospora capsici และอีก 6 ชนิด
- แพร่ระบาดทาง
- ลม, น้ำฝนกระเซ็น, น้ำที่รดแบบพ่นฝอย, เมล็ดพันธุ์ที่ติดเชื้อ และอื่น ๆ
- พืชที่พบบ่อย (18 ชนิด)
- คะน้า กะหล่ำปลี กะหล่ำดอก บรอกโคลี ผักกาด พริก ผักสลัด ข้าว ถั่วลิสง มังคุด กุหลาบ ทุเรียน มะม่วง ฝรั่ง ลองกอง ส้ม มะนาว มะละกอ
- อัปเดตล่าสุด
- 21 พ.ย. 2569
สรุปสั้น (TL;DR)
อ่าน 30 วินาที- โรคใบจุด ไม่ใช่โรคเดียว ส่วนใหญ่เกิดจากเชื้อรา แต่แบคทีเรีย สาหร่าย และไวรัสก็ทำให้ใบเป็นจุดได้
- ผักตระกูลกะหล่ำ: Alternaria แผลน้ำตาลถึงดำซ้อนเป็นวง เชื้อติดมากับเมล็ด แช่เมล็ดน้ำอุ่น 50 °C 20–25 นาที
- พริกและผักสลัด: ใบจุดตากบ (Cercospora) กลางแผลขาวเทา ขอบน้ำตาลเข้ม เริ่มที่ใบล่าง
- ข้าว: ใบจุดสีน้ำตาล (Bipolaris oryzae) แผลรีขอบเหลือง ระบาดมากในนาที่ปลูกต่อเนื่องไม่ปรับปรุงบำรุงดิน
- ทุเรียน: ใบจุดสาหร่าย (Cephaleuros) จุดนูนสีส้มคล้ายกำมะหยี่ แก้ด้วยการตัดแต่งให้โปร่ง
- ใบจุดวงแหวนมะละกอเป็นไวรัส ยาฆ่าเชื้อราใช้ไม่ได้ ต้องถอนต้นและคุมเพลี้ยอ่อน
- พ่นสารสลับกลุ่ม FRAC และใช้กลุ่ม M (แมนโคเซบ คลอโรทาโลนิล ทองแดง) เป็นคู่สลับ
📋 ภาพรวมโรค
โรคใบจุด (leaf spot) คือกลุ่มอาการที่ใบพืชเกิดจุดแผลสีเหลือง น้ำตาล หรือดำ ส่วนใหญ่เกิดจากเชื้อรา แต่แบคทีเรีย สาหร่าย และไวรัสก็ทำให้เกิดจุดบนใบได้เช่นกัน จึงไม่ใช่โรคเดียว แต่ละพืชมีเชื้อสาเหตุและวิธีแก้ต่างกัน เช่น ใบจุดในคะน้าและกะหล่ำจากเชื้อรา Alternaria ใบจุดตากบในพริกจาก Cercospora และโรคใบจุดสีน้ำตาลในข้าวจาก Bipolaris oryzae
หน้านี้รวมโรคใบจุดที่คนไทยเจอบ่อย อาการของแต่ละพืช วิธีแยกว่าเป็นเชื้อรา แบคทีเรีย สาหร่าย หรือไวรัส และสารที่กรมวิชาการเกษตรระบุอัตราไว้ในเอกสารเตือนภัย พร้อมกลุ่ม FRAC สำหรับวางแผนสลับสาร
🔬 โรคใบจุด คือ อะไร เกิดจากอะไร
โรคใบจุดเกิดจากเชื้อราเป็นหลัก UC IPM อธิบายว่าเชื้อราสาเหตุใบจุดมีหลายชนิดและเข้าทำลายพืชได้หลายกลุ่ม จุดที่เกิดมีตั้งแต่จุดเล็ก ๆ จุดนูน ไปจนถึงปื้นสีเหลืองหรือน้ำตาลที่ลามเต็มใบ แต่แบคทีเรีย แมลง ไร และสภาพแวดล้อมก็ทำให้เกิดจุดคล้ายกันได้ จึงต้องดูให้ออกก่อนจะเลือกวิธีแก้
ในเอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตร คำว่า “โรคใบจุด” ใช้กับโรคจากเชื้อราหลายสกุล แยกตามพืช เช่น Alternaria ในผักตระกูลกะหล่ำ Cercospora ในพริก ผักสลัด และถั่วลิสง Pestalotiopsis ในมังคุด ส่วนโรคใบจุดสีน้ำตาลในข้าวเกิดจาก Bipolaris oryzae ในทางกลับกัน “โรคใบจุดวงแหวนมะละกอ” ที่คนค้นหาบ่อย เป็นโรคจากไวรัส ไม่ใช่เชื้อรา
🔄 วงจรโรคใบจุด และช่วงที่ระบาด
โรคใบจุดจากเชื้อราระบาดมากช่วงอากาศร้อน มีฝนตก และฝนตกหนักบางพื้นที่ ซึ่งเป็นสภาพที่เอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรใช้เตือนทั้งผักตระกูลกะหล่ำและพริก หลักคือเชื้อต้องการน้ำบนใบเพื่อให้สปอร์งอก UC IPM ระบุว่าเชื้อใบจุดหลายชนิดชอบความชื้น จึงแนะนำให้เลี่ยงสปริงเกลอร์ที่รดจากด้านบน และรดน้ำช่วงเช้าเพื่อให้ใบแห้งเร็ว
- เมล็ดพันธุ์: เอกสารเตือนภัยระบุว่าเชื้อใบจุดในกะหล่ำและผักกาดติดมากับเมล็ดได้ ส่วนเชื้อใบจุดสีน้ำตาลข้าวก็ติดไปกับเมล็ดและแพร่ไปยังต้นกล้าได้
- ลมและน้ำ: เอกสารของกรมการข้าวระบุว่าสปอร์เชื้อใบจุดสีน้ำตาลข้าวปลิวไปตามลมและติดไปกับเมล็ดพันธุ์ ส่วน Clemson Extension ระบุว่าสปอร์ของสาหร่ายใบจุดแพร่ไปกับฝน น้ำที่รดจากด้านบน และลม
- ใบล่างเป็นก่อน: ใบจุดตากบในพริก และใบจุดในถั่วลิสง มักเริ่มที่ใบล่างแล้วลามขึ้นด้านบน ใบล่างจึงเป็นจุดที่ต้องพลิกดูก่อน
- ใบร่วงคือแหล่งเชื้อ: คำแนะนำแทบทุกฉบับให้เก็บใบที่ร่วงและส่วนที่เป็นโรคไปทำลายนอกแปลง เพราะเป็นที่อยู่ของเชื้อรอบถัดไป
ถ้ารดน้ำแบบพ่นฝอย ให้รดช่วงเช้า ใบจะแห้งก่อนค่ำ การรดน้ำตอนเย็นทำให้ใบเปียกทั้งคืน ซึ่งเป็นช่วงที่สปอร์งอกได้ดี เอกสารเตือนภัยโรคใบจุดตากบพริกก็ระบุให้หลีกเลี่ยงการให้น้ำช่วงเย็น
🔍 วิธีสังเกตโรคใบจุด แยกเชื้อรา แบคทีเรีย สาหร่าย และไวรัส
จุดบนใบมาได้จากหลายสาเหตุ และใช้วิธีแก้ต่างกัน สารกำจัดเชื้อราใช้ได้กับเชื้อรา แต่ใช้ไม่ได้กับไวรัส การดูรูปร่างแผล สี และอาการร่วมจึงเป็นขั้นแรกที่ต้องทำ
University of Maryland Extension อธิบายว่าแผลแบคทีเรียที่แก่แล้วจะดูเป็นเหลี่ยมมากกว่าแผลเชื้อรา เพราะถูกเส้นใบกั้นไว้ และเมื่อยกใบส่องกับแสงจะเห็นบริเวณช้ำน้ำรอบเนื้อตาย แบคทีเรียแพร่ไปกับน้ำและอยู่ในเศษพืชที่เป็นโรค ทั้งนี้เอกสารเดียวกันเตือนว่าบางครั้งจุดจากแบคทีเรียและเชื้อราเกิดบนใบเดียวกันได้ การวินิจฉัยด้วยตาเปล่าจึงอาจพลาด
ถ้าใบเหลืองทั้งต้นร่วมกับเหี่ยว ต้นโทรมทั้งที่ไม่มีจุดชัดเจน อาจไม่ใช่โรคใบจุด แต่เป็นปัญหาที่ราก ลองเทียบอาการกับโรครากเน่าโคนเน่า ก่อนตัดสินใจพ่นสาร
🥬 โรคใบจุดผักตระกูลกะหล่ำ คะน้า บรอกโคลี (Alternaria)

โรคใบจุดในคะน้า กะหล่ำปลี กะหล่ำดอก บรอกโคลี และผักกาด เกิดจากเชื้อรา Alternaria brassicicola และ A. brassicae พบได้ทุกระยะการเจริญเติบโต และเชื้อติดมากับเมล็ดได้ เอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรออกเตือนโรคนี้ซ้ำทุกฤดูฝน
อาการใบจุดผักตระกูลกะหล่ำ
- ต้นกล้า: แผลสีน้ำตาลเข้มที่ลำต้น ต้นชะงักการเจริญเติบโต หรือยุบตายคล้ายโรคเน่าคอดิน
- ใบและก้านใบ: เริ่มเป็นจุดเล็กสีเหลือง แล้วขยายเป็นแผลค่อนข้างกลมสีน้ำตาลเข้มถึงดำ ซ้อนกันเป็นวง
- กะหล่ำปลีที่ห่อหัว: ถ้าความชื้นสูง หัวอาจเน่าทั้งหัว
- กะหล่ำดอกและบรอกโคลี: แผลสีน้ำตาลเริ่มที่ดอกย่อยรอบนอกแล้วลามเข้าด้านใน
วิธีป้องกันตามเอกสารเตือนภัย: ใช้เมล็ดพันธุ์ที่ปลอดโรค หรือแช่เมล็ดในน้ำอุ่นประมาณ 50 องศาเซลเซียส นาน 20–25 นาทีก่อนปลูก ไม่ปลูกชิดเกินไปให้แดดส่องและลมผ่าน ถอนต้นกล้าหรือตัดใบที่เป็นโรคไปทำลายนอกแปลง ถ้าระบาดรุนแรงให้ปลูกพืชอื่นที่ไม่ใช่ตระกูลกะหล่ำหมุนเวียนอย่างน้อย 3 ปี
เอกสารเตือนภัยให้พ่นทุก 5–7 วันเมื่อพบโรค ผักกินใบเก็บเกี่ยวถี่ จึงต้องดูระยะเว้นก่อนเก็บเกี่ยวบนฉลากทุกครั้ง
🌶️ โรคใบจุดตากบ ในพริกและผักสลัด (Cercospora)
โรคใบจุดตากบ เรียกตามแผลที่กลางซีดขาวหรือเทาและมีขอบสีน้ำตาลเข้ม ดูคล้ายตากบ ในพริกเกิดจากเชื้อรา Cercospora capsici ส่วนในผักสลัด เช่น กรีนคอส บัตเตอร์เฮด เกิดจาก Cercospora lactucae-sativae ทั้งสองโรคเป็นเชื้อราคนละชนิดในสกุลเดียวกัน และเอกสารเตือนภัยให้แนวทางจัดการคล้ายกัน
โรคใบจุดพริก (ใบจุดตากบ)
- พบที่ใบล่างก่อน แล้วลามขึ้นไปใบด้านบน
- แผลเริ่มเป็นจุดเล็กสีน้ำตาลค่อนข้างกลม แล้วขยายใหญ่ กลางแผลสีขาวหรือขาวอมเทา ขอบสีน้ำตาลเข้ม บางครั้งมีวงสีเหลืองล้อม
- ระบาดรุนแรง แผลลามติดกันเป็นแผลใหญ่ ใบเหลืองและร่วงก่อนกำหนด ต้นโทรม ผลผลิตลดลง
- อาจพบแผลที่กิ่งและก้านผลด้วย
เอกสารเตือนภัยปี 2569 ให้จัดระยะปลูกไม่ชิดเกินไป กำจัดวัชพืชให้อากาศถ่ายเท หลีกเลี่ยงการให้น้ำช่วงเย็น ตรวจแปลงสม่ำเสมอ เมื่อพบให้ตัดส่วนที่เป็นโรคและเก็บใบที่ร่วงไปทำลายนอกแปลง แล้วพ่นสาร
โรคใบจุดตากบในผักสลัด
แผลเริ่มเป็นจุดช้ำน้ำสีน้ำตาลอ่อน ขยายเป็นแผลกลมหรือเกือบกลมซ้อนเป็นวง กลางแผลสีเทาหรือขาว ขอบสีน้ำตาล ขนาด 1–10 มิลลิเมตร กระจายทั่วใบ ถ้ารุนแรงแผลรวมกันจนใบไหม้ ใบอ่อนอาจหงิกงอ
เอกสารเตือนภัยให้ใช้เมล็ดปลอดโรค หรือแช่เมล็ดในน้ำอุ่นประมาณ 50 องศาเซลเซียส นาน 20–25 นาที ไถดินลึกและตากดินอย่างน้อย 30 วันก่อนปลูก จัดแปลงให้ระบายน้ำและอากาศดี ถ้าระบาดรุนแรงให้ปลูกพืชหมุนเวียนอย่างน้อย 3 ปี
ถ้าปลูกพริกหรือผักสลัดขาย ช่วงฝนชุกที่โรคใบจุดระบาดมักเป็นช่วงที่ผลผลิตเสียหายมาก ติดตามราคาผักผลไม้วันนี้ เพื่อวางแผนรอบปลูกและรอบเก็บเกี่ยวได้
🌾 โรคใบจุดสีน้ำตาลในข้าว (Brown spot)

โรคใบจุดสีน้ำตาลในข้าวเกิดจากเชื้อรา Bipolaris oryzae (ชื่อเดิม Helminthosporium oryzae) ทำลายได้ทั้งใบ กาบใบ รวง และเมล็ด เคยถูกมองว่าเป็นโรครอง แต่งานวิจัยในวารสารวิชาการข้าวรายงานว่าโรคนี้รุนแรงขึ้นในไทย งานของ Jittikornkul และคณะ (2021) อ้างข้อมูลสถาบันวิจัยข้าวว่า การระบาดที่อุบลราชธานีเมื่อปี 2520 ทำให้ผลผลิตเสียหาย 100 เปอร์เซ็นต์
อาการใบจุดสีน้ำตาลข้าว
- ใบ: แผลกลมหรือรีสีน้ำตาล ขอบนอกสุดสีเหลือง แผลที่ขยายเต็มที่ขนาดประมาณ 1–2 x 4–10 มม.
- ต้นกล้า: แผลกลมเล็กสีน้ำตาลที่กาบใบอ่อน ใบแรกและใบที่สองอาจบิดเบี้ยว ต้นกล้าแคระหรือตาย
- เมล็ด: เมล็ดเป็นจุดสีน้ำตาล สกปรก เสื่อมคุณภาพ น้ำหนักเบา และหักง่ายเมื่อสี
- ระยะที่พบมาก: ระยะแตกกอ
งานของ Jittikornkul และคณะ (2021) แบ่งรูปแบบแผลในแปลงได้ 4 แบบ คือ แผลรีสีน้ำตาลขอบเหลืองชัด แผลสีน้ำตาลรูปร่างไม่แน่นอนไม่มีขอบ แผลกลมเล็กสีน้ำตาลขอบเหลือง และแผลสีน้ำตาลรูปร่างไม่แน่นอนที่กลางแผลสีเทา แผลแบบสุดท้ายมีกลางแผลสีเทา ซึ่งคล้ายกับคำบรรยายแผลโรคไหม้ในเอกสารเตือนภัย จึงต้องดูให้ละเอียด
สภาพที่ส่งเสริม: เอกสารของกรมการข้าวระบุว่าโรคระบาดมากขึ้นเมื่อปลูกข้าวต่อเนื่องโดยไม่พักดินและขาดการปรับปรุงบำรุงดิน ส่วนงานวิจัยของ Cobelli และคณะ (2023) ระบุว่าการระบาดมักพบในพื้นที่ที่ขาดน้ำและขาดไนโตรเจน การใส่ปุ๋ยให้พอดีกับดินจึงเป็นส่วนหนึ่งของการป้องกัน ใช้เครื่องมือคำนวณปุ๋ยช่วยวางแผนได้
โรคใบจุดสีน้ำตาลข้าว วิธีป้องกันและแก้ไข
- เลือกพันธุ์: งานคัดพันธุ์ปี 2023 ทดสอบข้าว 72 พันธุ์กับเชื้อ 3 ไอโซเลต พบหอมสุพรรณต้านทานถึงต้านทานปานกลาง ส่วน กข29 และข้าวเหนียวดำอ่อนแอมากต่อเชื้อทั้ง 3 ไอโซเลต
- พันธุ์ตามคำแนะนำของกรมการข้าว: เลือกพันธุ์ที่เหมาะกับพื้นที่ เช่น ปทุมธานี 1 (ภาคกลาง) สันป่าตอง และหางยี 71 (ภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ)
- ก่อนปลูก: คลุกเมล็ดด้วยแมนโคเซบ หรือคาร์เบนดาซิม+แมนโคเซบ อัตรา 3 กรัมต่อเมล็ด 1 กิโลกรัม ตามคำแนะนำของกรมการข้าว
- ปุ๋ยโพแทสเซียม: กรมการข้าวระบุว่าการใส่โพแทสเซียมคลอไรด์ (0-0-60) อัตรา 5–10 กิโลกรัมต่อไร่ ช่วยลดความรุนแรงของโรค
- ในแปลง: กำจัดวัชพืชในนา รักษาแปลงให้สะอาด และใส่ปุ๋ยในอัตราที่เหมาะสม
- เกณฑ์พ่นสาร: เมื่อพบอาการ 10% ของพื้นที่ใบในระยะแตกกอ หรือระยะตั้งท้องใกล้ออกรวง (หรือพบที่ใบธงในสภาพฝนตกต่อเนื่อง) พ่นคาร์เบนดาซิม แมนโคเซบ โพรพิโคนาโซล ทีบูโคนาโซล ครีโซซิม-เมทิล หรือคาร์เบนดาซิม+แมนโคเซบ ตามอัตราบนฉลาก (กรมการข้าว)
- หลังเก็บเกี่ยว: ไถกลบฟาง ปลูกพืชปุ๋ยสด หรือปลูกพืชหมุนเวียนเพื่อตัดวงจรเชื้อ
แผลกลางสีเทาไม่ได้แปลว่าเป็นโรคไหม้เสมอไป ใบจุดสีน้ำตาลบางแบบก็มีกลางแผลสีเทา ให้ดูขอบเหลืองรอบแผลและรูปทรงตาประกอบ ถ้ายังไม่แน่ใจ เก็บใบไปให้สำนักงานเกษตรอำเภอหรือศูนย์วิจัยข้าวใกล้บ้านช่วยดู
🌳 โรคใบจุดในทุเรียน และโรคใบจุดสาหร่าย
จุดนูนสีส้มหรือน้ำตาลแดงบนใบทุเรียนที่คนเรียกว่า “โรคใบจุดสาหร่าย” ไม่ได้เกิดจากเชื้อรา แต่เกิดจากสาหร่ายสีเขียวสกุล Cephaleuros รายงานของมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ปี 2561 พบสาหร่ายกลุ่มนี้ในไทย 9 ชนิดบนพืชอาศัยกว่า 100 ชนิด โดยทุเรียนเป็นพืชอาศัยของ C. solutus และชนิดที่พบมากที่สุดคือ C. virescens
- อาการ: จุดนูนผิวคล้ายกำมะหยี่ สีเหลืองส้มถึงน้ำตาลเข้มบนใบ สาหร่ายเจริญใต้ผิวเคลือบใบทำให้เนื้อใบใต้จุดตาย ถ้ารุนแรงใบเปลี่ยนสี ใบสังเคราะห์แสงได้น้อยลง และร่วง
- ช่วงระบาด: สาหร่ายเจริญดีเมื่อฝนเฉลี่ยเกิน 100 มม. และความชื้นสัมพัทธ์เกิน 80% ปล่อยเซลล์สืบพันธุ์มากช่วงสิงหาคมถึงตุลาคม และเจริญในที่ร่มชื้นมากกว่าที่โล่ง
- ฤดูแล้ง: ช่วงมกราคมถึงเมษายน จุดสาหร่ายแห้งและเสื่อมลง
วิธีจัดการ: รายงานของ ม.อ. แนะนำให้ตัดแต่งทรงพุ่มให้ลมผ่านและลดการเสียดสีของใบ ร่วมกับการใช้สารกำจัดสาหร่าย Clemson Extension แนะนำให้เก็บใบและกิ่งที่เป็นจุดไปทำลาย บำรุงต้นให้แข็งแรง เลี่ยงการรดน้ำจากด้านบน และใช้สารทองแดงในกรณีรุนแรง โดยเตือนว่าสารทองแดงบางสูตรทำให้พืชเสียหายได้ถ้าใช้ผิด ขณะที่งานทดลองในส้มของ UF/IFAS ปี 2019 พบว่าสารทองแดงคุมโรคได้น้อย ผลการทดลองยังเป็นข้อมูลปีเดียว สรุปคือการตัดแต่งให้โปร่งเป็นหลัก สารทองแดงเป็นตัวเสริม และใช้ตามอัตราบนฉลาก
สาหร่ายกลุ่มนี้พบในไม้ผลอื่นด้วย เช่น มะม่วง ฝรั่ง เงาะ ลำไย ลองกอง และส้ม ในเอกสารของ UF/IFAS ระบุว่ามะนาวและเลมอนเป็นพืชที่เป็นโรคนี้มาแต่เดิม ถ้าปลูกมะนาวในที่ร่มชื้น ให้ตัดแต่งกิ่งให้แดดส่องถึงในทรงพุ่ม
อาการในทุเรียนที่มักสับสน: โรคใบติดหรือใบไหม้ทุเรียนจากเชื้อรา Rhizoctonia solani เริ่มจากแผลคล้ายถูกน้ำร้อนลวกบนใบ แล้วเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาล รูปร่างไม่แน่นอน ระบาดช่วงฤดูฝนที่ความชื้นสูง แผลแบบนี้ไม่นูนและไม่เป็นกำมะหยี่สีส้มแบบสาหร่าย จึงเป็นคนละโรคและจัดการต่างกัน
🌹 โรคใบจุดในพืชอื่น ถั่วลิสง มังคุด และกุหลาบ
เอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรยังเตือนโรคใบจุดในถั่วลิสง มังคุด และกุหลาบ ซึ่งแต่ละพืชมีเชื้อคนละชนิดและสารที่ระบุต่างกัน
- ถั่วลิสง: มี 2 โรค คือ โรคใบจุดสีดำจาก Cercosporidium personatum แผลสีดำหรือน้ำตาลเข้มบนใบล่าง บางครั้งมีวงเหลืองล้อม และโรคใบจุดสีน้ำตาลจาก Cercospora arachidicola แผลสีน้ำตาลบนใบล่าง ขอบอาจเป็นวงเหลือง ทั้งสองโรคทำให้ใบร่วงก่อนกำหนด ให้ไถกลบซากถั่วหลังเก็บเกี่ยว และปลูกพืชหมุนเวียน เช่น ถั่วเหลือง ถั่วเขียว หรือข้าวโพด
- มังคุด: โรคใบจุดจาก Pestalotiopsis flagisetula เริ่มเป็นจุดสีน้ำตาลเล็ก ๆ แล้วขยายใหญ่ ขอบแผลสีม่วงเข้ม อาจมีจุดดำเล็ก ๆ กระจายในแผล เตือนในระยะพัฒนาผลถึงเก็บผลผลิต
- กุหลาบ: โรคใบจุดดำจาก Marssonina rosae แผลกลมสีดำขอบไม่เรียบบนใบล่าง ความชื้นสูงแผลขยายหลายแผลบนใบเดียว ใบเหลือง แห้ง และร่วง ให้ตัดส่วนที่เป็นโรค เก็บใบร่วงไปทำลาย กำจัดวัชพืช และเลี่ยงการให้น้ำแบบพ่นฝอยหรือให้เฉพาะตอนเช้า ดูวิธีดูแลเพิ่มเติมที่หน้ากุหลาบ
🍈 โรคใบจุดวงแหวนมะละกอ เป็นไวรัส ไม่ใช่เชื้อรา

โรคใบจุดวงแหวนมะละกอ (เอกสารกรมวิชาการเกษตรเรียกว่าโรคใบด่างจุดวงแหวน) เกิดจากไวรัส Papaya ringspot virus (PRSV) ไม่ใช่เชื้อรา สารกำจัดเชื้อราทุกชนิดจึงใช้รักษาไม่ได้ และยังไม่มีสารที่ฆ่าไวรัสโดยตรง
- พาหะ: เพลี้ยอ่อน รายงานวิจัยของกรมวิชาการเกษตรระบุเพลี้ยอ่อน 2 ชนิด คือ Myzus persicae และ Aphis gossypii ถ่ายทอดแบบไม่ถาวร (เพลี้ยดูดต้นเป็นโรคแล้วไปดูดต้นดีได้ทันที) และติดต่อทางกลได้ แต่ไม่ถ่ายทอดผ่านเมล็ดพันธุ์
- ต้นกล้า: แคระแกร็น ใบอ่อนซีดเหลือง เส้นใบหยาบหนา ใบด่างเขียวเข้มสลับเขียวอ่อน
- ต้นโต: ยอดและใบอ่อนเหลืองซีด ใบเล็กลง ก้านใบสั้น ขอบใบแก่ม้วนขึ้นและหยัก ลำต้นและก้านใบมีรอยช้ำเป็นขีดหรือวงแหวน รุนแรงใบหงิกงอจนเรียวเป็นเส้น
- ผล: จุดหรือสะเก็ดรูปวงแหวน ผิวขรุขระเป็นหูด ผลผลิตต่ำ และรายงานวิจัยระบุว่าความหวานของผลลดลงได้ตั้งแต่ 50% ขึ้นไป อาการรุนแรงขึ้นในช่วงอากาศเย็น
แนวทางตามเอกสารเตือนภัยปี 2569: ตรวจแปลงกล้าและแปลงปลูกสม่ำเสมอ ถอนต้นที่เป็นโรคไปทำลายหรือฝังนอกแปลงทันที ทำความสะอาดอุปกรณ์ก่อนไปใช้กับต้นอื่น คัดกล้าที่แข็งแรงไม่เป็นโรค กำจัดวัชพืชในและรอบแปลง ควบคุมเพลี้ยอ่อนพาหะด้วยสารกำจัดแมลงที่ฉลากระบุ ไม่ปลูกพืชอาศัยของเชื้อใกล้แปลง ได้แก่ พืชตระกูลแตง พืชตระกูลถั่ว มะเขือเทศ มะเขือยาว ตำลึง หงอนไก่ บานไม่รู้โรย และลำโพง และในพื้นที่ระบาดให้ปลูกพืชหมุนเวียนที่ไม่ใช่พืชอาศัยในฤดูถัดไป
งานทดสอบของกรมวิชาการเกษตรช่วงปี 2553–2555 ทดสอบมะละกอ 29 พันธุ์ ไม่พบพันธุ์ใดต้านทาน PRSV แต่ 4 พันธุ์ คือ ปากช่อง, MI, SK 003 และ SK 004 แสดงอาการน้อยกว่าพันธุ์อื่น
อย่าพ่นสารกำจัดเชื้อราเพื่อรักษาโรคใบจุดวงแหวนมะละกอ เพราะไวรัสไม่ตอบสนองต่อสารเหล่านี้ ต้นที่เป็นโรคแล้วไม่กลับมาปกติ การปล่อยต้นเป็นโรคไว้ในแปลงทำให้เพลี้ยอ่อนพาไวรัสไปยังต้นอื่นต่อ
🧭 โรคใบจุด วิธีแก้แบบไม่ใช้สาร
วิธีแก้โรคใบจุดที่ได้ผลที่สุดคือลดเชื้อและลดความชื้นบนใบ ใช้ได้กับโรคใบจุดเกือบทุกชนิด และเป็นขั้นตอนที่เอกสารเตือนภัยระบุไว้ก่อนการพ่นสารเสมอ
- เริ่มจากเมล็ดและต้นกล้าสะอาด: ผักตระกูลกะหล่ำและผักสลัด แช่เมล็ดในน้ำอุ่นราว 50 °C นาน 20–25 นาที ข้าวคลุกเมล็ดตามคำแนะนำของกรมการข้าว
- ปลูกให้โปร่ง: ไม่ปลูกชิดเกินไป กำจัดวัชพืช ตัดแต่งทรงพุ่มไม้ผลให้ลมผ่านและแดดส่อง
- จัดการน้ำ: รดน้ำตอนเช้า เลี่ยงการรดแบบพ่นฝอยตอนเย็น จัดแปลงให้ระบายน้ำดี
- เก็บส่วนที่เป็นโรค: ตัดใบที่มีจุด เก็บใบร่วงไปทำลายนอกแปลง อย่ากองไว้ข้างแปลง
- บำรุงดินและปุ๋ยให้พอดี: กรมการข้าวระบุว่านาที่ปลูกต่อเนื่องโดยไม่ปรับปรุงบำรุงดินเป็นใบจุดสีน้ำตาลมากขึ้น และโพแทสเซียมช่วยลดความรุนแรง
- ปลูกพืชหมุนเวียน: พื้นที่ระบาดรุนแรง ผักตระกูลกะหล่ำและผักสลัดเว้นพืชเดิมอย่างน้อย 3 ปี ถั่วลิสงหมุนเวียนกับถั่วเหลือง ถั่วเขียว หรือข้าวโพด
- ใช้พันธุ์ที่ทนโรค: งานวิจัยคัดพันธุ์ข้าวระบุว่าการใช้พันธุ์ต้านทานเป็นแนวทางสำคัญในการจัดการโรคใบจุดสีน้ำตาล
สูตรทำเอง: น้ำส้มสายชู น้ำยาล้างจาน หรือน้ำหมักสมุนไพร ยังไม่พบเอกสารของหน่วยงานที่รับรองว่าใช้กับโรคใบจุดได้ผล จึงไม่แนะนำในหน้านี้
ไม้ประดับในบ้าน: UC IPM ระบุว่าโรคใบจุดในไม้ยืนต้นและไม้ประดับส่วนใหญ่ไม่ทำความเสียหายระยะยาว และส่วนใหญ่ไม่จำเป็นต้องพ่นสาร แค่เก็บใบร่วงและปรับการรดน้ำก็พอ การพ่นสารจึงเหมาะกับพืชเศรษฐกิจที่โรคลดผลผลิตจริง
จุดบนใบที่เกิดแล้วจะไม่หายไป สิ่งที่ใช้วัดว่าแก้ได้ผลคือใบใหม่ที่แตกออกมาไม่มีจุดเพิ่ม ให้ทำเครื่องหมายที่ยอดหรือใบอ่อนไว้ แล้วกลับไปดูใน 7–10 วัน
🧪 โรคใบจุดใช้ยาอะไร สารป้องกันกำจัดและกลุ่ม FRAC
โรคใบจุดใช้ยาอะไรขึ้นกับพืชและเชื้อ ไม่มีสารตัวเดียวที่ใช้กับทุกพืช ตารางนี้รวมสารที่เอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรระบุอัตราไว้สำหรับแต่ละพืช ถ้าพืชของคุณไม่อยู่ในตาราง ให้เลือกสารที่ฉลากระบุพืชและโรคนั้น และใช้ตามอัตราบนฉลาก
ระดับความเสี่ยงดื้อยาของแมนโคเซบ สารทองแดง ไอโพรไดโอน และอะซอกซีสโตรบิน มาจากตารางคุณสมบัติสารของ UC IPM รหัส FRAC มาจากตารางของ PNW Handbook, WSU และ PPDB ส่วนอัตราทั้งหมดมาจากเอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรที่อ้างไว้ในแต่ละหัวข้อด้านบน สารสำหรับข้าวมาจากเอกสารของกรมการข้าวซึ่งไม่ได้ระบุอัตรา จึงต้องใช้ตามฉลาก
- อ่านฉลากทุกครั้ง ใช้เฉพาะสารที่ขึ้นทะเบียนในไทยสำหรับพืชนั้น ผักกินใบอย่างคะน้าและผักสลัดเก็บเกี่ยวเร็ว ต้องเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามฉลากอย่างเคร่งครัด
- สวมถุงมือ หน้ากาก แว่นตา เสื้อแขนยาว ขณะผสมและพ่น ไม่พ่นตอนลมแรง ล้างมือและอาบน้ำหลังพ่น
- เบโนมิลกับคาร์เบนดาซิมอยู่กลุ่ม FRAC 1 เดียวกัน การสลับระหว่างสองตัวนี้ไม่นับเป็นการสลับกลุ่ม
- สารทองแดงบางสูตรทำให้พืชเสียหายได้ถ้าใช้ไม่ถูกวิธี ใช้ตามฉลากเท่านั้น
🔁 ป้องกันการดื้อยาของเชื้อโรคใบจุด
เชื้อราดื้อยาได้เร็วเมื่อพ่นสารที่ออกฤทธิ์จุดเดียวซ้ำ ๆ หลักคือสลับกลุ่ม FRAC และใช้สารกลุ่ม M ซึ่งออกฤทธิ์หลายตำแหน่งเป็นคู่ขา
- สลับตามรหัส ไม่ใช่ตามชื่อการค้า: ดูเลข FRAC บนฉลาก รอบถัดไปให้ใช้เลขอื่น
- กลุ่มเสี่ยงสูง: UC IPM จัดอะซอกซีสโตรบิน (FRAC 11) เป็นความเสี่ยงดื้อยาสูง และไอโพรไดโอน (FRAC 2) ปานกลางถึงสูง ไม่ควรใช้ต่อเนื่องหลายรอบ
- กลุ่ม DMI (FRAC 3): Rutgers แนะนำให้ผสมสาร DMI กับสารป้องกันกลุ่ม M เช่น คลอโรทาโลนิลหรือแมนโคเซบ ใช้ตามอัตราบนฉลาก และถ้าใช้อัตราสูงแล้วยังคุมโรคไม่ได้ให้หยุดใช้สารนั้น
- กลุ่ม M: แมนโคเซบ (M3) คลอโรทาโลนิล (M5) และสารทองแดง (M1) มีความเสี่ยงดื้อยาต่ำ เหมาะเป็นสารสลับ แต่ต้องพ่นก่อนเชื้อเข้าใบ เพราะออกฤทธิ์แบบป้องกัน
- อย่าพึ่งสารอย่างเดียว: การเก็บใบเป็นโรคและลดความชื้นช่วยลดปริมาณเชื้อ ทำให้สารที่พ่นได้ผลนานขึ้น
ตารางนี้เป็นหลักทั่วไปในการเรียงสาร ไม่ใช่ข้อกำหนดของหน่วยงาน จำนวนครั้งสูงสุดต่อฤดูและระยะเว้นก่อนเก็บเกี่ยวให้ยึดตามฉลากของสารแต่ละตัว
🛡️ วิธีป้องกันโรคใบจุดระยะยาว
การป้องกันโรคใบจุดระยะยาวคือทำให้แปลงไม่เหมาะกับเชื้อ ตั้งแต่ก่อนปลูกจนหลังเก็บเกี่ยว ทำแบบนี้แล้วการพ่นสารจะลดลงเอง
- ก่อนปลูก: เลือกพันธุ์ที่ทนโรค ใช้เมล็ดจากแหล่งที่ปลอดโรค ไถตากดิน ผักสลัดตากดินอย่างน้อย 30 วัน
- ระหว่างปลูก: สำรวจอย่างน้อยสัปดาห์ละครั้ง พลิกดูใบล่าง โดยเฉพาะช่วงฝนชุกและหลังฝนตกติดกันหลายวัน
- หลังเก็บเกี่ยว: ไถกลบตอซังและซากพืช หรือเก็บไปทำลาย ปลูกพืชปุ๋ยสดหรือพืชหมุนเวียน
- ไม้ผล: ตัดแต่งกิ่งหลังเก็บเกี่ยวให้ทรงพุ่มโปร่ง ลดความชื้นที่ทำให้สาหร่ายและเชื้อราเจริญ
- บันทึกแปลง: จดว่าโรคเริ่มเมื่อไร พ่นสารกลุ่มไหนไปแล้ว ปีหน้าจะได้เริ่มป้องกันก่อนช่วงเดิม และวางลำดับสลับกลุ่ม FRAC ได้ถูก
📚 แหล่งอ้างอิง
- คณะทำงานพยากรณ์และเตือนภัยศัตรูพืช กรมวิชาการเกษตร: เตือนภัยการเกษตร 5–18 ส.ค. 2569 (กะหล่ำ ผักกาด มังคุด พริก) ผ่าน สนง.เกษตรและสหกรณ์จังหวัดระยอง
- สถาบันวิจัยพืชสวน กรมวิชาการเกษตร: เตือนภัยการเกษตร 19 ส.ค.–1 ก.ย. 2569 (พริก โรคใบจุดตากบ) ผ่าน สนง.เกษตรและสหกรณ์จังหวัดลำปาง
- คณะทำงานพยากรณ์และเตือนภัยศัตรูพืช กรมวิชาการเกษตร: เตือนภัยการเกษตร 10–23 มิ.ย. 2569 (กะหล่ำ ถั่วลิสง กุหลาบ) ผ่าน สนง.เกษตรและสหกรณ์จังหวัดชลบุรี
- คณะทำงานพยากรณ์และเตือนภัยศัตรูพืช กรมวิชาการเกษตร: เตือนภัยการเกษตร 20 ก.ย.–3 ต.ค. 2566 (กะหล่ำ ผักสลัด) ผ่าน สนง.เกษตรและสหกรณ์จังหวัดอุตรดิตถ์
- คณะทำงานพยากรณ์และเตือนภัยศัตรูพืช กรมวิชาการเกษตร: เตือนภัยการเกษตร 4–17 มี.ค. 2569 (มะละกอ โรคใบด่างจุดวงแหวน) ผ่าน สนง.เกษตรและสหกรณ์จังหวัดชลบุรี
- ปาริชาติ (Parichet) ตั้งกาญจนภาสน์ และคณะ กรมวิชาการเกษตร: การทดสอบความต้านทานต่อโรคจุดวงแหวนในมะละกอพันธุ์ต่างๆ (ทดลอง 2553–2555)
- ศูนย์ติดตามและแก้ไขปัญหาภัยพิบัติด้านการเกษตร กระทรวงเกษตรและสหกรณ์: เตือนการระบาดโรคไหม้ข้าว (ระยะออกรวง) ผ่าน สนง.เกษตรและสหกรณ์จังหวัดอุตรดิตถ์
- กองวิจัยและพัฒนาข้าว กรมการข้าว: โรคใบจุดสีน้ำตาล (เผยแพร่ซ้ำโดย Siam Kubota)
- Chuchiw et al. 2023, Evaluation of Thai Rice Varieties for Resistance to Bipolaris oryzae, the Causal Agent of Brown Spot Disease (วารสารวิชาการเกษตร 41(3))
- Jittikornkul et al. 2021, Morphological and Pathological Diversity of Bipolaris oryzae Causing Brown Spot of Rice in Thailand (วารสารวิชาการข้าว 12(2))
- Cobelli et al. 2023, A Simple Technique for Inducing Sporulation of Bipolaris oryzae Caused Brown Spot of Rice (วารสารวิชาการข้าว 14(1))
- อนุรักษ์ สันป่าเป้า มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ 2561: องค์ประกอบชนิดและการแพร่กระจายของสาหร่ายปรสิตพืช Cephaleuros ในประเทศไทย
- Clemson Cooperative Extension HGIC 2060: Algal Leaf Spot
- Dewdney, UF/IFAS Citrus Research and Education Center 2020: Algal spot
- University of Maryland Extension: Bacterial Leaf Spot Disease on Flowers
- UC IPM: Leaf Spot Diseases (Home and Landscape)
- UC IPM: Lettuce — General Properties of Fungicides (FRAC group, resistance potential)
- PNW Plant Disease Management Handbook: Fungicides, Bactericides, and Nematicides table (FRAC codes)
- WSU Tree Fruit Production Guide: MOA Table
- University of Hertfordshire PPDB: Prochloraz
- Rutgers Plant & Pest Advisory: Understanding the DMI fungicides (FRAC code 3)
- ศูนย์ติดตามและแก้ไขปัญหาภัยพิบัติด้านการเกษตร (ข้อมูลกรมส่งเสริมการเกษตร): โรคใบติดทุเรียนหรือใบไหม้ 29 เม.ย. 2564 ผ่าน สนง.เกษตรและสหกรณ์จังหวัดน่าน
🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?
เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ
❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
โรคใบจุดเกิดจากอะไร
โรคใบจุดส่วนใหญ่เกิดจากเชื้อรา ซึ่งต่างกันไปตามพืช เช่น Alternaria ในคะน้าและกะหล่ำ Cercospora ในพริกและผักสลัด และ Bipolaris oryzae ในข้าว แต่จุดบนใบอาจเกิดจากแบคทีเรีย สาหร่าย หรือไวรัสก็ได้ เชื้อราใบจุดระบาดมากช่วงอากาศร้อน มีฝน และใบเปียกนาน
โรคใบจุด วิธีแก้ทำอย่างไร
ตัดใบที่เป็นโรคและเก็บใบร่วงไปทำลายนอกแปลง ปลูกให้โปร่ง กำจัดวัชพืช และรดน้ำตอนเช้าแทนตอนเย็น ถ้าโรคยังลามจึงพ่นสารที่ระบุสำหรับพืชนั้น สลับกลุ่ม FRAC และดูผลจากใบใหม่ที่แตกออกมา เพราะจุดบนใบเก่าจะไม่หายไป
โรคใบจุดใช้ยาอะไร
ขึ้นกับพืช เอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรระบุ ผักตระกูลกะหล่ำใช้ไอโพรไดโอน 50% WP 30 กรัม อะซอกซีสโตรบิน 25% SC 5–10 มล. หรือคลอโรทาโลนิล 50% SC 20–30 มล. ส่วนใบจุดตากบพริกใช้แมนโคเซบ 80% WP 40–50 กรัม หรือเบโนมิล 50% WP 15 กรัม ต่อน้ำ 20 ลิตร พ่นทุก 5–7 วัน อ่านฉลากและเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวทุกครั้ง
โรคใบจุดสีน้ำตาลในข้าวแก้อย่างไร
กรมการข้าวแนะนำให้ใช้พันธุ์ที่เหมาะกับพื้นที่ คลุกเมล็ดด้วยแมนโคเซบ หรือคาร์เบนดาซิม+แมนโคเซบ 3 กรัมต่อเมล็ด 1 กิโลกรัม ไถกลบฟางและปรับปรุงดิน และใส่โพแทสเซียมคลอไรด์ 5–10 กิโลกรัมต่อไร่ เมื่อพบอาการ 10% ของพื้นที่ใบในระยะแตกกอหรือตั้งท้อง ให้พ่นคาร์เบนดาซิม แมนโคเซบ โพรพิโคนาโซล ทีบูโคนาโซล ครีโซซิม-เมทิล หรือคาร์เบนดาซิม+แมนโคเซบ ตามอัตราบนฉลาก
โรคใบจุดวงแหวนมะละกอใช้ยาฆ่าเชื้อราได้ไหม
ไม่ได้ โรคนี้เกิดจากไวรัส Papaya ringspot virus ที่มีเพลี้ยอ่อนเป็นพาหะ ไม่ใช่เชื้อรา และยังไม่มีสารที่ฆ่าไวรัสโดยตรง ให้ถอนต้นที่เป็นโรคไปทำลาย ควบคุมเพลี้ยอ่อน กำจัดวัชพืช และไม่ปลูกพืชอาศัย เช่น พืชตระกูลแตง ใกล้แปลง
🌱 พืชที่มักพบโรคนี้
โรคนี้มักพบในพืชดังต่อไปนี้
🔍 อาการของโรค
ตรวจสอบว่าพืชของคุณมีอาการเหล่านี้หรือไม่
ที่ใบผักตระกูลกะหล่ำ: จุดเหลืองเล็ก ขยายเป็นแผลกลมสีน้ำตาลเข้มถึงดำ ซ้อนเป็นวง
ที่ช่อดอกบรอกโคลีและกะหล่ำดอก: แผลสีน้ำตาลเริ่มที่ดอกย่อยรอบนอก
ที่ใบพริก: จุดกลมกลางขาวอมเทา ขอบน้ำตาลเข้มคล้ายตากบ เริ่มที่ใบล่าง ใบเหลืองร่วง
ที่ใบผักสลัด: แผลกลมซ้อนวง กลางเทาขาว ขอบน้ำตาล ขนาด 1–10 มม.
ที่ใบข้าว: แผลกลมหรือรีสีน้ำตาล ขอบนอกสีเหลือง ขนาดราว 1–2 x 4–10 มม.
ที่เมล็ดข้าว: จุดสีน้ำตาล เมล็ดเบา หักง่ายเมื่อสี
ที่ใบมังคุด: แผลสีน้ำตาล ขอบสีม่วงเข้ม มีจุดดำเล็กในแผล
ที่ใบทุเรียน (สาหร่าย): จุดนูนคล้ายกำมะหยี่ สีเหลืองส้มถึงน้ำตาลเข้ม
🛒 สินค้าแนะนำสำหรับรักษาโรค
⚡ ผลิตภัณฑ์คุณภาพที่แนะนำสำหรับการรักษาและป้องกัน
📚 อ่านต่อ: โรคและแมลงที่เกี่ยวข้อง
📅 เผยแพร่ 21 พ.ย. 2026









