หนอนชอนใบ

พบทำลาย มะนาว มะกรูด ส้มโอ และอีก 17 ชนิด

ชนิดแมลง
Phyllocnistis citrella, Liriomyza sativae, Liriomyza trifolii และอีก 3 ชนิด
แพร่ระบาดทาง
ตัวเต็มวัยบินเข้าแปลง, ดักแด้ในดินและเศษใบที่ร่วง, ต้นกล้าหรือใบที่มีหนอน, ช่วงแตกใบอ่อนของส้ม
พืชที่ถูกทำลาย (20 ชนิด)
มะนาว มะกรูด ส้มโอ ส้มเขียวหวาน ส้มเกลี้ยง ส้มจี๊ด ถั่วฝักยาว มะเขือเทศ แตงกวา ฟักทอง แตงโม บวบ มะระจีน ผักตระกูลกะหล่ำ หอมแดง กระเทียม กุยช่าย มันฝรั่ง ขึ้นฉ่าย โหระพา/เบซิล (Ocimum basilicum)
อัปเดตล่าสุด
15 พ.ย. 2569
ใบอ่อนมะนาวสีเขียวอ่อนที่มีรอยทางสีขาวคดเคี้ยวจากหนอนชอนใบส้ม มีเส้นมูลสีเข้มตรงกลางทาง และใบเริ่มม้วนงอ
20 ชนิดพืชที่ถูกทำลาย
📌

สรุปสั้น (TL;DR)

อ่าน 30 วินาที
  • 1 หนอนชอนใบไม่ใช่โรค แต่เป็นหนอนแมลงที่กินเนื้อใบอยู่ระหว่างผิวใบ ในไทยมี 2 กลุ่มหลักคือแมลงวันชอนใบ Liriomyza และหนอนชอนใบส้ม Phyllocnistis citrella
  • 2 กรมวิชาการเกษตรพบแมลงวันชอนใบในแปลงผักไทย 5 ชนิด ทำลายถั่วฝักยาว มะเขือเทศ แตง กะหล่ำ หอม และมันฝรั่ง
  • 3 หนอนชอนใบส้มทำลายเฉพาะใบอ่อน ฤดูฝนยอดอ่อนถูกทำลาย 90–100% และแผลเปิดทางให้โรคแคงเกอร์
  • 4 เกณฑ์ในส้ม: สุ่ม 10 ต้น ต้นละ 5 ยอด พ่นสารเมื่อยอดถูกทำลายเกิน 50%
  • 5 ไม่ใช้ยา: เก็บเศษใบที่ร่วงซึ่งมีดักแด้ คุมให้ส้มแตกใบพร้อมกัน และอนุรักษ์แตนเบียน
  • 6 ยา: เลือกตามพืชจากรายการของกรมวิชาการเกษตร และสลับกลุ่ม IRAC เช่น 4A, 6, 2B, 15

📋 ภาพรวมโรค

หนอนชอนใบ คือหนอนตัวเล็กมากที่อาศัยและกินเนื้อเยื่ออยู่ระหว่างผิวใบด้านบนและด้านล่าง ทำให้ใบมีรอยทางสีขาวคดเคี้ยวเหมือนใครเอาปากกาขาวขีดไว้ ในไทยมี 2 กลุ่มหลักที่เกษตรกรเจอบ่อย คือหนอนของแมลงวันชอนใบสกุล Liriomyza ในพืชผัก ถั่วฝักยาว มะเขือเทศ และแตง กับหนอนชอนใบส้ม Phyllocnistis citrella ซึ่งเป็นหนอนของผีเสื้อตัวจิ๋วที่ทำลายใบอ่อนมะนาว ส้มโอ มะกรูด และส้มทุกชนิด

🔬
5 ชนิด
แมลงวันชอนใบที่พบในผักไทย
⏱️
~15 วัน
วงจรแมลงวันชอนใบที่ 30 °C
🌧️
90–100%
ยอดส้มถูกทำลายในฤดูฝน
🎯
>50%
เกณฑ์พ่นสารในส้ม (กวก.)

สองกลุ่มนี้หน้าตาความเสียหายคล้ายกัน แต่วงจรชีวิต จุดที่เข้าดักแด้ และสารที่หน่วยงานไทยแนะนำต่างกัน บทความนี้จึงแยกให้เห็นชัด ตั้งแต่หนอนชอนใบเกิดจากอะไร วิธีสังเกต อาการในแต่ละพืช เกณฑ์เริ่มพ่นสาร ไปจนถึงหนอนชอนใบใช้ยาอะไรตามเอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตร พร้อมกลุ่ม IRAC

🐛 หนอนชอนใบเกิดจากอะไร มีกี่ชนิด

หนอนชอนใบไม่ใช่โรค แต่เกิดจากแมลงที่วางไข่ไว้ในใบ แล้วตัวหนอนที่ฟักออกมากินเนื้อใบอยู่ข้างใน คำว่า “หนอนชอนใบ” จึงเป็นชื่อเรียกตามพฤติกรรม ไม่ใช่แมลงชนิดเดียว ตัวที่สำคัญทางการเกษตรในไทยแบ่งได้เป็นสองกลุ่มตามตารางนี้

หนอนแมลงวันชอนใบ หนอนชอนใบส้ม
ชื่อวิทยาศาสตร์ Liriomyza spp. (วงศ์ Agromyzidae อันดับ Diptera) Phyllocnistis citrella Stainton (อันดับ Lepidoptera)
ตัวเต็มวัย แมลงวันตัวเล็กสีดำสลับเหลือง ผีเสื้อกลางคืนตัวจิ๋ว ปีกกางราว 4 มม. (UF/IFAS) เอกสารไทยระบุ 6–8 มม.
พืชที่ทำลาย ถั่วฝักยาว มะเขือเทศ แตงกวา ฟักทอง ผักตระกูลกะหล่ำ หอม กระเทียม มันฝรั่ง โหระพา/เบซิล (Ocimum basilicum) ขึ้นฉ่าย พืชตระกูลส้มทุกชนิด เช่น มะนาว มะกรูด ส้มโอ ส้มเขียวหวาน ส้มเกลี้ยง ส้มจี๊ด
ใบที่ถูกทำลาย ใบทุกระยะของพืชผัก เฉพาะใบอ่อนช่วงแตกยอด
เข้าดักแด้ที่ไหน หนอนออกจากใบไปเข้าดักแด้ในดินหรือในเศษใบที่ร่วง ในใบ ที่ขอบใบซึ่งม้วนพับเล็กน้อย

งานอนุกรมวิธานของกรมวิชาการเกษตร (ยุวรินทร์ บุญทบ และคณะ 2565) ที่เก็บหนอนจากแปลงผักทุกภาคของไทยระหว่างปี 2561–2564 พบแมลงวันหนอนชอนใบสกุล Liriomyza 5 ชนิด และงานต่อเนื่องในปี 2568 ระบุพืชอาศัยของแต่ละชนิดไว้ดังนี้

ชนิด พืชที่เก็บตัวอย่างได้ในไทย
Liriomyza sativae (แมลงวันชอนใบผัก) ถั่วพุ่ม/ถั่วฝักยาว แตงกวา ฟักทอง มะเขือเทศ
Liriomyza trifolii โหระพา/เบซิล (Ocimum basilicum) ขึ้นฉ่าย มะเขือเทศ
Liriomyza brassicae ผักตระกูลกะหล่ำ เช่น กวางตุ้ง ผักกาดเขียว กะหล่ำ
Liriomyza chinensis หอมแดง กระเทียม หอมหัวใหญ่ กุยช่าย
Liriomyza huidobrensis มันฝรั่ง (ตัวอย่างจากเชียงใหม่)

ทั้ง 5 ชนิดตัวเล็กมากและหน้าตาคล้ายกัน งานปี 2568 พบว่า L. brassicae, L. sativae และ L. trifolii มีรูปร่างปีกเกือบเหมือนกัน การแยกชนิดให้แน่นอนต้องอาศัยผู้เชี่ยวชาญ แต่สำหรับเกษตรกร ข้อที่ควรรู้คือแมลงวันชอนใบเป็นศัตรูกักกันพืช ผักส่งออกที่พบหนอนอาจถูกจำกัดการค้าได้

🔍 ลักษณะหนอนชอนใบ และวิธีสังเกตด้วยตาเปล่า

ขอบใบมะนาวที่ม้วนพับลงเล็กน้อยเป็นที่เข้าดักแด้ของหนอนชอนใบส้ม ใบมีรอยทางคดเคี้ยวหลายเส้น
ดักแด้หนอนชอนใบส้มอยู่ในขอบใบที่ม้วนพับ ใบอ่อนมีรอยทางคดเคี้ยวและม้วนงอ

วิธีสังเกตที่ง่ายที่สุดคือยกใบส่องกับแสง จะเห็นตัวหนอนสีเหลืองอ่อนโปร่งแสงอยู่ปลายรอยทาง ตามที่เอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรอธิบายไว้ ส่วนตัวเต็มวัยตัวเล็กมากจนมักไม่มีใครสังเกต

แมลงวันชอนใบ

  • ตัวเต็มวัย UC IPM ระบุว่ายาวราว 1.5 มม. สีดำสลับเหลือง มีแผ่นหลังส่วนอก (scutellum) สีเหลืองสด L. sativae อกด้านบนสีดำเป็นมัน ส่วน L. trifolii อกสีเทาเข้มด้านกว่า
  • ไข่ สีขาว รูปรี ยาวราว 0.23 มม. ถูกแทงไว้ใต้ผิวใบ (UF/IFAS)
  • หนอน ไม่มีขา ตอนแรกเกือบใส แล้วเป็นสีเขียวอมเหลืองและเหลืองเมื่อโต ยาวราว 2–2.25 มม.
  • ดักแด้ สีน้ำตาลแดง ขนาดราว 1.5 x 0.75 มม. UC IPM เปรียบว่าดูคล้ายเมล็ดข้าวสีน้ำตาล
  • รอยจุดบนใบ ตัวเมียเจาะใบเป็นรูเล็ก ๆ ส่วนใหญ่เป็นรูที่ใช้ดูดกินน้ำเลี้ยง มีเพียงบางรูที่ใช้วางไข่

ผีเสื้อหนอนชอนใบส้ม

  • ตัวเต็มวัย ผีเสื้อตัวยาวไม่ถึง 1/4 นิ้ว ปีกคู่หน้าสีเงินขาวเหลือบ มีลายน้ำตาลและขาว และมีจุดดำที่ปลายปีก (UC IPM)
  • ไข่ วางทีละฟองใกล้เส้นกลางใบ ส่วนใหญ่ด้านใต้ใบ
  • หนอน มี 4 วัย กินอยู่ใต้ผิวใบ รอยทางมีเส้นมูลสีเข้มเป็นแนวอยู่ตรงกลาง ซึ่ง UF/IFAS ใช้เป็นจุดแยกจากแมลงชอนผิวผล
  • ดักแด้ อยู่ในโพรงที่ขอบใบซึ่งม้วนพับลงเล็กน้อย
💡 ส่องใบกับแสงก่อนตัดสินใจ
ถ้าเห็นรอยทางขาวบนใบผักหรือถั่ว ให้ดูตรงปลายรอยทาง ถ้ายังมีหนอนสีเหลืองเป็นตัวอยู่แปลว่ายังระบาดอยู่ แต่ถ้ารอยทางว่างและมีรอยแยกเป็นครึ่งวงกลมที่ปลาย แปลว่าหนอนออกไปเข้าดักแด้แล้ว ให้หันไปเก็บเศษใบที่ร่วงใต้ต้นแทน

🔄 วงจรชีวิตหนอนชอนใบ ใช้เวลากี่วัน

แมลงวันชอนใบผักครบวงจรเร็วมาก ราว 15 วันที่อุณหภูมิ 30 °C ส่วนหนอนชอนใบส้มใช้ราว 13–52 วันแล้วแต่สภาพอากาศ (UF/IFAS) ทั้งสองกลุ่มจึงเพิ่มจำนวนได้หลายรุ่นในหนึ่งปี

แผนภาพเปรียบเทียบวงจรชีวิตแมลงวันหนอนชอนใบและผีเสื้อหนอนชอนใบส้ม ตั้งแต่ไข่ หนอน ดักแด้ ถึงตัวเต็มวัย
ภาพที่ 1: วงจรชีวิตหนอนชอนใบ 2 กลุ่ม ตัวเลขจาก UF/IFAS ดักแด้ของแมลงวันอยู่ในดินหรือเศษใบ ส่วนของผีเสื้อส้มอยู่ที่ขอบใบ
ระยะ แมลงวันชอนใบผัก (L. sativae) หนอนชอนใบส้ม (P. citrella)
ไข่ ฟักในราว 3 วัน 2–10 วัน
หนอน ไข่รวมหนอนราว 7–9 วันที่ 25–30 °C (3 วัยที่กินอาหาร) 5–20 วัน (4 วัย) เอกสารของกรมส่งเสริมการเกษตรระบุ 5–10 วัน
ดักแด้ ราว 7–9 วัน ในดินลึกเพียงไม่กี่เซนติเมตร 6–22 วัน ที่ขอบใบที่ม้วน
ครบวงจร ไข่ถึงตัวเต็มวัยราว 15 วันที่ 30 °C แต่ละระยะยาวราว 25 วันที่ 15 °C 13–52 วัน (UC IPM ระบุ 3–7 สัปดาห์)
จำนวนรุ่น หลายรุ่นต่อปี ราว 6–13 รุ่นต่อปีตามการแตกใบและสภาพอากาศ

ในไทย งานวิทยานิพนธ์ของมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ (อารีรัตน์ อักษรเนียม 2544) เลี้ยงหนอนชอนใบส้มในโรงเรือนที่สงขลา พบว่าจากไข่ถึงตัวเต็มวัยใช้เวลาราว 11.6 วันบนมะนาว และราว 14–15 วันบนส้มโอ ส้มโชกุน และมะกรูด ส่วน UC IPM ระบุว่าหนอนชอนใบส้มเจริญเร็วที่สุดที่ราว 21–29 °C (70–85 °F) และความชื้นสัมพัทธ์เกิน 60%

🍋 หนอนชอนใบส้ม หนอนชอนใบมะนาว และส้มโอ อาการเป็นอย่างไร

หนอนชอนใบส้มทำลายเฉพาะใบอ่อน ระยะแรกเห็นเป็นทางสีขาวเรียวยาว ต่อมาเป็นทางคดเคี้ยวและใบม้วนงอลง ถ้าระบาดหนักจะทำลายยอดอ่อนและผลอ่อนได้ด้วย ตามเอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตร (2569)

  • มะนาว ในพืชตระกูลส้ม รวมถึงมะนาว ข้อมูลของกรมส่งเสริมการเกษตรระบุว่าถ้าระบาดรุนแรง ต้นแคระแกร็น ใบหงิกงอ ขอบใบม้วน และไม่ติดผล งานที่สงขลาพบว่ามะนาวถูกทำลายเฉลี่ยต่อเดือนสูงที่สุดในส้ม 4 ชนิดที่ศึกษา (29.39% ของใบ) ถ้าปลูกมะนาว อ่านวิธีดูแลเพิ่มได้ที่ วิธีปลูกมะนาว
  • ส้มโอ ในงานเดียวกันถูกทำลายในสวนน้อยที่สุด (11.98%) ส่วนในโรงเรือนตาข่าย ใบส้มโอถูกทำลาย 91% ใกล้เคียงส้มโชกุน (93%)
  • มะกรูดและส้มเขียวหวาน ถูกทำลายเฉลี่ย 16.71% และ 22.39% (ส้มโชกุน) ในสวนที่สงขลา
  • ต้นเล็กกับต้นใหญ่ UC IPM ระบุว่าต้นอายุเกิน 4 ปีที่มีใบแก่หนาแน่นทนความเสียหายบนใบใหม่ได้ โดยแทบไม่กระทบการเติบโตและผลผลิต ส่วนต้นเล็กโตช้าลงแต่ไม่น่าจะตาย ขณะที่ UF/IFAS ระบุว่าผลกระทบต่อผลผลิตของต้นใหญ่พิสูจน์แล้วเฉพาะในมะนาว

หนอนชอนใบส้มกับโรคแคงเกอร์

ปัญหาที่ร้ายกว่ารอยบนใบคือแผลที่หนอนทิ้งไว้ เอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรระบุว่าแผลจากหนอนชอนใบเป็นทางให้เชื้อแบคทีเรีย Xanthomonas citri subsp. citri สาเหตุโรคแคงเกอร์เข้าทำลายและระบาดได้เร็วขึ้น UF/IFAS ก็ระบุเช่นเดียวกัน สวนมะนาวที่มีโรคแคงเกอร์อยู่แล้วจึงต้องคุมหนอนชอนใบในช่วงแตกใบอ่อนให้ดีเป็นพิเศษ

🍅 หนอนชอนใบมะเขือเทศ ถั่วฝักยาว และแตงกวา

ใบมะเขือเทศที่มีรอยเส้นสีขาวคดเคี้ยวหลายเส้นจากหนอนแมลงวันชอนใบ และจุดเล็ก ๆ ที่ตัวเต็มวัยเจาะ
หนอนแมลงวันชอนใบในใบมะเขือเทศ ทำให้เกิดรอยเส้นสีขาวคดเคี้ยว ถ้าระบาดหนักใบแห้งและร่วง

ในพืชผัก หนอนชอนใบคือหนอนของแมลงวันชอนใบ ทำให้ใบมีรอยเส้นสีขาวคดเคี้ยว ถ้าระบาดรุนแรงใบเสียหายและร่วง ผลผลิตลดลง และกรมวิชาการเกษตรระบุว่าในมะเขือเทศ ต้นอาจตายได้ถ้าสร้างใบใหม่ทดแทนไม่ทัน

  • มะเขือเทศ เอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตร (ธ.ค. 2568–ม.ค. 2569) เตือนให้เฝ้าระวังทุกระยะการเจริญเติบโต โดยเฉพาะช่วงอากาศเย็นตอนเช้าและลมแรง ในไทยพบทั้ง L. sativae และ L. trifolii บนมะเขือเทศ ดูวิธีปลูกได้ที่ มะเขือเทศ
  • ถั่วฝักยาว ในงานทดลองของกรมวิชาการเกษตรปี 2560–2561 แปลงที่ไม่พ่นสารมีใบถูกทำลาย 23.75–26.56% หลังการพ่นครั้งที่ 3 UF/IFAS ระบุว่า L. sativae ชอบพืชวงศ์ถั่ว แตง และมะเขือ
  • แตงกวา ฟักทอง แตงโม บวบ และมะระจีน กรมวิชาการเกษตรเตือนให้เฝ้าระวังหนอนแมลงวันชอนใบทุกระยะ (เม.ย. 2568) UC IPM ระบุว่าใบที่ถูกชอนจนแห้งทำให้ผลแตงโดนแดดเผา ผลผลิตและคุณภาพลดลง และการระบาดหนักมักเกิดช่วงปลายฤดู
  • ผักตระกูลกะหล่ำ หอม กระเทียม และมันฝรั่ง เป็นพืชอาศัยของ L. brassicae, L. chinensis และ L. huidobrensis ตามลำดับ ในแปลงมันฝรั่งที่อำเภอแม่สอด จังหวัดตาก แปลงที่ไม่พ่นสารมีใบถูกทำลาย 26–45.67%

ใบผักที่มีรอยชอนมากขายไม่ได้ราคา โดยเฉพาะผักกินใบ ติดตามราคาผักในตลาดได้ที่ ราคาผักผลไม้วันนี้

📅 ช่วงระบาดและวิธีสำรวจหนอนชอนใบ

กับดักกาวเหนียวสีเหลืองปักอยู่ในแปลงแตงกวา มีแมลงวันตัวเล็กสีดำเหลืองติดอยู่หลายตัว
กับดักกาวเหนียวสีเหลืองใช้ติดตามแมลงวันชอนใบที่บินเข้าแปลง

หนอนชอนใบส้มระบาดตามช่วงแตกใบอ่อน และหนักที่สุดในฤดูฝน ข้อมูลของกรมส่งเสริมการเกษตรระบุว่ายอดอ่อนถูกทำลายราว 90–100% ในฤดูฝน แต่เหลือราว 20% ในฤดูหนาว (พ.ย.–ก.พ.) ส่วนหนอนแมลงวันชอนใบในผักพบได้ทุกระยะของพืช

แผนภาพ 6 ขั้นตอนสำรวจหนอนชอนใบส้ม สุ่ม 10 ต้น ต้นละ 5 ยอดในช่วงแตกใบอ่อน และพ่นสารเมื่อยอดถูกทำลายเกิน 50 เปอร์เซ็นต์
ภาพที่ 2: วิธีสำรวจหนอนชอนใบในมะนาว ส้มโอ มะกรูด และส้มเขียวหวาน ตามเกณฑ์ของกรมวิชาการเกษตร

เกณฑ์ที่ต้องเริ่มพ่นสารในส้ม

เอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตร (2569) แนะนำให้สุ่มสำรวจ 10 ต้นต่อแปลง ต้นละ 5 ยอดในช่วงแตกใบอ่อน และพ่นสารเมื่อยอดอ่อนถูกทำลายเกิน 50% ของยอดที่สุ่มสำรวจทั้งหมด ถ้าสำรวจซ้ำแล้วยังระบาดจึงพ่นซ้ำ ส่วนกรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำให้สำรวจสวนอย่างน้อยสัปดาห์ละ 1 ครั้ง

การสำรวจในแปลงผัก

  • เอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรสำหรับมะเขือเทศและพืชตระกูลแตงให้พ่นสาร “เมื่อพบการระบาด” ไม่ได้กำหนดจำนวนหนอนเป็นตัวเลข
  • ในงานทดลองในถั่วฝักยาวของกรมวิชาการเกษตร เริ่มพ่นเมื่อใบถูกทำลาย 10% ตัวเลขนี้เป็นเงื่อนไขของงานทดลอง ไม่ใช่เกณฑ์ทางการ
  • UF/IFAS และ UC IPM ใช้กับดักกาวเหนียวสีเหลืองติดตามตัวเต็มวัยที่บินเข้าแปลงจากแปลงข้างเคียง
  • UC IPM ระบุว่าถ้าแตนเบียนทำลายหนอนชอนใบได้ราว 50% ขึ้นไป มีโอกาสสูงที่ประชากรจะอยู่ต่ำกว่าระดับเสียหายทางเศรษฐกิจ และระบุว่ายังไม่มีค่าเกณฑ์เศรษฐกิจที่แน่นอน

🌿 หนอนชอนใบ วิธีกำจัดแบบไม่ใช้ยา

วิธีไม่ใช้สารที่ได้ผลคือตัดวงจรตรงจุดที่หนอนเข้าดักแด้ และจัดการช่วงแตกใบอ่อนให้สั้น ส่วนหนอนที่อยู่ในใบแล้ว UC IPM ระบุว่าสารฆ่าแมลงก็กำจัดได้ยาก การป้องกันตั้งแต่ต้นจึงสำคัญกว่าการตามแก้

ในแปลงผัก ถั่ว และแตง

  • เก็บเศษใบที่ร่วง กรมวิชาการเกษตรแนะนำให้เก็บเศษใบที่ถูกทำลายที่ร่วงบนดินไปทำลายนอกแปลง เพราะดักแด้อยู่ในเศษใบเหล่านั้น
  • ไถกลบหลังเก็บเกี่ยวและรักษาความสะอาดแปลง UC IPM ระบุว่าการไถลึกหลังเก็บเกี่ยวลดจำนวนหนอนชอนใบได้มาก
  • กับดักกาวเหนียวสีเหลือง ใช้ดูว่าแมลงวันเริ่มบินเข้าแปลงหรือยัง (UF/IFAS)
  • ผ้าคลุมแปลง (row cover) UC IPM ระบุว่าในพื้นที่ทะเลทรายใช้กันแมลงช่วงปลูกได้ แล้วค่อย ๆ เปิดเมื่อพืชเริ่มออกดอก
  • ให้น้ำสม่ำเสมอ พืชที่ไม่ขาดน้ำทนต่อหนอนชอนใบได้ดีกว่า (UC IPM)

ในมะนาว ส้มโอ และส้ม

  • ทำให้ต้นแตกใบอ่อนพร้อมกัน กรมวิชาการเกษตรแนะนำให้จัดการให้ส้มแตกยอดพร้อมกัน เพื่อลดปริมาณแมลง ลดจำนวนครั้งที่พ่น และช่วยอนุรักษ์ศัตรูธรรมชาติ
  • ตัดใบที่ถูกทำลายหนัก กรมวิชาการเกษตรแนะนำให้ตัดใบอ่อนที่ถูกทำลายรุนแรงไปทำลายก่อนการแตกยอดรุ่นต่อไป ส่วน UC IPM แนะนำผู้ปลูกส้มในบ้านว่าไม่ต้องเด็ดใบที่มีรอยชอนบาง ๆ ทิ้ง เพราะส่วนที่ยังดียังสังเคราะห์แสงได้
  • เลี่ยงการตัดแต่งและใส่ปุ๋ยไนโตรเจนช่วงแมลงชุกชุม UC IPM แนะนำให้ตัดแต่งกิ่งสดไม่เกินปีละครั้งให้แตกใบรุ่นเดียวกัน และตัดกิ่งกระโดงซึ่งเป็นที่วางไข่ของผีเสื้อ ถ้าต้องคำนวณปุ๋ยให้ตรงช่วง ใช้ เครื่องมือคำนวณปุ๋ย
  • สปินโนแซดหรือสารสกัดสะเดา (อะซาดิแรกติน) UC IPM ระบุว่ามีผลต่อหนอนชอนใบส้มอยู่บ้างและปลอดภัยต่อศัตรูธรรมชาติ แต่ฤทธิ์ตกค้างสั้น ต้องพ่นซ้ำทุก 7–14 วัน
💡 ใช้น้ำมันปิโตรเลียมให้ปลอดภัยต่อใบ
น้ำมันปิโตรเลียมอยู่ในรายการของกรมวิชาการเกษตรสำหรับหนอนชอนใบส้ม แต่เอกสารแมลงศัตรูส้มโอของกรมวิชาการเกษตรเตือนว่าต้องใช้น้ำมากกว่าปกติให้ทั่วใบ เขย่าถังระหว่างพ่น ห้ามผสมกับกำมะถัน และไม่ควรใช้กับต้นส้มเขียวหวานที่เพิ่งได้รับสารกลุ่มกำมะถันมาไม่ถึง 1 เดือน

🐝 ศัตรูธรรมชาติของหนอนชอนใบ

แตนเบียนตัวจิ๋วเป็นศัตรูธรรมชาติที่สำคัญที่สุดของหนอนชอนใบทั้งสองกลุ่ม UC IPM ถึงกับระบุว่าเพราะมีแตนเบียนจำนวนมาก แมลงวันชอนใบในแตงจึงมักไม่ใช่ศัตรูร้ายแรง ยกเว้นเมื่อแตนเบียนถูกสารเคมีฆ่าไปก่อน

  • หนอนชอนใบส้ม ข้อมูลของกรมส่งเสริมการเกษตรระบุว่ามีแตนเบียน 13 ชนิด ที่พบบ่อยคือ Ageniaspis citricola ซึ่งทำให้หนอนตายในระยะดักแด้ 22–62% Cirrospilus ingenuus และ Quadrastichus sp. รวมทั้งตัวห้ำอย่างแมลงช้างปีกใสและมด
  • ผลในสวนไทย งานของกรมวิชาการเกษตรพบแตนเบียนทำให้หนอนตายเฉลี่ย 20.87–73.14% ในสวนส้มโอที่พิจิตร แต่ในสวนส้มเขียวหวานที่รังสิตเหลือเพียง 6.7–14.23% ซึ่งผู้วิจัยระบุว่าอาจเกิดจากการใช้สารเคมีมากและต่อเนื่อง
  • หนอนแมลงวันชอนใบ UC IPM ระบุว่าแตนเบียนสกุล Diglyphus และ Chrysocharis น่าจะสำคัญที่สุด UF/IFAS พบแตนเบียน Opius dimidiatus บ่อยในฟลอริดา
แตนเบียนหนอนชอนใบส้ม (งานที่สงขลา 2542–2543) อัตราการเบียนในสวน (ทั้งปี) ในตู้ควบคุม
Ageniaspis citricola 15.57% (มะนาว) ถึง 23.96% (มะกรูด) 35–62.5%
Cirrospilus ingenuus 10.30% (ส้มโอ) ถึง 25.30% (มะนาว) 27.5–65%

สรุปจากงานเหล่านี้คือ การพ่นสารฆ่าแมลงที่ออกฤทธิ์กว้างบ่อย ๆ ทำให้แตนเบียนลดลง และอาจทำให้หนอนชอนใบกลับมาระบาดหนักกว่าเดิม UC IPM ระบุชัดว่าการพ่นสารกลุ่มออร์กาโนฟอสเฟต คาร์บาเมต และไพรีทรอยด์บ่อย ๆ เพื่อกำจัดแมลงอื่น อาจทำให้หนอนชอนใบระบาด

🧪 หนอนชอนใบ ใช้ยาอะไร ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร

ยาหนอนชอนใบที่กรมวิชาการเกษตรแนะนำแยกตามพืช ในส้มเน้นสารดูดซึมกลุ่ม 4A และน้ำมันปิโตรเลียม ส่วนในผักมีทั้งอีมาเมกตินเบนโซเอต ฟิโพรนิล และไดโนทีฟูแรน อัตราทั้งหมดคิดต่อน้ำ 20 ลิตร ให้เลือกใช้สารใดสารหนึ่งและสลับกลุ่ม

หนอนชอนใบส้ม มะนาว มะกรูด ส้มโอ (ช่วงแตกใบอ่อน)

สาร (ชื่อสามัญ) กลุ่ม IRAC อัตราต่อน้ำ 20 ลิตร
อิมิดาโคลพริด (imidacloprid) 70% WG 4A 2 กรัม
ไทอะมีโทแซม (thiamethoxam) 25% WG 4A 5 กรัม
โคลไทอะนิดิน (clothianidin) 16% SG 4A 5 กรัม
ฟิโพรนิล (fipronil) 5% SC 2B 20 มล.
อะบาเมกติน (abamectin) 1.8% EC 6 20 มล.
ลูเฟนนูรอน (lufenuron) 5% EC 15 20 มล.
โพรฟีโนฟอส (profenofos) 50% EC 1B 30 มล.
ไบเฟนทริน (bifenthrin) 2.5% EC 3A 20 มล.
น้ำมันปิโตรเลียม (petroleum oil) 83.9% EC ไม่จัดกลุ่มในเอกสาร IRAC ที่ใช้อ้างอิง 40 มล. (ใช้น้ำมากกว่าปกติ)

อัตราข้างต้นเป็นไปตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตรในเอกสารเตือนภัยปี 2569 ให้พ่นทั้งหน้าใบและหลังใบเมื่อยอดถูกทำลายเกิน 50% ส่วนข้อมูลของกรมส่งเสริมการเกษตรให้พ่นทั้งต้นด้วยน้ำมันปิโตรเลียม 83.90% EC 40 มล. โคลไทอะนิดิน 16% SG 5 กรัม หรือไทอะมีโทแซม 25% WG 5 กรัม ต่อน้ำ 20 ลิตร

หนอนแมลงวันชอนใบในมะเขือเทศ

สาร (ชื่อสามัญ) กลุ่ม IRAC อัตราต่อน้ำ 20 ลิตร
อีมาเมกตินเบนโซเอต (emamectin benzoate) 1.92% EC 6 10 มล.
อิมิดาโคลพริด (imidacloprid) 70% WG 4A 10 กรัม
โทลเฟนไพแรด (tolfenpyrad) 16% EC 21A 20 มล.
เบตา-ไซฟลูทริน (beta-cyfluthrin) 2.5% EC 3A 30 มล.
ฟิโพรนิล (fipronil) 5% SC 2B 40 มล.
ไซเพอร์เมทริน (cypermethrin) 35% EC 3A 50 มล.

ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร (เตือนภัย ธ.ค. 2568–ม.ค. 2569) ให้พ่นเมื่อพบการระบาด 2 ครั้งติดต่อกัน ห่างกัน 5 วัน

หนอนแมลงวันชอนใบในพืชตระกูลแตง

สาร (ชื่อสามัญ) กลุ่ม IRAC อัตราต่อน้ำ 20 ลิตร
อีโทเฟนพรอกซ์ (etofenprox) 20% EC 3A 30 มล.
ไดโนทีฟูแรน (dinotefuran) 10% SL 4A 20 มล.
ไดโนทีฟูแรน (dinotefuran) 10% WP 4A 20 กรัม
อีมาเมกตินเบนโซเอต (emamectin benzoate) 1.92% EC 6 20 มล.
ฟิโพรนิล (fipronil) 5% SC 2B 20 มล.
เบตา-ไซฟลูทริน (beta-cyfluthrin) 2.5% EC 3A 30 มล.
เดลทาเมทริน (deltamethrin) 3% EC 3A ใช้ตามอัตราบนฉลาก (เอกสารไม่ได้ระบุอัตรา)

อัตราในตารางนี้เป็นไปตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร (เตือนภัย 2–15 เม.ย. 2568) ให้พ่นเมื่อพบการระบาด ร่วมกับการเก็บเศษใบที่ร่วงไปทำลายนอกแปลง กลุ่ม IRAC ทุกตัวอ้างอิงเอกสารการจัดกลุ่มกลไกการออกฤทธิ์ของ IRAC ฉบับที่ 6

⚠️ ความปลอดภัยในการใช้สาร
อ่านฉลากทุกครั้งก่อนใช้ ใช้ตามอัตราที่ระบุ และเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามฉลาก โดยเฉพาะผักกินใบและมะเขือเทศที่เก็บผลถี่ สวมถุงมือ หน้ากาก แว่นตา และเสื้อแขนยาวขณะผสมและพ่น ห้ามพ่นช่วงดอกบานที่มีผึ้งลง UC IPM เตือนว่าอิมิดาโคลพริดที่ใช้ทางดินในส้ม ไม่ควรใช้ภายใน 1 เดือนก่อนหรือระหว่างช่วงออกดอกเพื่อปกป้องผึ้ง ผักและผลไม้ส่งออกต้องตรวจรายชื่อสารที่ประเทศปลายทางอนุญาตด้วย

📊 ผลทดลองยาหนอนชอนใบในถั่วฝักยาวและมันฝรั่ง

กรมวิชาการเกษตรทดลองสารหลายชนิดกับหนอนแมลงวันชอนใบในแปลงจริง ผลคือสารทุกชนิดที่ทดสอบลดความเสียหายได้ชัดเมื่อเทียบกับแปลงไม่พ่น และไม่มีชนิดใดเป็นพิษต่อพืช ตัวเลขด้านล่างเป็นอัตราที่ใช้ในงานทดลองของกรมวิชาการเกษตร ไม่ใช่คำแนะนำบนฉลาก

สาร IRAC ถั่วฝักยาว (2560–2561) มันฝรั่ง แม่สอด (2559–2560)
สไปนีโทแรม (spinetoram) 12% SC 5 — 10 มล. ใบถูกทำลาย 4.67% และ 15.33% (ดีที่สุดทั้งสองปี)
ฟิโพรนิล (fipronil) 5% SC 2B 20 มล. ใบถูกทำลาย 10.94% / 9.38% 20 มล. 11.33% / 18.00%
อีมาเมกตินเบนโซเอต (emamectin benzoate) 1.92% EC 6 10 มล. 10.79% / 8.13% 10 มล. 9.33% / 20.33%
เดลทาเมทริน (deltamethrin) 3% EC 3A 20 มล. 9.85% / 5.31% (ต้นทุนต่ำสุด) 20 มล. 7.33% / 21.67%
ไดโนทีฟูแรน (dinotefuran) 10% WP 4A 20 กรัม 9.22% / 7.50% 10 กรัม 10.00% / 22.67%
อีโทเฟนพรอกซ์ (etofenprox) 20% EC 3A 30 มล. 9.07% / 8.44% —
คาร์โบซัลแฟน (carbosulfan) 20% EC 1A 30 มล. 10.47% / 7.50% —
โทลเฟนไพแรด (tolfenpyrad) 16% EC 21A 20 มล. 10.79% / 6.88% —
ไตรอะโซฟอส (triazophos) 40% EC 1B — 40 มล. 10.00% / 28.00%
ไวต์ออยล์ (white oil) 67% EC — — 80 มล. 8.67% / 30.33%
ไม่พ่นสาร — 26.56% / 23.75% 26.00% / 45.67%

ตัวเลขคือเปอร์เซ็นต์ใบถูกทำลายหลังพ่นครั้งสุดท้าย 7 วัน (ปีแรก / ปีที่สอง) อัตราทั้งหมดต่อน้ำ 20 ลิตร ในถั่วฝักยาวพ่น 3 ครั้งห่างกัน 7 วัน เริ่มเมื่อใบถูกทำลาย 10% ส่วนงานในมันฝรั่งทดสอบกับ L. brassicae ผู้วิจัยสรุปว่าสไปนีโทแรมและฟิโพรนิลได้ผลดีที่สุด และแนะนำให้พ่นสารสลับกันเพื่อป้องกันความต้านทาน

🔁 ป้องกันหนอนชอนใบดื้อยา

หนอนแมลงวันชอนใบดื้อยาได้ง่าย UF/IFAS ระบุว่าสารฆ่าแมลงหลายชนิดไม่ได้ผลกับแมลงวันชอนใบอีกต่อไป และความไวต่อสารแตกต่างตามพื้นที่และเวลา ส่วน UC IPM ระบุว่า L. trifolii ดื้อต่อสารเคมีส่วนใหญ่มากกว่า L. sativae

  • สลับกลุ่ม IRAC IRAC แนะนำว่าแมลงรุ่นที่ต่อเนื่องกันไม่ควรถูกพ่นด้วยสารกลุ่มเดียวกัน และให้จัดเป็นช่วงการพ่น (spray window) ตามระยะการเจริญเติบโตของพืช
  • อย่านับชื่อการค้า ให้นับกลุ่ม อิมิดาโคลพริด ไทอะมีโทแซม โคลไทอะนิดิน และไดโนทีฟูแรนอยู่กลุ่ม 4A เหมือนกัน ส่วนอีมาเมกตินเบนโซเอตกับอะบาเมกตินอยู่กลุ่ม 6 ด้วยกัน สลับกันเองจึงไม่ถือว่าสลับกลุ่ม
  • ระวังไพรีทรอยด์ (3A) สารกลุ่มนี้อยู่ในรายการแนะนำหลายตัว แต่ UC IPM เตือนว่าฆ่าแตนเบียนและอาจทำให้หนอนชอนใบระบาดหนักขึ้น ในแตงที่แคลิฟอร์เนีย UC IPM ยังระบุว่าเอสเฟนวาเลอเรตคุม L. trifolii ได้เพียงบางครั้ง
  • หลักทั่วไป ใช้สารเมื่อถึงเกณฑ์ ไม่พ่นตามปฏิทิน และใช้วิธีไม่ใช้สารควบคู่ เพื่อลดจำนวนรอบการพ่น UC IPM แนะนำผู้ปลูกแตงในแคลิฟอร์เนียว่าไม่ควรใช้สารกลุ่มเดียวกันเกิน 2 ครั้งต่อฤดู

🛡️ วิธีป้องกันหนอนชอนใบระยะยาว

การป้องกันระยะยาวคือการทำให้แมลงมีช่วงอาหารน้อยลงและเก็บแตนเบียนไว้ในสวน ไม่ใช่การพ่นสารให้บ่อยขึ้น สรุปจากคำแนะนำของหน่วยงานไทยและต่างประเทศได้ดังนี้

สิ่งที่ทำ ผัก ถั่ว แตง มะเขือเทศ มะนาว ส้มโอ มะกรูด ส้ม
สำรวจ ส่องใบทุกสัปดาห์ ใช้กับดักกาวเหลืองดูตัวเต็มวัย สัปดาห์ละครั้ง สุ่ม 10 ต้น ต้นละ 5 ยอดช่วงแตกใบอ่อน
ตัดวงจร เก็บเศษใบที่ร่วงไปทำลายนอกแปลง ไถกลบหลังเก็บเกี่ยว คุมให้แตกใบพร้อมกัน ตัดใบอ่อนที่ถูกทำลายหนักก่อนแตกรุ่นถัดไป
ปุ๋ยและน้ำ ให้น้ำสม่ำเสมอ ไม่ให้พืชเครียด เลี่ยงไนโตรเจนช่วงแมลงชุก ตัดกิ่งกระโดงซึ่งเป็นที่วางไข่ของผีเสื้อ
ศัตรูธรรมชาติ เลี่ยงสารออกฤทธิ์กว้างที่ฆ่าแตนเบียน อนุรักษ์แตนเบียน มด และแมลงช้างปีกใส
ใช้สาร เมื่อพบการระบาด ตามรายการของกรมวิชาการเกษตร เมื่อยอดถูกทำลายเกิน 50% ตามรายการของกรมวิชาการเกษตร
💡 สวนมะนาวนอกฤดู
ในสวนมะนาวที่ต้องการบังคับให้ออกนอกฤดู ช่วงที่ต้นแตกใบอ่อนคือช่วงเสี่ยงที่สุดทั้งหนอนชอนใบและโรคแคงเกอร์ วางแผนสำรวจถี่ขึ้นในช่วงนั้น และเตรียมสารไว้อย่างน้อย 2 กลุ่ม IRAC เพื่อสลับกัน

⚖️ หนอนชอนใบต่างจากศัตรูพืชที่คล้ายกันอย่างไร

รอยบนใบที่คล้ายหนอนชอนใบมีหลายแบบ ข้อที่ใช้แยกคือรอยต้องเป็นทางคดเคี้ยวอยู่ภายในใบ ผิวใบด้านบนและล่างยังอยู่ และส่องกับแสงแล้วเห็นตัวหนอนหรือเส้นมูลอยู่ข้างใน

  • หนอนชอนใบส้มกับแมลงวันชอนใบ รอยของหนอนชอนใบส้มมีเส้นมูลเป็นแนวกลางทาง และดักแด้อยู่ที่ขอบใบม้วน ส่วนแมลงวันชอนใบพบในพืชผัก หนอนออกจากใบไปเข้าดักแด้ในดินหรือเศษใบ
  • รอยจุดจากแมลงวันชอนใบตัวเต็มวัย เป็นจุดเล็กกระจายบนใบจากการเจาะดูดกินน้ำเลี้ยง อาจดูคล้ายรอยแมลงปากดูด แต่จะเห็นรอยทางชอนตามมาภายในไม่กี่วัน
  • ด้วงหมัดผัก กัดผิวใบด้านล่างเป็นรูพรุน และตัวอ่อนทำลายรากในดิน ไม่ได้ชอนเป็นทางในใบ ตามเอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตร
  • ใบหงิกจากแมลงหวี่ขาวและไวรัส ใบหงิกเหลือง ด่าง แต่ไม่มีรอยทางสีขาว และไม่มีหนอนในใบ

📚 แหล่งอ้างอิง

🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?

เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ

ลงขายต้นไม้ฟรี ไม่มีค่าธรรมเนียม

❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

+ หนอนชอนใบเกิดจากอะไร

หนอนชอนใบไม่ใช่โรค แต่เกิดจากแมลงที่วางไข่ในใบ แล้วหนอนกินเนื้อใบอยู่ระหว่างผิวใบด้านบนและล่าง ในพืชผักคือหนอนของแมลงวันชอนใบสกุล Liriomyza ส่วนในมะนาว ส้มโอ และมะกรูด คือหนอนของผีเสื้อตัวจิ๋ว Phyllocnistis citrella ที่ทำลายเฉพาะใบอ่อน

+ หนอนชอนใบ ใช้ยาอะไร

ในส้ม กรมวิชาการเกษตรแนะนำ เช่น อิมิดาโคลพริด 70% WG 2 กรัม ไทอะมีโทแซม 25% WG 5 กรัม หรืออะบาเมกติน 1.8% EC 20 มล. ต่อน้ำ 20 ลิตร เมื่อยอดอ่อนถูกทำลายเกิน 50% ส่วนในมะเขือเทศแนะนำ เช่น อีมาเมกตินเบนโซเอต 1.92% EC 10 มล. ต่อน้ำ 20 ลิตร พ่น 2 ครั้งห่างกัน 5 วัน ต้องอ่านฉลากและสลับกลุ่ม IRAC ทุกครั้ง

+ หนอนชอนใบ วิธีกำจัดแบบไม่ใช้ยาทำอย่างไร

ในแปลงผักให้เก็บเศษใบที่ถูกทำลายที่ร่วงบนดินไปทำลายนอกแปลง เพราะมีดักแด้อยู่ และไถกลบหลังเก็บเกี่ยว ในส้มให้คุมให้ต้นแตกใบอ่อนพร้อมกันและตัดใบที่ถูกทำลายหนักก่อนแตกรุ่นถัดไป ร่วมกับอนุรักษ์แตนเบียนโดยเลี่ยงสารออกฤทธิ์กว้าง

+ หนอนชอนใบมะนาว อันตรายแค่ไหน

ในฤดูฝนยอดอ่อนมะนาวและส้มอาจถูกทำลายถึง 90–100% ถ้าระบาดรุนแรงต้นแคระแกร็น ใบหงิกงอ และไม่ติดผล ที่สำคัญคือแผลจากหนอนเป็นทางให้เชื้อโรคแคงเกอร์เข้าทำลาย ส่วนต้นใหญ่ที่มีใบแก่หนาแน่นมักทนความเสียหายได้ดีกว่าต้นเล็ก

+ หนอนแมลงวันชอนใบในถั่วฝักยาวใช้สารอะไรได้ผล

ในงานทดลองของกรมวิชาการเกษตรปี 2560–2561 สารทั้ง 7 ชนิดที่ทดสอบ ได้แก่ อีโทเฟนพรอกซ์ อีมาเมกตินเบนโซเอต ฟิโพรนิล เดลทาเมทริน คาร์โบซัลแฟน ไดโนทีฟูแรน และโทลเฟนไพแรด ลดความเสียหายของใบได้ชัดเมื่อเทียบกับแปลงไม่พ่น และไม่เป็นพิษต่อพืช ควรเลือกใช้ตามฉลากและสลับกลุ่มเพื่อลดการดื้อยา

💥 ลักษณะการทำลาย

ลักษณะความเสียหายที่เกิดจากการทำลายของแมลง

ที่ใบผัก: รอยทางสีขาวคดเคี้ยวในเนื้อใบ กว้างขึ้นเมื่อหนอนโต
ในใบ: ส่องกับแสงเห็นหนอนสีเหลืองอ่อนโปร่งแสงที่ปลายรอยทาง
ที่ผิวใบ: จุดเล็ก ๆ จากแมลงวันตัวเมียเจาะกินน้ำเลี้ยงและวางไข่
ทั้งต้น: ระบาดหนักใบแห้งร่วง ผลผลิตลด มะเขือเทศอาจตายถ้าสร้างใบใหม่ไม่ทัน
ที่ใบอ่อนส้ม: ทางสีขาวเรียวยาวมีเส้นมูลตรงกลาง ต่อมาคดเคี้ยว ใบม้วนงอ
ที่ขอบใบส้ม: ขอบใบม้วนพับเป็นที่เข้าดักแด้
ที่ยอดและผลอ่อนส้ม: ระบาดหนักถูกทำลายด้วย และแผลเปิดทางให้โรคแคงเกอร์

🛒 สินค้าแนะนำสำหรับกำจัดแมลง

⚡ ผลิตภัณฑ์คุณภาพที่แนะนำสำหรับการกำจัดและป้องกัน