โรคเน่าเละ

พบใน ผักกาดขาวปลี กะหล่ำปลี คะน้า และอีก 6 ชนิด

เกิดจากแบคทีเรีย ลามเร็ว มีกลิ่นเหม็น

เชื้อเข้าทางบาดแผล แมลง และเครื่องมือ ระบาดมากหน้าฝน

เชื้อสาเหตุ
Pectobacterium carotovorum subsp. carotovorum (Erwinia carotovora subsp. carotovora), Dickeya spp. (Erwinia chrysanthemi)
แพร่ระบาดทาง
บาดแผล, แมลง, เครื่องมือ, น้ำฝนและน้ำที่ให้ และอื่น ๆ
พืชที่พบบ่อย (9 ชนิด)
ผักกาดขาวปลี กะหล่ำปลี คะน้า กะหล่ำดอก ผักกาดเขียวปลี ผักกาดเขียว กล้วยไม้สกุลหวาย กล้วยไม้สกุลแวนด้า กล้วยไม้ฟาแลนนอปซิส (รายงานจากจีน)
อัปเดตล่าสุด
19 พ.ย. 2569
หัวผักกาดขาวปลีในแปลงที่โคนและก้านใบนอกเน่าเละเป็นน้ำสีน้ำตาล มีเมือกเยิ้ม
9 ชนิดพืชที่พบโรคนี้
📌

สรุปสั้น (TL;DR)

อ่าน 30 วินาที
  • 1 โรคเน่าเละ เกิดจากแบคทีเรีย Pectobacterium carotovorum (เดิม Erwinia carotovora) ไม่ใช่เชื้อรา
  • 2 อาการเด่น: จุดฉ่ำน้ำ ขยายเร็ว ยุบนิ่ม มีเมือก กลิ่นเหม็นเฉพาะ
  • 3 พบในผักกาดขาวปลี กะหล่ำปลี คะน้า พืชอื่นอีกหลายชนิด และกล้วยไม้สกุลหวาย แวนด้า
  • 4 ระบาดมากในฤดูฝน เชื้อเข้าทางบาดแผล แมลง และเครื่องมือ
  • 5 กรมวิชาการเกษตรเน้นระบายน้ำดี ไถลึกกว่า 20 ซม. ไม่ปลูกแน่น ดูแลไม่ให้ขาดแคลเซียมและโบรอน ปลูกพืชหมุนเวียน
  • 6 สารทองแดง (M01) ช่วยป้องกันการลาม แต่ส่วนที่เน่าแล้วรักษาไม่ได้

📋 ภาพรวมโรค

โรคเน่าเละ (bacterial soft rot) คือโรคที่เกิดจากเชื้อแบคทีเรียซึ่งย่อยผนังเซลล์พืช ทำให้ใบ ลำต้น ปลี หรือหัว เป็นจุดฉ่ำน้ำแล้วเน่านิ่มเป็นเมือกพร้อมกลิ่นเหม็นเฉพาะตัว เชื้อหลักที่กรมวิชาการเกษตรระบุคือ Pectobacterium carotovorum subsp. carotovorum ซึ่งในเอกสารเก่าเรียกว่า Erwinia carotovora subsp. carotovora

🦠
แบคทีเรีย
Pectobacterium / Dickeya
🌡️
21–27 °C
ช่วงที่เน่ารุนแรงที่สุด
⏱️
12–24 ชม.
อาการหลังปลูกเชื้อผ่านแผลในงานทดลองกล้วยไม้
🧪
M01
สารกลุ่มทองแดง

ในไทยพบโรคเน่าเละในผักกาดขาวปลี กะหล่ำปลี คะน้า กะหล่ำดอก ผักกาดเขียวปลี และในกล้วยไม้ เช่น สกุลหวายและแวนด้า บทความนี้รวบรวมจากเอกสารเตือนภัยและรายงานวิจัยของกรมวิชาการเกษตร งานวิจัยของมหาวิทยาลัยไทย และเอกสารส่งเสริมของมหาวิทยาลัยในสหรัฐฯ ครอบคลุมอาการเน่าเละผักและเน่าเละกล้วยไม้ สาเหตุ การจัดการในแปลงและหลังเก็บเกี่ยว และสารที่มีข้อมูลรองรับ

🔬 โรคเน่าเละ เกิดจากอะไร เป็นเชื้อราหรือแบคทีเรีย

โรคเน่าเละเกิดจากแบคทีเรีย ไม่ใช่เชื้อรา เชื้อกลุ่มนี้สร้างเอนไซม์ย่อยเพกทินซึ่งยึดเซลล์พืชไว้ด้วยกัน เนื้อเยื่อจึงยุบเหลวอย่างรวดเร็ว

เอกสารส่งเสริมของ University of Wisconsin–Madison สรุปว่าเชื้อหลักอยู่ในสกุล Pectobacterium โดยเฉพาะ P. carotovorum (ชื่อเดิม Erwinia carotovora) และสกุล Dickeya โดยเฉพาะ D. dadantii (ชื่อเดิม Erwinia chrysanthemi) ชื่อ E. chrysanthemi ในเอกสารเก่าปัจจุบันถูกแยกไปอยู่ในหลายชนิดของสกุล Dickeya นอกจากนี้แบคทีเรียบางชนิดในสกุล Pseudomonas, Bacillus และ Clostridium ก็ทำให้เกิดอาการเน่าเละได้ และระบุว่าโรคเน่าเละสร้างความเสียหายต่อผลผลิตทั่วโลกมากกว่าโรคแบคทีเรียอื่นใด

ในไทย นักวิจัยกรมวิชาการเกษตรสำรวจแปลงผักใน 10 จังหวัด ได้แก่ ขอนแก่น อุดรธานี สกลนคร อุตรดิตถ์ ลำปาง ลำพูน แม่ฮ่องสอน เชียงใหม่ เพชรบุรี และประจวบคีรีขันธ์ เก็บตัวอย่างพืชที่เน่าได้ 34 ตัวอย่าง และได้เชื้อ 22 ไอโซเลตที่ทำให้แผ่นมันฝรั่งเน่าได้ เพื่อนำไปจำแนกชนิดต่อ (รายงานปีนั้นยังไม่ได้จำแนกชนิด)

ชื่อไทย โรคเน่าเละ เน่าเละผัก เน่าเละกล้วยไม้
ชื่อภาษาอังกฤษ Bacterial soft rot
เชื้อสาเหตุหลักในผัก Pectobacterium carotovorum subsp. carotovorum (ชื่อเดิม Erwinia carotovora subsp. carotovora)
เชื้อในกล้วยไม้ (งานวิจัยไทย) E. carotovora subsp. carotovora และ E. chrysanthemi (ปัจจุบันจัดในสกุล Dickeya)
ประเภท โรคจากเชื้อแบคทีเรีย
สัญญาณที่เห็น จุดฉ่ำน้ำ ขยายเร็ว ยุบนิ่ม มีเมือกเยิ้ม กลิ่นเหม็นเฉพาะ
ทางเข้าพืช บาดแผลจากเครื่องมือ แมลง สภาพอากาศ รอยแตก และช่องเปิดธรรมชาติ
ช่วงระบาด ฤดูฝน อากาศอุ่นและชื้น ทั้งในแปลงและในที่เก็บรักษา

🥬 อาการโรคเน่าเละในผักกาดขาวปลี กะหล่ำปลี และคะน้า

อาการโรคเน่าเละในผักเริ่มจากจุดฉ่ำน้ำเล็ก ๆ บนใบหรือลำต้น แล้วขยายใหญ่ เปลี่ยนเป็นสีน้ำตาล เนื้อเยื่อยุบตัว มีเมือกเยิ้มออกมา และมีกลิ่นเหม็นเฉพาะของโรคนี้ สุดท้ายพืชเน่าทั้งต้น ตามคำบรรยายในเอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตร

ผักกาดขาวปลีและกะหล่ำปลี

ข้อมูลแยกรายพืชด้านล่างเป็นอาการทั่วไปของโรคที่อาจพบ เรียบเรียงจากคำบรรยายของกรมวิชาการเกษตร UW–Madison และ PNW Handbook ยังไม่พบเอกสารไทยที่บรรยายอาการแยกรายพืช

ในพืชที่ห่อปลี อาการอาจเริ่มที่โคนต้น ก้านใบด้านนอก หรือแผลที่โดนกระแทก แล้วลามเข้าไปในปลี เนื้อด้านในนิ่มเละเปลี่ยนสีได้ตั้งแต่สีครีมจนถึงดำ คู่มือโรคพืชแปซิฟิกตะวันตกเฉียงเหนือ (PNW Handbook) ระบุว่าส่วนที่เป็นโรคอาจยุบลงทั้งหมดภายในไม่กี่วัน และมักมีกลิ่นเหม็นรุนแรง

คะน้าและผักกาดเขียวปลี

คะน้ามีลำต้นอวบน้ำ อาการทั่วไปที่อาจพบคือโคนต้นหรือข้อที่ถูกตัดแต่งเป็นแผลฉ่ำน้ำ เนื้อในเละ ต้นเหี่ยวล้ม ส่วนผักกาดเขียวปลีมีงานวิทยานิพนธ์ของมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี (2557) ที่ศึกษาการกระตุ้นความต้านทานของพืชเพื่อลดโรคเน่าเละจาก Erwinia carotovora pv. carotovora

พืช จุดที่อาจเริ่มเน่า (อาการทั่วไป) ลักษณะที่อาจเห็น
ผักกาดขาวปลี โคนต้น ก้านใบนอก แผลจากการตัดแต่ง ฉ่ำน้ำ นิ่ม ลามเข้าปลี เป็นเมือก กลิ่นเหม็น
กะหล่ำปลี รอยแตกของหัว แผลจากแมลงหรือการกระแทก เนื้อในเละ สีครีมถึงดำ ยุบตัว
คะน้า ผักกาดเขียวปลี โคนต้น ข้อ รอยตัด ลำต้นเละ ต้นเหี่ยวล้ม
ผักหลังเก็บเกี่ยว รอยช้ำ รอยตัด ส่วนที่เปียกน้ำขัง เน่าลามจากหัวหนึ่งไปหัวข้าง ๆ ในกองหรือภาชนะ

งานสำรวจของกรมวิชาการเกษตร (2555) เก็บตัวอย่างพืชที่มีอาการเน่าได้ 34 ตัวอย่าง เช่น มันฝรั่ง 5 ตัวอย่าง ผักกาดขาวปลี 4 กะหล่ำปลี 4 กะหล่ำดอก 4 ผักกาดเขียวปลี 3 กระเทียม 3 หอมแดง 3 ผักกาดเขียว 3 ว่านหางจระเข้ 2 คะน้า 1 และหอมแดงพม่า 1 ตัวอย่าง พบอาการเน่าเละในพืชหลายชนิด แต่รายงานยังไม่ได้จำแนกชนิดเชื้อ และไม่ได้ระบุว่าเชื้อแต่ละไอโซเลตมาจากพืชใด

💡 เคล็ดลับ
ดมกลิ่นช่วยแยกโรคได้เร็ว ถ้าโคนผักนิ่มเละเป็นน้ำ มีเมือก และกลิ่นเหม็นแรง มักเป็นโรคเน่าเละจากแบคทีเรีย ถ้าเห็นเส้นใยราสีขาวหรือเม็ดสีน้ำตาลคล้ายเมล็ดผักกาดที่โคน ให้ดูหัวข้อโรครากเน่าโคนเน่าซึ่งเป็นกลุ่มเชื้อราแทน

🌸 โรคเน่าเละกล้วยไม้ อาการ และเชื้อที่พบในไทย

ใบกล้วยไม้สกุลหวายในกระถางแขวนมีแผลเน่าฉ่ำน้ำสีเหลืองน้ำตาล เนื้อใบยุ่ย
ใบกล้วยไม้ที่เน่าฉ่ำน้ำควรตัดออกและแยกต้นทันที

โรคเน่าเละกล้วยไม้ทำให้ใบและลำต้นเน่าฉ่ำน้ำอย่างรวดเร็ว งานวิจัยกรมวิชาการเกษตรที่เก็บเชื้อจากฟาร์มกล้วยไม้ใน จ.กาญจนบุรี และ จ.นครปฐม พบเชื้อ 2 ชนิดที่ให้อาการต่างกัน

  • E. carotovora subsp. carotovora: ใบและลำต้นเน่าเละเร็ว เนื้อเยื่อเปลี่ยนเป็นสีเหลืองถึงน้ำตาล และมีกลิ่นเหม็นรุนแรง
  • E. chrysanthemi: ใบฉ่ำน้ำและยุ่ย ผิวใบแยกตัวพองเป็นตุ่มน้ำ เนื้อที่เน่ายังเป็นสีเขียว และมีกลิ่นน้อย

จากเชื้อที่แยกได้ 26 ไอโซเลต ยืนยันได้ว่าเป็น E. carotovora subsp. carotovora 11 ไอโซเลต และ E. chrysanthemi 15 ไอโซเลต เมื่อปลูกเชื้อผ่านบาดแผลบนใบ อาการปรากฏภายในราว 24 ชั่วโมง ส่วนงานต่อเนื่องในโรงเรือน (2556) พบว่าเชื้อ E. carotovora ที่ความเข้มข้นสูงทำให้เกิดโรคภายใน 12 ชั่วโมง และ E. chrysanthemi ราว 24 ชั่วโมง

รายงานของกรมวิชาการเกษตรอีกฉบับระบุว่าโรคเน่าเละจาก E. carotovora subsp. carotovora เป็นสาเหตุหลักที่ทำความเสียหายต่อการปลูกกล้วยไม้สกุลหวายในฮาวาย โดยอ้าง Uchida (2006) และมีการทดสอบสารกับโรคเน่าเละในกล้วยไม้สกุลแวนด้าด้วย ส่วนกล้วยไม้ฟาแลนนอปซิส มีรายงานจากจีน (2555) ว่าเกิดจาก Dickeya dieffenbachiae อาการเริ่มเป็นจุดฉ่ำน้ำสีน้ำตาลอ่อนถึงเข้มขนาดหัวเข็ม บางจุดมีวงเหลือง ขยายเร็วเมื่ออากาศอุ่นชื้น แล้วเน่ามีกลิ่น ลามถึงลำต้นและก้านช่อ

ลักษณะ Pectobacterium / E. carotovora Dickeya / E. chrysanthemi
สีเนื้อที่เน่า เหลืองถึงน้ำตาล ยังเขียว ใบฉ่ำน้ำ ผิวพอง
กลิ่น เหม็นรุนแรง มีกลิ่นน้อย
ความเร็ว (ปลูกเชื้อผ่านแผล ในงานทดลอง) ราว 12 ชั่วโมง ราว 24 ชั่วโมง
กล้วยไม้ที่มีรายงาน สกุลหวาย แวนด้า สกุลหวาย แวนด้า ฟาแลนนอปซิส (รายงานจากจีน)
💡 เคล็ดลับ
เมื่อเจอใบกล้วยไม้เน่าฉ่ำน้ำ ให้ตัดใบหรือแยกต้นนั้นออกจากชั้นทันที อย่ารอดูอาการ เพราะในงานทดลองอาการลามภายใน 12–24 ชั่วโมงหลังเชื้อเข้าแผล ใช้มีดหรือกรรไกรที่ฆ่าเชื้อแล้ว และล้างมือก่อนจับต้นอื่น

🌧️ สาเหตุที่ทำให้ระบาด: บาดแผล แมลง ฝน และความชื้นสูง

โรคเน่าเละระบาดมากในฤดูฝน และเข้าทำลายได้ทุกส่วนของพืช ตามคำเตือนของกรมวิชาการเกษตร ปัจจัยหลักคือมีเชื้อ มีบาดแผล และมีความชื้นนาน

  • บาดแผล: เชื้อเข้าทางแผลจากเครื่องมือ แมลง และสภาพอากาศรุนแรง เช่น ลูกเห็บ รวมถึงช่องเปิดธรรมชาติของพืช (UW–Madison)
  • รอยแตกและความเสียหายอื่น: PNW Handbook ระบุรอยแตกจากการโตเร็ว ความเย็น แมลง เชื้อโรคอื่น และการกระแทก ในสภาพอุ่นชื้น เชื้อเข้าเนื้อเยื่อที่ไม่มีแผลทางช่องเปิดธรรมชาติได้
  • แมลง: เป็นทั้งผู้สร้างแผลและผู้พาเชื้อ เช่น หนอนแมลงวันกะหล่ำที่ UW–Madison แนะนำให้ควบคุม
  • อุณหภูมิ: เน่าได้ในช่วงอุณหภูมิกว้าง แต่เน่าหนักที่สุดราว 21–27 °C (70–80 °F) และรุนแรงขึ้นเมื่อขาดออกซิเจน เช่น ดินแฉะหรือผักอัดแน่น
  • น้ำ: ความชื้นยาวนานจากฝนหรือการให้น้ำ และแหล่งน้ำนิ่งที่มีเชื้อ
  • ธาตุอาหาร: กรมวิชาการเกษตรแนะนำไม่ให้พืชขาดแคลเซียมและโบรอน และ UW–Madison ระบุว่าแคลเซียมไม่พอทำให้โรครุนแรงขึ้น

เชื้อมีชีวิตอยู่ในดินและเศษพืช และแพร่ไปกับแมลง เครื่องมือ น้ำฝน เสื้อผ้า และเนื้อเยื่อที่เป็นโรค (PNW Handbook) ถ้าต้องการวางแผนปุ๋ยแคลเซียมและโบรอน ใช้เครื่องคำนวณปุ๋ยร่วมกับผลตรวจดิน

แผนภาพวงจรโรคเน่าเละ เชื้อจากดิน เศษพืช น้ำ และเครื่องมือ เข้าทางบาดแผลและช่องเปิด ทำให้เนื้อเยื่อฉ่ำน้ำ เน่าเละ มีกลิ่นเหม็น แล้วลามต่อด้วยน้ำ แมลง และมือคน
ภาพที่ 1: วงจรโรคเน่าเละ จุดตัดวงจรที่ได้ผลที่สุดคือแหล่งเชื้อ บาดแผล และความชื้น
ปัจจัยเสี่ยง แหล่งข้อมูล สิ่งที่ทำได้
ฤดูฝน ความชื้นสูง กรมวิชาการเกษตร ปลูกไม่แน่น ระบายน้ำดี
บาดแผลจากเครื่องมือและการเก็บเกี่ยว UW–Madison, PNW ระวังตอนพรวน ตัดแต่ง ขนย้าย
แมลงกัดกิน UW–Madison สำรวจและคุมแมลงในแปลง
ขาดแคลเซียม โบรอน กรมวิชาการเกษตร ตรวจดินและเติมธาตุตามผลตรวจ
ให้น้ำถี่ช่วงห่อปลี น้ำนิ่ง PNW ให้น้ำให้ปลีแห้งเร็ว ใช้น้ำบาดาลแทนน้ำนิ่ง
เศษพืชเป็นโรคค้างแปลง กรมวิชาการเกษตร, UW–Madison นำออกไปทำลาย ไม่หมักทำปุ๋ย

🧫 เน่าเละ แบคทีเรีย ต่างจากโรคเน่าจากเชื้อราอย่างไร

เน่าเละจากแบคทีเรียมักเป็นน้ำ เป็นเมือก และมีกลิ่นเหม็นแรง โดยไม่มีเส้นใยราให้เห็น ขณะที่โรคเน่าจากเชื้อรามักเห็นเส้นใยหรือโครงสร้างของเชื้อราบนแผล

ข้อแยกนี้สำคัญเพราะสารป้องกันกำจัดเชื้อราหลายชนิดไม่ออกฤทธิ์กับแบคทีเรีย งานทดสอบของกรมวิชาการเกษตรในกล้วยไม้สกุลแวนด้า (2556) พบว่าสารป้องกันกำจัดเชื้อราที่นำมาทดสอบตัวหนึ่ง ไม่ยับยั้งเชื้อ E. carotovora subsp. carotovora เลย (0%) แต่ยับยั้ง E. chrysanthemi ได้ 50% ผลของสารจึงต่างกันตามชนิดเชื้อ และการเลือกสารโดยไม่รู้ชนิดเชื้ออาจไม่ได้ผล

ถ้าโคนผักหรือโคนต้นไม้ประดับเน่าแห้ง มีเส้นใยขาว หรือรากเน่าดำแต่ไม่มีเมือกเหม็น ให้เทียบกับโรครากเน่าโคนเน่า ซึ่งเกิดจากเชื้อราและราน้ำค้างกลุ่มไฟทอฟธอรา และมีวิธีจัดการต่างกัน

ลักษณะ โรคเน่าเละ (แบคทีเรีย) โรคเน่าจากเชื้อรา
เนื้อเยื่อ นิ่ม เละเป็นน้ำ ยุบตัว มักเน่าแห้งหรือเน่าช้ำ มีขอบแผล
เมือกและกลิ่น มีเมือกเยิ้ม กลิ่นเหม็นเฉพาะ มักไม่มีเมือกเหม็นแบบเน่าเละ
สิ่งที่มองเห็นบนแผล ไม่มีเส้นใยรา เส้นใยรา ผงสปอร์ หรือเม็ดสเคลอโรเทีย
ความเร็ว ลามได้ภายในไม่กี่วัน ขึ้นกับชนิดเชื้อ
สารที่ใช้ สารกลุ่มทองแดง สารปฏิชีวนะทางการเกษตร (ตามฉลาก) สารป้องกันกำจัดเชื้อราตามชนิดเชื้อ

📅 ช่วงระบาด และวิธีสำรวจแปลง

ช่วงที่ต้องเฝ้าระวังมากที่สุดคือฤดูฝน กรมวิชาการเกษตรออกคำเตือนโรคเน่าเละในช่วงกลางเดือนมิถุนายน (เตือนภัย 10–23 มิ.ย. 2569) พร้อมโรคของพืชตระกูลกะหล่ำและผักกาดอื่น ๆ

คำเตือนให้หมั่นตรวจแปลงปลูกอย่างสม่ำเสมอ และเมื่อพบต้นที่แสดงอาการให้ถอนออกไปทำลายนอกแปลง หลักทั่วไปในการสำรวจที่สอดคล้องกับข้อมูลข้างต้นมีดังนี้

  • เดินดูแปลงหลังฝนตกหนักหรือหลังให้น้ำมาก เน้นจุดที่น้ำขังและแถวที่ปลูกแน่น
  • ก้มดูโคนต้นและก้านใบด้านนอกของผักกาดขาวปลีและกะหล่ำปลี กดเบา ๆ ถ้านิ่มยุบและมีกลิ่นคือสัญญาณเริ่มต้น
  • ดูต้นที่มีรอยแมลงกัดหรือรอยช้ำจากการพรวนดิน เพราะเป็นทางเข้าของเชื้อ
  • ในโรงเรือนกล้วยไม้ ดูใบที่ฉ่ำน้ำหรือผิวใบพอง โดยเฉพาะต้นที่อยู่ใต้หัวพ่นหมอกหรือจุดที่ลมไม่ผ่าน
  • จดตำแหน่งต้นที่เป็นโรค แล้วทำงานจากส่วนที่ไม่เป็นโรคไปหาส่วนที่เป็นโรค เพื่อลดการพาเชื้อด้วยมือและเครื่องมือ

ยังไม่พบเกณฑ์ตัวเลขทางการว่าเป็นโรคกี่เปอร์เซ็นต์จึงต้องพ่นสาร หลักที่ใช้ได้คือเริ่มจัดการทันทีที่เห็นต้นแรก เพราะส่วนที่เน่าแล้วรักษาไม่ได้

🛠️ วิธีป้องกันกำจัดโรคเน่าเละในแปลงผักตามคำแนะนำกรมวิชาการเกษตร

วิธีหลักคือการเขตกรรมและสุขอนามัยแปลง เอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรไม่ได้ระบุสารเคมีสำหรับโรคนี้ แต่ให้แนวทาง 9 ข้อดังนี้

  1. เลือกพื้นที่ปลูกที่ไม่เคยมีการระบาดของโรคมาก่อน และระบายน้ำดี
  2. ก่อนปลูก ไถพรวนดินให้ลึกกว่า 20 เซนติเมตร และตากดินไว้นานกว่า 2 สัปดาห์
  3. ไม่ปลูกแน่นเกินไป เพื่อไม่ให้ความชื้นสูง
  4. ระวังไม่ให้ส่วนต่าง ๆ ของพืชเกิดแผล
  5. ดูแลไม่ให้พืชขาดธาตุแคลเซียมและโบรอน
  6. หมั่นตรวจแปลง ถ้าพบต้นแสดงอาการ ให้ถอนไปทำลายนอกแปลง
  7. ทำความสะอาดเครื่องมือและอุปกรณ์หลังใช้กับต้นที่เป็นโรค
  8. หลังเก็บเกี่ยว ไถกลบเศษพืชผักทันที ตากดินไว้ระยะหนึ่งแล้วไถกลบอีกครั้ง
  9. แปลงที่เคยระบาด ให้ปลูกพืชอื่นหมุนเวียน เช่น ถั่วเหลือง ถั่วเขียว และข้าวโพด

ข้อมูลจากต่างประเทศเสริมได้อีกหลายข้อ UW–Madison แนะนำให้ปลูกในดินระบายน้ำดี ให้น้ำพอดีไม่มากเกิน ไม่ปลูกพืชอ่อนแอซ้ำในจุดที่เป็นโรคประจำอย่างน้อย 3 ปี และไม่ฝังหรือนำส่วนที่เป็นโรคไปหมักปุ๋ย ส่วน PNW Handbook แนะนำให้ปลูกเป็นแถวให้อากาศถ่ายเท ไม่ให้น้ำถี่ช่วงห่อปลี ให้น้ำในเวลาที่ปลีแห้งได้เร็ว และเลี่ยงแหล่งน้ำนิ่ง

แผนภาพ 6 ขั้นตอนจัดการโรคเน่าเละ เลือกแปลงระบายน้ำดี ปลูกไม่แน่น ระวังบาดแผล ถอนต้นเป็นโรคและล้างเครื่องมือ เก็บเกี่ยวตอนแห้งและเก็บในที่เย็น และปลูกพืชหมุนเวียน
ภาพที่ 2: ลำดับการจัดการโรคเน่าเละ เน้นวิธีเขตกรรมตามคำเตือนของกรมวิชาการเกษตรเป็นหลัก

🧼 ฆ่าเชื้อเครื่องมือและสุขอนามัยในแปลงและโรงเรือน

เครื่องมือและมือคนเป็นพาหะสำคัญของเชื้อเน่าเละ การล้างและฆ่าเชื้อทุกครั้งหลังใช้กับต้นเป็นโรคจึงจำเป็น ทั้งในแปลงผักและโรงเรือนกล้วยไม้

  • UW–Madison แนะนำให้แช่หรือเช็ดเครื่องมืออย่างน้อย 30 วินาทีด้วยน้ำยาฟอกขาว 10% หรือแอลกอฮอล์ 70% โดยแอลกอฮอล์กัดกร่อนเครื่องมือน้อยกว่า
  • ล้างมือหลังจับต้นที่เป็นโรค
  • PNW Handbook ระบุว่าโรงเก็บผักควรทำความสะอาดผนังและพื้น โดยสารฟอกขาว สารประกอบควอเทอร์นารีแอมโมเนียม หรือสารละลายคอปเปอร์ซัลเฟตใช้ได้ผล
  • ในโรงเรือนกล้วยไม้ แยกกระถางที่เป็นโรคออกจากชั้น และไม่ใช้น้ำที่ไหลผ่านต้นเป็นโรคมารดต้นอื่น (หลักทั่วไปจากข้อมูลว่าเชื้อแพร่ทางน้ำ)
⚠️ ใช้น้ำยาฆ่าเชื้อให้ปลอดภัย
น้ำยาฟอกขาวและแอลกอฮอล์ใช้ฆ่าเชื้อเครื่องมือ ไม่ใช่ใช้พ่นต้นพืช ใส่ถุงมือเมื่อผสมน้ำยา อย่าผสมน้ำยาฟอกขาวกับกรดหรือแอมโมเนีย และเก็บให้พ้นมือเด็ก

📦 การจัดการโรคเน่าเละหลังเก็บเกี่ยว

กะหล่ำปลีในลังพลาสติกวางบนกระดาษรอง หัวหนึ่งเน่าเละสีน้ำตาลและเริ่มลามไปหัวข้างเคียง
ผักที่เน่าในภาชนะเดียวกันลามไปหัวอื่นได้ ควรคัดออกก่อนเก็บรักษา

โรคเน่าเละเกิดได้ทั้งกับผักที่กำลังเติบโต ผักที่เก็บเกี่ยวแล้ว และผักระหว่างเก็บรักษาหรือขนส่ง ตามรายงานของกรมวิชาการเกษตร การลดแผลและลดความชื้นหลังเก็บเกี่ยวจึงสำคัญไม่แพ้ในแปลง

  • เก็บเกี่ยวเฉพาะตอนที่ผักแห้ง และคัดหัวที่มีรอยเน่าออกก่อนเก็บ (UW–Madison)
  • เก็บในที่เย็น แห้ง และอากาศถ่ายเท (UW–Madison)
  • PNW Handbook แนะนำให้กะหล่ำปลีที่เก็บรักษามีวัสดุรอง เช่น ฟางหรือกระดาษ กันหัวช้ำ และเก็บที่ความชื้นสัมพัทธ์ 90–95% อุณหภูมิ 0–4 °C (32–39 °F)

งานวิจัยของไทยทดลองวิธีลดเน่าเละหลังเก็บเกี่ยวไว้ 2 เรื่อง

  • น้ำออกซิไดซ์ (EO water): คณะเกษตรศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ (2558) แยกเชื้อ Erwinia carotovora จากผักกาดขาวปลีอินทรีย์ พบว่าน้ำ EO ที่ผลิตจากน้ำเกลือ 0.3% ลดการเน่าได้ดีโดยไม่ทำให้ผักเสียหาย ความเข้มข้น 0.4–0.5% ทำให้ใบเสียหาย ในผักกาดฮ่องเต้ขนาดเล็กไม่พบการเน่าหลัง 3 วัน แต่ในผักกาดกวางตุ้ง การเน่า 11.11% ไม่ต่างทางสถิติกับชุดควบคุม (13.89%)
  • สารสกัดผลสมอพิเภก: มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ (2559) ทดสอบกับ P. carotovorum subsp. carotovorum บนผักหลังเก็บเกี่ยว ที่ 20,000 ppm แผลบนกะหล่ำปลีกว้าง 1.2 ซม. เทียบกับชุดควบคุม 3.2 ซม. และน้ำยาคลอรอกซ์ 10% 1.3 ซม. หลังปลูกเชื้อ 4 วัน งานนี้วัดแค่ขนาดแผล ยังไม่ใช่คำแนะนำสำหรับเกษตรกร

ผักที่เน่าแม้เพียงบางส่วนขายได้ราคาต่ำและลามไปหัวอื่นในภาชนะเดียวกัน ตรวจสอบราคาผักผลไม้วันนี้เพื่อวางแผนเก็บเกี่ยวและขายให้เร็ว ลดเวลาที่ผักต้องค้างในที่เก็บ

💡 เคล็ดลับ
ตัดแต่งใบนอกของผักกาดขาวปลีและกะหล่ำปลีด้วยมีดที่สะอาดและคม รอยตัดเรียบช้ำน้อยกว่ารอยฉีก และอย่าล้างผักแล้วบรรจุถุงทั้งที่ยังเปียก เพราะน้ำขังและขาดอากาศเป็นสภาพที่เชื้อเน่าเละชอบ

🦠 แบคทีเรียปฏิปักษ์ Bacillus และวิธีชีวภาพ

วิธีชีวภาพสำหรับโรคเน่าเละในไทยยังอยู่ในขั้นงานวิจัย ข้อมูลที่มีคือแบคทีเรียปฏิปักษ์กลุ่ม Bacillus ในกล้วยไม้สกุลหวายจากกรมวิชาการเกษตร

  • ระยะห้องปฏิบัติการ (2554): คัดเลือกแบคทีเรียปฏิปักษ์ 70 ไอโซเลต ส่วนใหญ่เป็น Bacillus spp. พบ 19 ไอโซเลตยับยั้งเชื้อเน่าเละได้ทั้ง 2 ชนิด และ 5 ไอโซเลตที่ระบุว่าเป็น Bacillus sp. ยับยั้งเชื้อทุกสายพันธุ์ที่ทดสอบ
  • ระยะโรงเรือน (2556): 4 ไอโซเลต (BK2, BK5, BK9, BK12) ควบคุมเชื้อได้ทั้ง 2 ชนิด และได้ผลกับ E. chrysanthemi ดีกว่า E. carotovora เช่น BK5 ทำให้แผลจาก E. chrysanthemi เฉลี่ย 0.28 ซม. เทียบกับ 1.78 ซม. ในชุดที่ใส่เชื้ออย่างเดียว ส่วน BK12 ลดแผลจาก E. carotovora ได้เพียงเล็กน้อย (2.85 เทียบกับ 3.14 ซม.)
  • ในงานเดียวกัน สารเคมีที่ใช้เปรียบเทียบได้ผลดีกว่าแบคทีเรียปฏิปักษ์ ผู้วิจัยคาดว่าส่วนหนึ่งเป็นเพราะสภาพโรงเรือนไม่เหมาะ (ร้อนเกินไป) และการทำแผลบนใบตอนปลูกเชื้อ ซึ่งอาจลดประสิทธิภาพของแบคทีเรียปฏิปักษ์

สรุปคือ Bacillus มีแนวโน้มดีเป็นตัวเสริม แต่ยังไม่มีคำแนะนำทางการให้ใช้แทนการจัดการสุขอนามัยหรือสารเคมี ส่วนงานวิทยานิพนธ์ มทส. (2557) ศึกษาการใช้สิ่งกระตุ้นความต้านทานในผักกาดเขียวปลี ซึ่งเป็นอีกแนวทางที่ยังอยู่ในขั้นวิจัย

🧪 โรคเน่าเละใช้ยาอะไร สารกลุ่มทองแดงและสารปฏิชีวนะ

สารเคมีใช้เพื่อป้องกันการลามไปต้นที่ยังดี ไม่ได้รักษาส่วนที่เน่าแล้ว UW–Madison ระบุชัดว่าเมื่อเนื้อเยื่อติดเชื้อแล้วไม่มีวิธีรักษา และเอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรสำหรับผักไม่ได้ระบุสารหรืออัตรา

สำหรับผัก ไม่พบอัตราที่กรมวิชาการเกษตรแนะนำสำหรับโรคนี้ จึงให้ใช้ตามอัตราบนฉลาก PNW Handbook ของสหรัฐฯ ระบุสารคอปเปอร์ออกทาโนเอต (copper octanoate กลุ่ม M1) สำหรับโรคเน่าเละของกะหล่ำ พ่นทุก 7–10 วัน สำหรับกล้วยไม้ มีอัตราตามคู่มือ GAP กล้วยไม้ตัดดอกของกรมวิชาการเกษตร (2550) ตามที่อ้างในรายงานวิจัยปี 2555 สำหรับโรคที่เกิดจากแบคทีเรีย ส่วนหนังสือคำแนะนำการใช้สารจากงานวิจัยของกรมวิชาการเกษตร ปี 2565 ไม่มีรายการสารสำหรับโรคเน่าเละในผักตระกูลกะหล่ำหรือกล้วยไม้ ตรวจฉลากและทะเบียนปัจจุบันทุกครั้งก่อนใช้

สาร (ชื่อสามัญ) กลุ่ม FRAC อัตรา / ผลที่รายงาน ใช้กับ
คอปเปอร์ไฮดรอกไซด์ (copper hydroxide) 77% WP M01 อัตรา 20 กรัมต่อน้ำ 20 ลิตร สลับกับแคปแทน (captan, FRAC M04) 50% WP ตามคู่มือ GAP กล้วยไม้ตัดดอกของกรมวิชาการเกษตร (2550) ที่อ้างในรายงานวิจัยปี 2555 กล้วยไม้
สเตรปโตมัยซิน + ออกซิเตตราไซคลิน (streptomycin + oxytetracycline) 25 + 41 อัตรา 10 กรัมต่อน้ำ 20 ลิตร ตามคู่มือเดียวกัน (แหล่งไม่ระบุสูตรผสม/ความเข้มข้นของผลิตภัณฑ์ ตรวจฉลากและทะเบียนปัจจุบัน) กล้วยไม้
คาซูกาไมซิน (kasugamycin) 2% W/V 24 อัตราที่ใช้ในงานทดลองของกรมวิชาการเกษตร (2556) 1,500 ppm: การทดสอบการยับยั้งการเจริญของเชื้อ ยับยั้ง E. carotovora ได้ 97.2% แต่ E. chrysanthemi ได้ 33.33% ไม่ใช่คำแนะนำ กล้วยไม้แวนด้า (งานทดลอง)
สารกลุ่มทองแดงที่ขึ้นทะเบียนในผัก M01 ใช้ตามอัตราบนฉลาก ผักตระกูลกะหล่ำ

แคปแทน (FRAC M04) เป็นสารป้องกันกำจัดเชื้อรา ไม่ได้ฆ่าเชื้อเน่าเละโดยตรง แหล่งข้อมูลไม่ได้บอกเหตุผลที่ให้ใช้สลับ รหัส FRAC: ทองแดง M01 และแคปแทน M04 ตามตาราง FRAC 2022 ในหนังสือคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตรปี 2565, สเตรปโตมัยซิน 25 และออกซิเตตราไซคลิน 41 ตาม UC IPM และ PPDB, คาซูกาไมซิน 24 ตาม PPDB

ผลของคาซูกาไมซินในงานทดลองแสดงว่าสารตัวเดียวกันได้ผลต่างกันมากกับเชื้อต่างชนิด การส่งตัวอย่างต้นเป็นโรคให้ห้องปฏิบัติการตรวจชนิดเชื้อจึงช่วยเลือกสารได้ตรงขึ้น

⚠️ ความปลอดภัยและการดื้อยา

  • รายงานกรมวิชาการเกษตรเตือนว่าการใช้สารปฏิชีวนะเข้มข้นเกินไปหรือพ่นบ่อย ทำให้เชื้อแบคทีเรียดื้อสาร และทำให้ใบกล้วยไม้เหลืองซีด เห็นชัดในสกุลแวนด้าและแอสโคเซนดา
  • อ่านฉลากทุกครั้ง ใช้เฉพาะสารที่ขึ้นทะเบียนในไทยสำหรับพืชนั้น และเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามฉลาก โดยเฉพาะผักกินใบที่เก็บขายเร็ว
  • สลับกลุ่มสาร (FRAC) เพื่อลดการดื้อยา ไม่ใช้สารปฏิชีวนะกลุ่มเดียวต่อเนื่อง
  • สวมถุงมือ หน้ากาก แว่นตา และเสื้อแขนยาวขณะผสมและพ่นสาร ล้างตัวทันทีหลังพ่น

🌱 ป้องกันโรคเน่าเละระยะยาว

การป้องกันระยะยาวคือการทำให้แปลงมีเชื้อน้อย พืชมีแผลน้อย และไม่มีน้ำขังนาน ทำต่อเนื่องทุกฤดูโดยเฉพาะก่อนเข้าฝน

  • ปลูกพืชหมุนเวียนที่ไม่ใช่พืชอาศัย เช่น ถั่วเหลือง ถั่วเขียว ข้าวโพด ในแปลงที่เคยระบาด (กรมวิชาการเกษตร)
  • UW–Madison ระบุว่าข้าวโพด ถั่วแขก (snap bean) และบีตไม่ถือว่าอ่อนแอต่อโรคนี้ ส่วนเนื้อไม้ไม่ถูกทำลาย
  • จัดการเศษพืชหลังเก็บเกี่ยวทันที ไถกลบ ตากดิน แล้วไถกลบซ้ำ
  • ตรวจดินและดูแลแคลเซียม โบรอน ให้พอ
  • ในโรงเรือนกล้วยไม้ จัดระยะกระถางให้ลมผ่าน ลดการพ่นหมอกจนใบเปียกนาน และแยกต้นใหม่ที่ซื้อเข้ามาสังเกตอาการก่อนรวมชั้น (หลักทั่วไป)

ถ้าโรคเกิดซ้ำทุกปีในจุดเดิม ลองพิจารณาว่าเป็นโรคเน่าเละจริงหรือเป็นโรคจากเชื้อราในดิน โดยเทียบอาการกับหน้าโรครากเน่าโคนเน่า แล้วปรึกษาสำนักงานเกษตรอำเภอหรือศูนย์วิจัยของกรมวิชาการเกษตรใกล้บ้านเพื่อส่งตัวอย่างตรวจ

📚 แหล่งอ้างอิง

🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?

เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ

ลงขายต้นไม้ฟรี ไม่มีค่าธรรมเนียม

❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

+ โรคเน่าเละเกิดจากอะไร

โรคเน่าเละเกิดจากเชื้อแบคทีเรีย ไม่ใช่เชื้อรา กรมวิชาการเกษตรระบุเชื้อ Pectobacterium carotovorum subsp. carotovorum ซึ่งเดิมเรียก Erwinia carotovora ส่วนในกล้วยไม้ยังพบเชื้อ Erwinia chrysanthemi ซึ่งปัจจุบันจัดในสกุล Dickeya เชื้อเข้าพืชทางบาดแผลและระบาดมากในฤดูฝน

+ โรคเน่าเละใช้ยาอะไร

ส่วนที่เน่าแล้วไม่มีสารใดรักษาได้ สารใช้เพื่อป้องกันการลาม สำหรับผักใช้สารกลุ่มทองแดง (FRAC M01) ที่ขึ้นทะเบียนตามอัตราบนฉลาก สำหรับกล้วยไม้ คู่มือ GAP กล้วยไม้ตัดดอกของกรมวิชาการเกษตร (2550) ที่อ้างในรายงานวิจัยปี 2555 ให้ใช้คอปเปอร์ไฮดรอกไซด์ 77% WP 20 กรัม หรือสเตรปโตมัยซินผสมออกซิเตตราไซคลิน 10 กรัมต่อน้ำ 20 ลิตร ตรวจฉลากและทะเบียนปัจจุบัน และต้องระวังการดื้อยา

+ ผักกาดขาวปลีเน่าเละป้องกันอย่างไร

เลือกแปลงระบายน้ำดี ไถดินลึกกว่า 20 เซนติเมตรและตากดินนานกว่า 2 สัปดาห์ ไม่ปลูกแน่น ระวังไม่ให้ต้นเกิดแผล ดูแลแคลเซียมและโบรอน ถอนต้นเป็นโรคไปทำลาย ล้างเครื่องมือ และปลูกพืชหมุนเวียน เช่น ถั่วเหลือง ถั่วเขียว ข้าวโพด ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร

+ กล้วยไม้เน่าเละรักษาอย่างไร

ตัดใบหรือส่วนที่เน่าออกด้วยเครื่องมือที่ฆ่าเชื้อแล้ว แยกกระถางที่เป็นโรคออกจากชั้น ลดความชื้นและการพ่นหมอกจนใบเปียกนาน แล้วพ่นสารป้องกันต้นที่เหลือ ในงานทดลองอาการลามได้ภายใน 12–24 ชั่วโมงหลังเชื้อเข้าแผล จึงต้องรีบจัดการทันทีที่เห็น

+ โรคเน่าเละต่างจากโรคเน่าจากเชื้อราอย่างไร

เน่าเละจากแบคทีเรียมักเป็นน้ำ เละ มีเมือก และกลิ่นเหม็นแรง โดยไม่เห็นเส้นใยรา ส่วนโรคเน่าจากเชื้อรามักเห็นเส้นใยหรือเม็ดเชื้อราบนแผล และใช้สารคนละกลุ่ม ในงานทดลองของกรมวิชาการเกษตร สารป้องกันกำจัดเชื้อราตัวหนึ่งไม่ยับยั้ง E. carotovora เลย แต่ยับยั้ง E. chrysanthemi ได้ 50%

🔍 อาการของโรค

ตรวจสอบว่าพืชของคุณมีอาการเหล่านี้หรือไม่

ที่ใบและลำต้น (ระยะแรก): จุดฉ่ำน้ำเล็ก ๆ
ที่ใบและลำต้น: แผลขยายเร็ว เปลี่ยนเป็นสีน้ำตาล เนื้อเยื่อยุบตัว
ทั่วไป: มีเมือกเยิ้มออกมา และมีกลิ่นเหม็นเฉพาะของโรค
ที่ปลีผักกาดขาวและหัวกะหล่ำ (อาการทั่วไปที่อาจพบ): เนื้อในนิ่มเละ สีครีมถึงดำ ยุบได้ภายในไม่กี่วัน
ที่โคนต้นคะน้า (อาการทั่วไปที่อาจพบ): โคนเละ ต้นเหี่ยวล้ม
ที่ใบกล้วยไม้: เน่าฉ่ำน้ำ สีเหลืองถึงน้ำตาลกลิ่นแรง หรือผิวใบพองเป็นตุ่มน้ำ เนื้อยังเขียว กลิ่นน้อย (ขึ้นกับชนิดเชื้อ)
หลังเก็บเกี่ยว: เน่าลามจากหัวหนึ่งไปหัวข้างเคียงในกองหรือภาชนะ

🛒 สินค้าแนะนำสำหรับรักษาโรค

⚡ ผลิตภัณฑ์คุณภาพที่แนะนำสำหรับการรักษาและป้องกัน