หนอนหัวดำมะพร้าว

พบทำลาย มะพร้าว มะพร้าวน้ำหอม มะพร้าวกะทิ และอีก 12 ชนิด

ระบาดรุนแรงเมื่อทางใบถูกทำลายเกิน 10 ใบต่อต้น

ระบาดน้อยให้ตัดทางใบ พ่นเชื้อบีที และปล่อยแตนเบียนโกนีโอซัส

ชนิดแมลง
Opisina arenosella
แพร่ระบาดทาง
ติดไปกับต้นพันธุ์มะพร้าวและพืชตระกูลปาล์ม, ใบที่มีหนอนทิ้งไว้ในสวน, ผีเสื้อวางไข่บนใยและซากใบที่ถูกทำลาย
พืชที่ถูกทำลาย (15 ชนิด)
มะพร้าว มะพร้าวน้ำหอม มะพร้าวกะทิ ตาลโตนด อินทผลัม หมาก ปาล์มน้ำมัน ตาลฟ้า ปาล์มหางกระรอก หมากเขียว หมากแดง ปาล์มวอชิงตัน ปาล์มขวด ปาล์มพัดจีน ปาล์มบิสมาร์ก
อัปเดตล่าสุด
21 พ.ย. 2569
หนอนหัวดำมะพร้าววัยโต หัวสีน้ำตาลเข้ม ลำตัวมีแถบสีน้ำตาลเข้มตามยาว อยู่ในอุโมงค์ใยปนมูลใต้ใบย่อยมะพร้าวที่แห้งเป็นสีน้ำตาล
15 ชนิดพืชที่ถูกทำลาย
📌

สรุปสั้น (TL;DR)

อ่าน 30 วินาที
  • 1 หนอนหัวดำมะพร้าว (*Opisina arenosella*) คือหนอนผีเสื้อหัวดำ ตัวเหลือง (วัยแรก) ที่ถักอุโมงค์ใยปนมูลใต้ใบมะพร้าว
  • 2 แมลงต่างถิ่น พบระบาดครั้งแรกในไทยปี 2550 ที่ประจวบคีรีขันธ์
  • 3 วงจรชีวิต: ไข่ 4–5 วัน หนอน 32–48 วัน ดักแด้ 9–11 วัน ตัวเมียวางไข่ 49–490 ฟอง (กรมส่งเสริมการเกษตร)
  • 4 ระบาดน้อย: ตัดทางใบ พ่นเชื้อบีที 80–100 ซีซี/น้ำ 20 ลิตร ปล่อยแตนเบียนโกนีโอซัส 200 ตัว/ไร่
  • 5 ระบาดรุนแรง (ทางใบถูกทำลาย > 10 ใบ/ต้น): ต้นเตี้ยพ่นสารกลุ่ม 28 หรือ 15 ใต้ใบ ต้นสูงฉีดอีมาเมกติน เบนโซเอต (กลุ่ม 6) เข้าลำต้น
  • 6 ห้ามฉีดเข้าลำต้นมะพร้าวน้ำหอม มะพร้าวกะทิ และมะพร้าวทำน้ำตาล
  • 7 ไม่เคลื่อนย้ายต้นพันธุ์มะพร้าวและปาล์มจากแหล่งระบาด

📋 ภาพรวมโรค

หนอนหัวดำมะพร้าว คือหนอนของผีเสื้อกลางคืน Opisina arenosella Walker ที่แทะกินผิวใบด้านล่างของใบมะพร้าว แล้วถักใยปนมูลเป็นอุโมงค์ยาวตามทางใบ ทำให้ใบแห้งเป็นสีน้ำตาล ถ้าระบาดรุนแรงต้นมะพร้าวอาจตายได้ เป็นศัตรูพืชต่างถิ่นที่พบระบาดครั้งแรกในไทยเมื่อปี 2550 ที่จังหวัดประจวบคีรีขันธ์

🗓️
2550
พบระบาดครั้งแรกในไทย
🐛
32–48 วัน
ระยะหนอน
🥚
49–490 ฟอง
ไข่ต่อตัวเมีย
🐝
200 ตัว/ไร่
แตนเบียนโกนีโอซัส

บทความนี้รวบรวมข้อมูลจากกรมส่งเสริมการเกษตร กรมวิชาการเกษตร งานวิจัยในวารสารวิชาการเกษตร และฐานข้อมูลต่างประเทศ ตั้งแต่วิธีดูตัวหนอนและผีเสื้อ วงจรชีวิต ลักษณะการทำลาย การใช้แตนเบียนและเชื้อบีที ไปจนถึงหนอนหัวดำมะพร้าวใช้ยาอะไร ฉีดเข้าลำต้นอย่างไร และข้อห้ามที่ชาวสวนมะพร้าวน้ำหอมต้องรู้

🐛 หนอนหัวดำมะพร้าวคืออะไร ลักษณะผีเสื้อและตัวหนอน

หนอนหัวดำมะพร้าวคือระยะหนอนของผีเสื้อกลางคืนขนาดเล็กในวงศ์ Oecophoridae อันดับ Lepidoptera ชื่อเรียกมาจากหัวสีดำของตัวหนอน ส่วนลำตัวเป็นสีเหลือง ตามข้อมูลของกรมส่งเสริมการเกษตร (2566)

ตัวเต็มวัยเป็นผีเสื้อกลางคืนลำตัวยาว 1–1.2 เซนติเมตร ปีกสีเทาอ่อน มีจุดสีเทาเข้มที่ปลายปีก ตัวเมียใหญ่กว่าตัวผู้เล็กน้อย ช่วงกลางวันผีเสื้อจะหลบอยู่ใต้ใบมะพร้าวหรือในที่ร่ม จึงไม่ค่อยเห็นตัวบินในสวน สิ่งที่เจ้าของสวนเห็นบ่อยกว่าคือตัวหนอนและอุโมงค์ใยใต้ทางใบ

ชื่อไทย หนอนหัวดำมะพร้าว, หนอนหัวดำ
ชื่อภาษาอังกฤษ Coconut black-headed caterpillar
ชื่อวิทยาศาสตร์ Opisina arenosella Walker (วงศ์ Oecophoridae อันดับ Lepidoptera)
ตัวเต็มวัย ผีเสื้อกลางคืน ลำตัวยาว 1–1.2 ซม. ปีกสีเทาอ่อน มีจุดสีเทาเข้มที่ปลายปีก
ไข่ กลมรี วางเป็นกลุ่ม สีเหลืองอ่อน เข้มขึ้นเมื่อใกล้ฟัก
หนอน แรกฟักหัวสีดำ ลำตัวสีเหลือง เมื่อโตหัวเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลเข้ม และมีแถบสีน้ำตาลเข้มตามยาวลำตัว โตเต็มที่ยาว 2–2.5 ซม.
ดักแด้ สีน้ำตาลเข้ม ดักแด้เพศผู้เล็กกว่าเพศเมียเล็กน้อย
ระยะที่ทำลาย ระยะหนอนเท่านั้นที่กัดกินใบ

หนอนที่ฟักออกจากไข่จะอยู่รวมกันเป็นกลุ่ม ตามข้อมูลของกรมส่งเสริมการเกษตร หนอนวัยแรกหัวสีดำ ตัวสีเหลือง เมื่อโตขึ้นหัวจะเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลเข้ม และลำตัวมีแถบสีน้ำตาลเข้มตามยาว ถ้าแกะอุโมงค์ใยใต้ใบออกแล้วเจอหนอนลักษณะนี้ แทบยืนยันได้ว่าเป็นหนอนหัวดำ

💡 ดูใต้ใบเสมอ
ถ้าเห็นใบมะพร้าวแห้งเป็นปื้นสีน้ำตาลเฉพาะทางใบล่าง ให้พลิกดูใต้ใบย่อย ถ้ามีอุโมงค์ใยปนมูลสีน้ำตาลยาวตามใบ และมีหนอนหัวดำหรือหัวน้ำตาลเข้มอยู่ข้างใน นั่นคือหนอนหัวดำมะพร้าว ไม่ใช่อาการขาดน้ำหรือขาดธาตุ

🔄 วงจรชีวิตหนอนหัวดำมะพร้าว ไข่ หนอน ดักแด้ กี่วัน

ผีเสื้อกลางคืนหนอนหัวดำมะพร้าว ปีกสีเทาอ่อน มีจุดสีเทาเข้มที่ปลายปีก เกาะอยู่ใต้ใบมะพร้าว
ผีเสื้อหนอนหัวดำมะพร้าว ลำตัวยาว 1–1.2 ซม. ปีกสีเทาอ่อน กลางวันหลบอยู่ใต้ใบมะพร้าว

ตามข้อมูลของกรมส่งเสริมการเกษตร (2566) ระยะไข่ 4–5 วัน ระยะหนอน 32–48 วัน และระยะดักแด้ 9–11 วัน รวมตั้งแต่ไข่จนออกเป็นผีเสื้อราว 45–64 วัน (ตัวเลขรวมนี้คำนวณจากช่วงของแต่ละระยะ) ตัวเมียที่ผสมพันธุ์แล้ววางไข่ได้ 49–490 ฟอง

แผนภาพวงจรชีวิตหนอนหัวดำมะพร้าว ไข่ 4 ถึง 5 วัน หนอน 32 ถึง 48 วัน ดักแด้ 9 ถึง 11 วัน และผีเสื้อกลางคืน
ภาพที่ 1: วงจรชีวิตหนอนหัวดำมะพร้าว ตัวเลขระยะไข่ หนอน ดักแด้ จากกรมส่งเสริมการเกษตร (2566) อายุผีเสื้อจาก Lu และคณะ (2023)

ผีเสื้อวางไข่บนใยหรือซากใบที่ถูกทำลายแล้ว หนอนที่ฟักใหม่จึงเริ่มกินใบในบริเวณเดิมต่อทันที เมื่อหนอนโตเต็มที่จะถักใยหุ้มลำตัวอีกครั้งและเข้าดักแด้อยู่ภายในอุโมงค์ ทำให้ใบที่ถูกทำลายกลายเป็นแหล่งของรุ่นถัดไป ส่วนเมื่อทางใบถูกทำลายหลายทาง หนอนจะดึงใบมาติดกันเป็นแพด้วยใย ซึ่งเป็นอาการของการทำลาย ไม่ใช่ที่เข้าดักแด้โดยเฉพาะ

ตัวเลขจากต่างประเทศใกล้เคียงกัน บทความทบทวนของ Lu และคณะ (2023) รายงานสายพันธุ์จากอินเดียที่ 26 °C ว่าระยะไข่ 5–8 วัน หนอน 42–48 วัน ดักแด้ 12 วัน และผีเสื้อมีอายุ 5–8 วัน ส่วนจำนวนไข่สูงสุดที่บันทึกไว้คือเฉลี่ย 231 ฟองต่อตัวเมียในเดือนพฤศจิกายน และอุณหภูมิต่ำในเดือนมกราคมทำให้ไข่ฟักน้อยลงมาก

ระยะ กรมส่งเสริมการเกษตร (2566) Lu et al. 2023 (สายพันธุ์อินเดีย 26 °C)
ไข่ 4–5 วัน 5–8 วัน
หนอน 32–48 วัน 42–48 วัน
ดักแด้ 9–11 วัน 12 วัน
ผีเสื้อ (อายุ) ไม่ได้ระบุ 5–8 วัน
ไข่ต่อตัวเมีย 49–490 ฟอง เฉลี่ยสูงสุด 231 ฟอง (เดือนพฤศจิกายน)
ไข่ถึงผีเสื้อ ราว 45–64 วัน (คำนวณ) ราว 59–68 วัน (คำนวณ)

สิ่งที่ได้จากวงจรชีวิตคือ ผีเสื้ออายุสั้น แต่ระยะหนอนยาวเป็นเดือน การตัดใบที่มีหนอน การพ่นเชื้อบีทีตอนหนอนฟักใหม่ และการปล่อยแตนเบียนที่เบียนระยะหนอน จึงเป็นจุดที่กรมส่งเสริมการเกษตรเน้น

🗺️ หนอนหัวดำมะพร้าวมาจากไหน การระบาดในไทย และพืชอาศัย

หนอนหัวดำมะพร้าวเป็นแมลงต่างถิ่น บทความของ Lu และคณะ (2023) ระบุว่าน่าจะมีถิ่นกำเนิดในศรีลังกาและอาจรวมถึงบางส่วนของอินเดียตอนใต้ ในไทยพบการระบาดครั้งแรกเมื่อปี 2550 ที่จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ซึ่งเป็นแหล่งปลูกมะพร้าวสำคัญ แล้วแพร่ไปยังแหล่งปลูกอื่นทั่วประเทศ ข้อมูลนี้ตรงกันทั้งในงานวิจัยของกรมวิชาการเกษตร (2563) และฐานข้อมูล EPPO ที่อ้างรายงานศัตรูพืชทางการของไทยต่อ IPPC (2560)

ข่าวการระบาดยังมีต่อเนื่อง ปลายปี 2567 กรมวิชาการเกษตรร่วมกับองค์การบริหารส่วนจังหวัดสงขลาและกรมส่งเสริมการเกษตร แจกชีวภัณฑ์และแตนเบียนให้สวนมะพร้าวในคาบสมุทรสทิงพระและพื้นที่อื่นของจังหวัดสงขลา

นอกจากมะพร้าว กรมส่งเสริมการเกษตรระบุพืชอาศัยในวงศ์ปาล์มหลายชนิด รวมถึงปาล์มประดับที่ปลูกตามบ้านและรีสอร์ต

พืชอาศัย แหล่งที่ระบุ
มะพร้าว (รวมมะพร้าวน้ำหอม มะพร้าวกะทิ) กรมส่งเสริมการเกษตร, กรมวิชาการเกษตร (พืชอาศัยหลัก)
ตาลโตนด อินทผลัม หมาก ปาล์มน้ำมัน กรมส่งเสริมการเกษตร
ปาล์มประดับ: ตาลฟ้า ปาล์มหางกระรอก หมากเขียว หมากแดง กรมส่งเสริมการเกษตร
ปาล์มวอชิงตัน ปาล์มขวด ปาล์มพัดจีน ปาล์มบิสมาร์ก Lu et al. 2023 (รายชื่อพืชอาศัยในเอเชีย)

Lu และคณะระบุว่าความเสียหายชัดที่สุดในมะพร้าว ปาล์มบิสมาร์ก และหมากแดง ใครปลูกมะพร้าวเพื่อขายผล ความเสียหายของใบส่งผลถึงผลผลิตโดยตรง ติดตามราคามะพร้าวได้ที่หน้า ราคาผักผลไม้วันนี้

🍂 ลักษณะการทำลายของหนอนหัวดำมะพร้าว และอาการที่สังเกตได้

หนอนแทะกินผิวใบบริเวณใต้ทางใบ แล้วถักใยผสมกับมูลเป็นอุโมงค์ยาวตามทางใบและอาศัยอยู่ข้างใน หนอนชอบกินใบแก่ ทำให้ทางใบล่างแห้งเป็นสีน้ำตาลก่อน ถ้าระบาดรุนแรงจะลามไปทำลายก้านทางใบ จั่น และผล และต้นมะพร้าวอาจตายได้

ส่วนของต้น อาการ แหล่ง
ใต้ใบย่อย อุโมงค์ใยปนมูลยาวตามทางใบ มีหนอนหัวดำอยู่ข้างใน กรมส่งเสริมการเกษตร, กรมวิชาการเกษตร
ใบแก่ (ทางใบล่าง) ผิวใบถูกแทะ ใบแห้งเป็นสีน้ำตาล กรมส่งเสริมการเกษตร
ใบหลายใบ ถูกดึงมาติดกันเป็นแพด้วยใย กรมส่งเสริมการเกษตร, กรมวิชาการเกษตร
ก้านทางใบ จั่น ผล ถูกกัดกินเมื่อระบาดรุนแรง กรมส่งเสริมการเกษตร
ทั้งต้น ทรงพุ่มแห้งเป็นสีน้ำตาล ต้นอาจตายเมื่อระบาดรุนแรง กรมส่งเสริมการเกษตร, วารสารวิชาการเกษตร (2563)

ผลกระทบต่อผลผลิตมีรายงานในต่างประเทศ Lu และคณะ (2023) อ้างว่าในรัฐเกรละ อินเดีย ผลผลิตลดลงได้ถึง 45% ในปีถัดจากการระบาด และในพื้นที่ที่เพิ่งถูกรุกราน เช่น มาเลเซีย มีรายงานผลผลิตลดลงได้ถึง 60% เพราะใบที่ถูกกินเหลือพื้นที่สังเคราะห์แสงน้อยลง

อาการใบเหลืองแห้งของมะพร้าวมีหลายสาเหตุ ถ้าไม่พบอุโมงค์ใยใต้ใบเลยแต่ต้นเฉาทั้งต้นหรือโคนต้นเน่า อาจเป็นปัญหาที่ระบบรากหรือโคนต้น ลองเทียบกับบทความ โรครากเน่าโคนเน่า ก่อนตัดสินใจใช้สาร

🔍 วิธีสำรวจหนอนหัวดำในสวน และเกณฑ์ระดับการระบาด

ให้เริ่มสำรวจที่ทางใบแก่ด้านล่างของทรงพุ่ม เพราะหนอนชอบกินใบแก่ แล้วนับจำนวนทางใบที่ถูกทำลายต่อต้น กรมวิชาการเกษตร (ตามที่ฐานเศรษฐกิจรายงาน ปี 2567) ถือว่าต้นที่มีทางใบถูกทำลายมากกว่า 10 ใบขึ้นไปอยู่ในระดับรุนแรง

  • ดูจากระยะไกล หาต้นที่ทางใบล่างแห้งเป็นปื้นสีน้ำตาล ผิดจากต้นข้างเคียง
  • พลิกดูใต้ใบย่อย หาอุโมงค์ใยปนมูล และแกะดูว่ายังมีหนอนหรือดักแด้อยู่หรือไม่
  • ดูขนาดหนอน ถ้าเจอหนอนเล็กจำนวนมาก แปลว่าเพิ่งฟัก เป็นช่วงที่เชื้อบีทีได้ผลดี
  • นับทางใบที่ถูกทำลาย แยกต้นที่เกิน 10 ทางใบไว้จัดการแบบระบาดรุนแรง
  • ดูสวนข้างเคียง กรมวิชาการเกษตรแนะนำให้เฝ้าระวังในพื้นที่ใกล้เคียงและพื้นที่เสี่ยงด้วย

Lu และคณะ (2023) ระบุว่าอุโมงค์ใยมักอยู่ในทรงพุ่มที่สูงกว่า 10 เมตร ต้นมะพร้าวสูงจึงตรวจจากพื้นได้ยาก เป็นหลักทั่วไป ให้ใช้กล้องส่องทางไกลหรือดูทางใบที่ตัดลงมาประกอบ และจดบันทึกต้นที่พบไว้เป็นรายต้น เพื่อดูว่าการระบาดลดลงหลังจัดการหรือไม่

ระดับการระบาด เกณฑ์ วิธีที่กรมวิชาการเกษตรแนะนำ
น้อย / พื้นที่เฝ้าระวัง ทางใบถูกทำลายไม่ถึงระดับรุนแรง ตัดทางใบ พ่นเชื้อบีที ปล่อยแตนเบียน
รุนแรง ทางใบถูกทำลายมากกว่า 10 ใบขึ้นไปต่อต้น ใช้สารเคมี (พ่นในต้นเตี้ย ฉีดเข้าลำต้นในต้นสูง)

✂️ วิธีกำจัดหนอนหัวดำแบบไม่ใช้สาร และการใช้เชื้อบีที

เมื่อระบาดน้อย หน่วยงานรัฐแนะนำให้ตัดทางใบที่มีหนอนออกทันที ร่วมกับพ่นเชื้อบีที (Bacillus thuringiensis) อัตรา 80–100 ซีซี ต่อน้ำ 20 ลิตร ตามคำแนะนำของกรมส่งเสริมการเกษตร

  • ตัดทางใบที่ถูกทำลาย: กรมส่งเสริมการเกษตร (2566) ให้ตัดใบที่มีหนอนไปเผาทันที ส่วนเดลินิวส์ (2568) รายงานให้นำลงมาย่อยสลาย ฝังกลบ หรือจมน้ำทันที
  • เชื้อบีที (กรมส่งเสริมการเกษตร): ผสมสารจับใบตามฉลาก พ่นเมื่อหนอนฟักใหม่ 3 ครั้ง ห่างกัน 7–10 วัน ห้ามพ่นตอนแดดจัดเพราะเชื้อจะอ่อนแอลง และต้องเป็นเชื้อที่ขึ้นทะเบียนกับกรมวิชาการเกษตรแล้วเท่านั้น
  • เชื้อบีที (กรมวิชาการเกษตร): อัตราเดียวกัน พ่นทางใบต้นละ 5 ลิตร ช่วงเย็น ทุก 7 วัน ติดต่อกัน 3 ครั้ง
  • ไม่ย้ายต้นพันธุ์จากแหล่งระบาด: กรมส่งเสริมการเกษตรระบุไว้เป็นวิธีกล เพราะหนอนและดักแด้ติดไปกับใบได้
แผนภาพ 6 ขั้นตอนเลือกวิธีจัดการหนอนหัวดำมะพร้าว สำรวจ ระบาดน้อยใช้ตัดใบ เชื้อบีที และแตนเบียน ระบาดรุนแรงใช้พ่นสารในต้นเตี้ยและฉีดเข้าลำต้นในต้นสูง
ภาพที่ 2: ลำดับการจัดการหนอนหัวดำมะพร้าวตามระดับการระบาด สรุปจากคำแนะนำของกรมส่งเสริมการเกษตรและกรมวิชาการเกษตร

เชื้อบีทีต้องพ่นให้ทั่วใต้ใบที่หนอนกินอยู่ และกรมส่งเสริมการเกษตรให้พ่นช่วงที่หนอนฟักใหม่ ตาราง IRAC จัดเชื้อบีทีไว้ในกลุ่ม 11A ซึ่งต่างจากสารเคมีกลุ่มอื่นในบทความนี้ทั้งหมด จึงใช้สลับกลุ่มได้ดี

💡 ถามหาชีวภัณฑ์ฟรี
ปลายปี 2567 ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรสงขลา กรมวิชาการเกษตร แจกเชื้อบีทีให้เกษตรกรฟรี (ตามข่าวฐานเศรษฐกิจ) ถ้าสวนอยู่ในพื้นที่ระบาด ลองสอบถามสำนักงานเกษตรอำเภอหรือศูนย์วิจัยของกรมวิชาการเกษตรใกล้บ้านว่ามีชีวภัณฑ์หรือแตนเบียนแจกหรือไม่

🐝 ศัตรูธรรมชาติ แตนเบียนโกนีโอซัส บราคอน และแมลงหางหนีบ

แตนเบียนตัวเล็กสีดำเกาะอยู่บนตัวหนอนหัวดำสีเหลืองบนใบมะพร้าว
แตนเบียนโกนีโอซัสเบียนระยะหนอนของหนอนหัวดำ ปล่อยอัตรา 200 ตัวต่อไร่ช่วงเย็น (ภาพประกอบ)

ศัตรูธรรมชาติหลักที่ใช้ในไทยคือแตนเบียนโกนีโอซัส (Goniozus nephantidis) ซึ่งเบียนระยะหนอน ร่วมกับแตนเบียนบราคอน (Bracon hebetor) แตนเบียนไข่ทริโคแกรมมา และแตนเบียนดักแด้ Brachymeria nephantidis อัตราและรอบการปล่อยต่างกันตามเอกสารแต่ละฉบับ ดังตาราง

ศัตรูธรรมชาติ ระยะที่ควบคุม อัตราและรอบการปล่อย แหล่ง
แตนเบียนโกนีโอซัส Goniozus nephantidis หนอน 200 ตัว/ไร่/ครั้ง เดือนละครั้ง ปล่อยช่วงเย็นถึงพลบค่ำ กรมส่งเสริมการเกษตร (2566)
แตนเบียนโกนีโอซัส หนอน 200 ตัว/ไร่ ทุก 7 วัน 4 ครั้ง ช่วงเย็น กรมวิชาการเกษตร (ฐานเศรษฐกิจ 2567)
แตนเบียนบราคอน Bracon hebetor หนอน 200 ตัว/ไร่ กระจายทั่วแปลง 12 ครั้ง ห่างกัน 15 วัน กรมส่งเสริมการเกษตร (2566)
แตนเบียนไข่ทริโคแกรมมา Trichogramma sp. ไข่ 10 แผ่น (แผ่นละ 2,000 ตัว)/ไร่ 12 ครั้ง ห่างกัน 15 วัน กรมส่งเสริมการเกษตร (2566)
แตนเบียนดักแด้ Brachymeria nephantidis ดักแด้ 120 ตัว/ไร่ ทุก 7 วัน 4 ครั้ง ช่วงเย็น กรมวิชาการเกษตร (ฐานเศรษฐกิจ 2567)

แตนเบียนโกนีโอซัสถูกนำเข้าจากศรีลังกาเมื่อ 28 เมษายน 2555 ในโครงการจัดการแมลงศัตรูมะพร้าวแบบผสมผสานของกรมวิชาการเกษตร โครงการนั้นปล่อยแตนเบียนโกนีโอซัสกว่า 7 แสนตัว พบการเบียน 35% ในเดือนเมษายน 2557 และ 43% ในเดือนสิงหาคม 2557 เมื่อทำร่วมกับวิธีอื่น พื้นที่ระบาดรุนแรงลดจาก 5,814 ไร่ (ต.ค. 2555) เหลือ 448 ไร่ (ต.ค. 2557) หรือลดลงราว 92%

อีกทางเลือกคือแมลงหางหนีบสีดำ (Chelisoches morio) ซึ่งเป็นตัวห้ำ งานวิจัยในวารสารวิชาการเกษตร (2563) พบว่ากินหนอนหัวดำได้ทุกวัย ในแปลงที่ระบาดปานกลาง (สมุทรสาคร) อัตราปล่อย 8–32 ตัวต่อต้นให้ผลไม่ต่างกัน ผู้วิจัยจึงเสนอ 8 ตัวต่อต้นและปล่อยซ้ำในสัปดาห์ที่ 3 ส่วนแปลงที่ระบาดรุนแรง (กาญจนบุรี) อัตรา 32 ตัวต่อต้นได้ผลดีที่สุด และคุมหนอนให้อยู่ระดับต่ำได้นานถึง 3 สัปดาห์ ตัวเลขเหล่านี้เป็นผลการทดลอง ไม่ใช่คำแนะนำทางการ

💡 พ่นก่อน ปล่อยทีหลัง
แตนเบียนไวต่อสารเคมี ถ้าจำเป็นต้องพ่นสารในแปลงที่จะปล่อยแตน กรมส่งเสริมการเกษตรให้พ่นสารก่อนประมาณ 2 สัปดาห์แล้วจึงปล่อย เพื่อให้แตนเบียนที่ปล่อยมีโอกาสรอดและเบียนหนอนได้

🧪 หนอนหัวดำมะพร้าวใช้ยาอะไร คำแนะนำกรมวิชาการเกษตรและกรมส่งเสริมการเกษตร

สารที่หน่วยงานรัฐแนะนำมี 2 แบบ คือฉีดอีมาเมกติน เบนโซเอต (IRAC กลุ่ม 6) เข้าลำต้นในต้นสูง และพ่นสารกลุ่มไดอะไมด์ (IRAC กลุ่ม 28) หรือลูเฟนนูรอน (IRAC กลุ่ม 15) ใต้ใบในต้นเตี้ย ใช้เฉพาะเมื่อระบาดรุนแรง

เอกสารเตือนภัยปี 2566 (ข้อมูลกรมวิชาการเกษตรและกรมส่งเสริมการเกษตร) แบ่งตามความสูง 12 เมตร ส่วนคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตรที่ฐานเศรษฐกิจรายงาน (2567) ใช้อัตราฉีดต่ำกว่าเดิมและแบ่งเป็นต้นสูง 4–12 เมตร และสูงกว่า 12 เมตร และเดลินิวส์ (2568) รายงานว่าให้ฉีดเข้าลำต้นในต้นสูงตั้งแต่ 4 เมตร ส่วนการพ่นใช้เฉพาะต้นสูงน้อยกว่า 4 เมตร ก่อนใช้จริงควรถามสำนักงานเกษตรอำเภอว่าในพื้นที่ใช้คำแนะนำฉบับใด

สาร (ชื่อสามัญ) กลุ่ม IRAC วิธีใช้และอัตรา ที่มา
ฟลูเบนไดอะไมด์ (flubendiamide) 20% WG 28 ไดอะไมด์ ต้นสูงไม่ถึง 12 ม. อัตรา 5 กรัม ผสมน้ำ 20 ลิตร พ่นใต้ใบทั่วทรงพุ่ม 1–2 ครั้ง ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร (เดลินิวส์ 2568 รายงานอัตราเดียวกัน แต่ให้พ่นเฉพาะต้นสูงน้อยกว่า 4 ม.) เตือนภัย 8–21 มี.ค. 2566; เดลินิวส์ 2568
คลอแรนทรานิลิโพรล (chlorantraniliprole) 5.17% SC 28 ไดอะไมด์ ต้นสูงไม่ถึง 12 ม. อัตรา 20 มล. ผสมน้ำ 20 ลิตร พ่นใต้ใบ 1–2 ครั้ง ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร (เดลินิวส์ 2568 รายงานอัตราเดียวกัน แต่ให้พ่นเฉพาะต้นสูงน้อยกว่า 4 ม.) เตือนภัย 8–21 มี.ค. 2566; เดลินิวส์ 2568
ลูเฟนนูรอน (lufenuron) 5% EC 15 เบนโซอิลยูเรีย ต้นสูงไม่ถึง 12 ม. อัตรา 20 มล. ผสมน้ำ 20 ลิตร ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร มีพิษสูงต่อกุ้ง ห้ามใช้ใกล้บ่อเลี้ยงกุ้ง (เดลินิวส์ 2568 ระบุไว้ในกลุ่มสารพ่นสำหรับต้นสูงน้อยกว่า 4 ม.) เตือนภัย 8–21 มี.ค. 2566; เดลินิวส์ 2568
สปิโนแซด (spinosad) 12% SC 5 สปินโนซิน เดลินิวส์ (2568) รายงาน: ต้นสูงน้อยกว่า 4 ม. อัตรา 20 มล. ต่อน้ำ 20 ลิตร มีพิษสูงต่อผึ้ง เดลินิวส์ 2568
อีมาเมกติน เบนโซเอต (emamectin benzoate) 1.92% EC 6 อะเวอร์เมกติน ฉีดเข้าลำต้น ต้นสูงมากกว่า 12 ม. ขึ้นไป 30 มล./ต้น ไม่ต้องผสมน้ำ ห้ามใช้กับมะพร้าวน้ำหอม มะพร้าวกะทิ และมะพร้าวทำน้ำตาล กรมส่งเสริมการเกษตร (2566)
อีมาเมกติน เบนโซเอต 1.92% EC 6 อะเวอร์เมกติน ฉีดเข้าลำต้น ต้นสูง 4–12 ม. 5 มล./ต้น ต้นสูงเกิน 12 ม. 10 มล./ต้น ไม่แนะนำในต้นต่ำกว่า 4 ม. คำแนะนำกรมวิชาการเกษตร (ฐานเศรษฐกิจ 2567); เดลินิวส์ 2568
อะบาเมกติน (abamectin) 1.8% EC 6 อะเวอร์เมกติน เดลินิวส์ (2568) รายงาน: ฉีดเข้าลำต้น ต้นสูง 4–12 ม. 15 มล./ต้น ต้นสูงเกิน 12 ม. 30 มล./ต้น เดลินิวส์ 2568

เรื่องการพ่นสาร กรมส่งเสริมการเกษตรให้ใช้ในพื้นที่ระบาดรุนแรงที่ไม่มีการปล่อยแตนเบียน พ่นใต้ใบ 1–2 ครั้ง ด้วยเครื่องพ่นที่ปรับแรงดันได้และมีแรงดันไม่น้อยกว่า 30 บาร์ เพราะต้องส่งละอองขึ้นไปถึงใต้ทางใบของต้นมะพร้าว เดลินิวส์ (2568) รายงานว่าการพ่นมีผลราว 2 สัปดาห์ และสำหรับมะพร้าวกะทิ มะพร้าวน้ำหอม และมะพร้าวทำน้ำตาลที่ต้นเตี้ยกว่า 12 เมตร การพ่นทรงพุ่มคือวิธีที่เอกสารปี 2566 เปิดให้ใช้เมื่อระบาดรุนแรง

⚠️ ความปลอดภัยในการใช้สาร
อ่านฉลากก่อนใช้ทุกครั้ง ใช้ตามอัตราบนฉลากหรือตามคำแนะนำของหน่วยงานรัฐเท่านั้น สวมถุงมือ หน้ากาก แว่นตา และเสื้อแขนยาว โดยเฉพาะเมื่อพ่นขึ้นที่สูงซึ่งละอองตกใส่ตัวผู้พ่นได้ง่าย เว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามที่ฉลากกำหนด ห้ามใช้ลูเฟนนูรอนใกล้บ่อกุ้ง และหลีกเลี่ยงสปิโนแซดช่วงที่มีผึ้งลงตอมจั่นมะพร้าว

💉 การฉีดสารเข้าลำต้นมะพร้าว ทำอย่างไร และข้อห้าม

โคนลำต้นมะพร้าวที่มีรูเจาะเอียงสองรูอยู่ตรงข้ามกัน ปิดรูด้วยดินน้ำมัน
การฉีดสารเข้าลำต้น เจาะรูเอียง 45 องศา สูงจากพื้นราว 1 เมตร แล้วปิดรูด้วยดินน้ำมัน (ภาพประกอบ)

การฉีดสารเข้าลำต้นคือการเจาะรูที่โคนต้นแล้วฉีดอีมาเมกติน เบนโซเอตแบบเข้มข้นเข้าไป ให้สารเคลื่อนขึ้นไปถึงใบที่หนอนกิน กรมส่งเสริมการเกษตร (2566) ระบุว่าป้องกันได้นานกว่า 3 เดือน และห้ามใช้กับมะพร้าวน้ำหอม มะพร้าวกะทิ และมะพร้าวที่ใช้ทำน้ำตาล

  1. ใช้กับต้นสูงมากกว่า 12 เมตรขึ้นไปตามเอกสารกรมส่งเสริมการเกษตรปี 2566 (คำแนะนำที่สื่อรายงานปี 2567–2568 ให้ใช้ได้ตั้งแต่ต้นสูง 4 เมตร)
  2. เจาะรูเอียงลง 45 องศา 2 รูตรงข้ามกัน ลึก 10–15 ซม. สูงจากพื้นประมาณ 1 เมตร
  3. ฉีดอีมาเมกติน เบนโซเอต 1.92% EC แบบไม่ผสมน้ำ รูละ 15 มล. รวม 30 มล. ต่อต้น ตามเอกสารปี 2566
  4. ปิดรูด้วยดินน้ำมันทันทีเพื่อไม่ให้สารไหลย้อนออก

เดลินิวส์ (2568) รายงานวิธีให้เจาะ 1–2 รู สูงจากพื้น 0.5–1 เมตร ด้วยดอกสว่านขนาด 3–4 หุน ฉีดในอัตรา 5 หรือ 10 มล. ต่อต้นตามความสูง และระบุว่าป้องกันได้ราว 90 วัน

ที่มาของวิธีนี้คือโครงการของกรมวิชาการเกษตรช่วงปี 2555–2558 ที่ฉีดอีมาเมกติน เบนโซเอต 1.92% EC 30 มล. ต่อต้นให้มะพร้าว 3,422 ต้น ได้อัตราการตายของหนอน 70–100% ที่ 30–90 วันหลังฉีด และยังสูงกว่า 30% เมื่อผ่านไป 1 ปี โครงการเดียวกันกำหนดให้ใช้เฉพาะต้นสูง 12 เมตรขึ้นไป และไม่ใช้กับมะพร้าวน้ำหอมและมะพร้าวกะทิ

กรมส่งเสริมการเกษตรระบุว่าการฉีดยังควบคุมด้วงแรดมะพร้าว ด้วงงวงมะพร้าว และแมลงดำหนามมะพร้าวได้ด้วย แต่แหล่งที่เปิดได้ไม่ได้ให้ข้อมูลสารตกค้างในน้ำมะพร้าว จึงต้องยึดข้อห้ามตามเอกสารอย่างเคร่งครัด

⚠️ ข้อห้ามการฉีดเข้าลำต้น
อย่าฉีดสารเข้าลำต้นมะพร้าวน้ำหอม มะพร้าวกะทิ และมะพร้าวที่ใช้ทำน้ำตาล ตามข้อห้ามของกรมส่งเสริมการเกษตร และอย่าเพิ่มอัตราเกินคำแนะนำ Lu และคณะ (2023) เตือนว่าสารฉีดเข้าลำต้นอาจกระทบแมลงผสมเกสรและมดตัวห้ำ

🔁 ป้องกันการดื้อยาและลำดับการใช้สารร่วมกับแตนเบียน

หลักป้องกันการดื้อยาคือไม่ใช้สารกลุ่ม IRAC เดียวกันซ้ำติดต่อกันนาน สารที่แนะนำสำหรับหนอนหัวดำกระจายอยู่หลายกลุ่ม ตามตาราง IRAC ฉบับ 11.5 ได้แก่ กลุ่ม 6 (อีมาเมกติน เบนโซเอต อะบาเมกติน) กลุ่ม 28 (ฟลูเบนไดอะไมด์ คลอแรนทรานิลิโพรล) กลุ่ม 15 (ลูเฟนนูรอน) กลุ่ม 5 (สปิโนแซด) และกลุ่ม 11A (เชื้อบีที)

  • ฟลูเบนไดอะไมด์และคลอแรนทรานิลิโพรลอยู่กลุ่ม 28 เหมือนกัน ถ้าพ่นรอบแรกด้วยตัวหนึ่ง รอบถัดไปไม่ควรใช้อีกตัวเป็นการสลับ
  • อีมาเมกติน เบนโซเอตกับอะบาเมกตินอยู่กลุ่ม 6 เหมือนกัน การเปลี่ยนจากตัวหนึ่งไปอีกตัวไม่ถือเป็นการสลับกลุ่ม
  • ใช้เชื้อบีทีและแตนเบียนเป็นหลักในช่วงระบาดน้อย เพื่อลดจำนวนครั้งที่ต้องใช้สารเคมี
  • ใช้สารตามจำนวนครั้งที่คำแนะนำกำหนด (พ่น 1–2 ครั้ง) หลักเดียวกับแมลงศัตรูพืชอื่น เช่น เพลี้ยแป้ง

ลำดับที่เอกสารของกรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำคือ ถ้าระบาดรุนแรงและต้องการใช้แตนเบียนด้วย ให้พ่นสารก่อนประมาณ 2 สัปดาห์ แล้วจึงปล่อยแตนเบียน Lu และคณะ (2023) ก็เตือนว่าสารฉีดเข้าลำต้นและสารออกฤทธิ์กว้างอาจกระทบสิ่งมีชีวิตที่ไม่ใช่เป้าหมาย เช่น มดตัวห้ำและแมลงผสมเกสร

🆚 หนอนหัวดำต่างจากแมลงดำหนามมะพร้าวและด้วงแรดอย่างไร

สามศัตรูนี้ทำให้ใบมะพร้าวเสียหายเหมือนกัน แต่ทำลายคนละตำแหน่ง หนอนหัวดำกินใบแก่ด้านล่างและมีอุโมงค์ใย แมลงดำหนามกินใบอ่อนที่ยังไม่คลี่ ส่วนด้วงแรดเจาะกินโคนทางและยอด ข้อมูลอาการในตารางมาจากเอกสารเตือนภัยปี 2566 ของกรมวิชาการเกษตร ส่วนแตนเบียนบราคอนของหนอนหัวดำมาจากเอกสารของกรมส่งเสริมการเกษตร

ประเด็น หนอนหัวดำมะพร้าว แมลงดำหนามมะพร้าว ด้วงแรดมะพร้าว
ตำแหน่งที่ทำลาย ใต้ใบแก่ ทางใบล่าง ใบอ่อนที่ยังไม่คลี่ (ยอด) โคนทางใบและยอดอ่อน
สิ่งที่เห็น อุโมงค์ใยปนมูล ใบแห้งน้ำตาล ใบติดกันเป็นแพ ใบคลี่ออกมาเป็นสีน้ำตาลอ่อน มองไกลเห็นยอดขาว (มะพร้าวหัวหงอก) ใบใหม่แหว่งเป็นรูปหางปลา
ระยะที่ทำลาย หนอน หนอนและตัวเต็มวัย ตัวเต็มวัย (หนอนอยู่ในกองซาก)
ศัตรูธรรมชาติที่ใช้ แตนเบียนโกนีโอซัส บราคอน แตนเบียน Asecodes hispinarum เชื้อราเขียว Metarhizium

สวนเดียวอาจมีศัตรูทั้งสามชนิดพร้อมกัน ถ้าเห็นทั้งยอดขาวและทางใบล่างแห้ง ให้ตรวจแยกทีละอาการ เพราะแตนเบียนแต่ละชนิดใช้ได้กับศัตรูเป้าหมายของมันเท่านั้น

🛡️ วิธีป้องกันหนอนหัวดำมะพร้าวระยะยาว และการเคลื่อนย้ายต้นพันธุ์

หัวใจของการป้องกันคือไม่นำหนอนเข้าสวน และจับการระบาดให้ได้ตั้งแต่ระยะเริ่มต้น กรมส่งเสริมการเกษตรและกรมวิชาการเกษตรระบุตรงกันว่าไม่ควรเคลื่อนย้ายต้นพันธุ์มะพร้าวหรือพืชตระกูลปาล์มจากแหล่งที่มีการระบาด

  • ซื้อต้นพันธุ์มะพร้าวและปาล์มประดับจากแหล่งที่ไม่มีการระบาด และตรวจใต้ใบทุกต้นก่อนนำเข้าสวน
  • ถ้าจำเป็นต้องเคลื่อนย้ายต้นพันธุ์ เอกสารปี 2566 ระบุว่าใช้วิธีพ่นสารตามคำแนะนำเพื่อป้องกันการแพร่กระจายได้
  • สำรวจทางใบแก่สม่ำเสมอ และตัดทางใบที่พบหนอนออกไปทำลายทันที อย่ากองทิ้งไว้ในสวน
  • ในพื้นที่เฝ้าระวังและพื้นที่ระบาดน้อย ใช้เชื้อบีทีและแตนเบียนก่อนสารเคมี ตามแนวทางของกรมวิชาการเกษตร
  • จัดการพร้อมกันทั้งชุมชน โครงการแปลงใหญ่ของกรมวิชาการเกษตรที่ทำเป็นพื้นที่กว้างลดพื้นที่ระบาดรุนแรงได้ราว 92%
  • บำรุงต้นให้แตกใบใหม่ได้ดีหลังถูกทำลาย ใช้ เครื่องมือคำนวณปุ๋ย ช่วยคำนวณปุ๋ย

เป็นหลักทั่วไป ต้นที่ใบถูกกินไปมากจะฟื้นได้ช้า Lu และคณะ (2023) อ้างข้อมูลจากอินเดียว่าผลผลิตมักกลับมาปกติในราวปีที่ 4 หลังการระบาด การป้องกันไม่ให้ระบาดรุนแรงตั้งแต่แรกจึงคุ้มกว่าการแก้ไขภายหลังมาก

📚 แหล่งอ้างอิง

🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?

เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ

ลงขายต้นไม้ฟรี ไม่มีค่าธรรมเนียม

❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

+ หนอนหัวดำมะพร้าวคืออะไร มาจากไหน

หนอนหัวดำมะพร้าวคือหนอนของผีเสื้อกลางคืน Opisina arenosella ที่วัยแรกหัวสีดำ ตัวสีเหลือง ถักใยปนมูลเป็นอุโมงค์กินใต้ใบมะพร้าวจนใบแห้ง เป็นแมลงต่างถิ่นที่น่าจะมีถิ่นกำเนิดในศรีลังกา และอาจรวมถึงบางส่วนของอินเดียตอนใต้ ในไทยพบระบาดครั้งแรกปี 2550 ที่จังหวัดประจวบคีรีขันธ์

+ หนอนหัวดำมะพร้าว วงจรชีวิตกี่วัน

ตามข้อมูลกรมส่งเสริมการเกษตร ระยะไข่ 4–5 วัน หนอน 32–48 วัน และดักแด้ 9–11 วัน รวมไข่ถึงผีเสื้อราว 45–64 วัน ตัวเมียวางไข่ได้ 49–490 ฟอง ระยะหนอนเป็นระยะเดียวที่กินใบและยาวที่สุด

+ หนอนหัวดำมะพร้าวใช้ยาอะไร

เมื่อระบาดรุนแรง เอกสารปี 2566 ให้ต้นเตี้ยกว่า 12 เมตรพ่นใต้ใบด้วยฟลูเบนไดอะไมด์ 20% WG 5 กรัม หรือคลอแรนทรานิลิโพรล 5.17% SC 20 มล. หรือลูเฟนนูรอน 5% EC 20 มล. ผสมน้ำ 20 ลิตร ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร และต้นสูงฉีดอีมาเมกติน เบนโซเอต 1.92% EC (IRAC 6) เข้าลำต้น แต่ตามที่สื่อรายงานในปี 2567–2568 การพ่นใช้เฉพาะต้นสูงน้อยกว่า 4 เมตร ส่วนต้น 4–12 เมตรและสูงกว่า 12 เมตรใช้การฉีดเข้าลำต้น ถ้าระบาดน้อยให้ใช้เชื้อบีทีและแตนเบียนก่อน

+ มะพร้าวน้ำหอมฉีดยาเข้าลำต้นได้ไหม

ไม่ได้ กรมส่งเสริมการเกษตรห้ามฉีดสารเข้าลำต้นกับมะพร้าวน้ำหอม มะพร้าวกะทิ และมะพร้าวที่ใช้ทำน้ำตาล มะพร้าวกลุ่มนี้ให้ใช้การตัดใบ เชื้อบีที และแตนเบียน ถ้าระบาดรุนแรงและต้นสูงต่ำกว่า 12 เมตร เอกสารปี 2566 ให้พ่นสารใต้ใบตามคำแนะนำ ส่วนต้นที่สูงกว่านั้นเอกสารไม่ได้ให้ทางเลือกสารเคมีไว้ ควรปรึกษาสำนักงานเกษตรอำเภอ

+ กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำกำจัดหนอนหัวดำมะพร้าวอย่างไร

กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำให้ตัดใบที่มีหนอนไปเผาทันที ไม่ย้ายต้นพันธุ์จากแหล่งระบาด พ่นเชื้อบีที 80–100 ซีซีต่อน้ำ 20 ลิตร 3 ครั้งห่างกัน 7–10 วัน ปล่อยแตนเบียนโกนีโอซัส 200 ตัวต่อไร่ และใช้สารเคมีเฉพาะเมื่อระบาดรุนแรง โดยพ่นสารก่อนปล่อยแตนเบียนราว 2 สัปดาห์

💥 ลักษณะการทำลาย

ลักษณะความเสียหายที่เกิดจากการทำลายของแมลง

ใต้ใบ: อุโมงค์ใยปนมูลยาวตามทางใบ มีหนอนหัวดำอยู่ข้างใน
ที่ใบแก่: ผิวใบถูกแทะ ใบแห้งเป็นสีน้ำตาล เริ่มจากทางใบล่าง
ที่ใบ: ใบย่อยหลายใบถูกดึงติดกันเป็นแพด้วยใย
ที่ก้านทางใบ: ถูกกัดกินเมื่อระบาดรุนแรง
ที่จั่นและผล: ถูกกัดกินเมื่อระบาดรุนแรง
ทั้งต้น: ทรงพุ่มแห้งเป็นสีน้ำตาล ต้นอาจตาย

🛒 สินค้าแนะนำสำหรับกำจัดแมลง

⚡ ผลิตภัณฑ์คุณภาพที่แนะนำสำหรับการกำจัดและป้องกัน