โรคแคงเกอร์

พบใน มะนาว มะกรูด ส้มโอ และอีก 4 ชนิด

เกิดจากแบคทีเรีย ไม่ใช่เชื้อรา

ติดต่อทางน้ำฝนกระเซ็นและลม ระยะไกลมากับกิ่งพันธุ์และเครื่องมือ

เชื้อสาเหตุ
Xanthomonas citri subsp. citri
แพร่ระบาดทาง
น้ำฝนกระเซ็น, ลมที่มากับฝน, กิ่งพันธุ์และต้นพันธุ์ติดเชื้อ, เครื่องมือตัดแต่ง และอื่น ๆ
พืชที่พบบ่อย (7 ชนิด)
มะนาว มะกรูด ส้มโอ ส้มเขียวหวาน ส้ม เลมอน เกรปฟรุต
อัปเดตล่าสุด
15 พ.ย. 2569
กิ่งมะนาวมีผลสีเขียวที่เป็นแผลสะเก็ดนูนสีน้ำตาลขรุขระ ล้อมด้วยวงสีเหลือง และใบมีแผลนูนสีน้ำตาลมีวงเหลือง
7 ชนิดพืชที่พบโรคนี้
📌

สรุปสั้น (TL;DR)

อ่าน 30 วินาที
  • 1 โรคแคงเกอร์ เกิดจากแบคทีเรีย Xanthomonas citri subsp. citri ไม่ใช่เชื้อรา พบในมะนาว มะกรูด ส้มโอ ส้มเขียวหวาน
  • 2 อาการเด่น: แผลนูนแข็ง กลางยุบ ขอบยก มีวงสีเหลือง เห็นชัดด้านหลังใบ ผลเป็นสะเก็ดและอาจแตก
  • 3 ติดต่อทางน้ำฝนกระเซ็นและลมแรง ระยะไกลมากับกิ่งพันธุ์และเครื่องมือ
  • 4 หนอนชอนใบไม่ใช่พาหะ แต่รอยชอนเป็นทางให้เชื้อเข้า เริ่มพ่นเมื่อยอดถูกทำลายเกิน 50%
  • 5 ยา: คอปเปอร์ออกซีคลอไรด์ 30–50 ก. / คิวปรัสออกไซด์ 10–15 ก. / คอปเปอร์ไฮดรอกไซด์ 15–20 ก. ต่อน้ำ 20 ลิตร ทุก 7–10 วัน (กรมวิชาการเกษตร)
  • 6 แผลเดิมไม่หาย ต้องตัดแหล่งเชื้อและป้องกันใบอ่อนรุ่นใหม่ เชื้อในแผลกิ่งอยู่ได้ราว 5 ปี

📋 ภาพรวมโรค

โรคแคงเกอร์ (citrus canker) คือโรคของพืชตระกูลส้มที่เกิดจากเชื้อแบคทีเรีย Xanthomonas citri subsp. citri ทำให้ใบ กิ่ง และผลเป็นแผลนูนแข็งคล้ายสะเก็ด ตรงกลางแผลยุบ และบนใบมักมีวงสีเหลืองล้อมรอบ พบในมะนาว มะกรูด ส้มโอ และส้มเขียวหวาน

🦠
แบคทีเรีย
Xanthomonas citri
🌡️
25–35 °C
ช่วงอุณหภูมิที่เหมาะกับโรค
🍃
6 สัปดาห์
ช่วงเสี่ยงหลังแตกใบอ่อน
🧪
M01
สารทองแดง พ่นทุก 7–10 วัน

บทความนี้รวบรวมจากเอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตร รายงานวิจัยของกรมวิชาการเกษตร และเอกสารของ UF/IFAS และ EPPO ครอบคลุมอาการแคงเกอร์มะนาวและแคงเกอร์ส้ม การติดต่อ บทบาทของหนอนชอนใบ วิธีรักษา และสารกลุ่มทองแดงพร้อมอัตราตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร

🔬 โรคแคงเกอร์ คือ อะไร เกิดจากอะไร

โรคแคงเกอร์เกิดจากเชื้อแบคทีเรีย ไม่ใช่เชื้อรา เอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรทุกฉบับระบุเชื้อ Xanthomonas citri subsp. citri ซึ่งในเอกสารเก่าอาจใช้ชื่อ Xanthomonas axonopodis pv. citri หรือ X. campestris pv. citri ตามที่ EPPO รวบรวมไว้

เชื้อเข้าพืชทางปากใบและทางบาดแผล แล้วกระตุ้นให้เซลล์ผิวพืชแบ่งตัวเพิ่มจำนวนผิดปกติจนเกิดแผลนูนเป็นสะเก็ด ซึ่งเป็นที่มาของลักษณะแผลแคงเกอร์ EPPO ระบุว่าเชื้อน่าจะมีถิ่นกำเนิดในอนุทวีปอินเดีย และปัจจุบันกระจายไปหลายทวีป หลายประเทศจัดเป็นศัตรูพืชกักกัน เช่น สหภาพยุโรป

หมายเหตุ คำว่า “โรคแคงเกอร์ในนก” ที่คนค้นหาเป็นโรคของสัตว์ปีก คนละเรื่องกับโรคพืชในบทความนี้

ชื่อไทย โรคแคงเกอร์ แคงเกอร์มะนาว แคงเกอร์ส้ม
ชื่อภาษาอังกฤษ Citrus canker, Asiatic citrus canker
เชื้อสาเหตุ แบคทีเรีย Xanthomonas citri subsp. citri (ชื่อเดิม X. axonopodis pv. citri)
ประเภท โรคจากเชื้อแบคทีเรีย
พืชที่เป็นโรคในไทย มะนาว มะกรูด ส้มโอ ส้มเขียวหวาน (กรมวิชาการเกษตร)
สัญญาณที่เห็น แผลนูนแข็งสีน้ำตาล กลางแผลยุบ ขอบยก มีวงสีเหลืองล้อมบนใบ เห็นชัดด้านหลังใบ
การแพร่ระบาด น้ำฝนกระเซ็น ลมที่มากับฝน กิ่งพันธุ์ติดเชื้อ เครื่องมือตัดแต่ง คนงาน
ตัวเร่งโรค แผลจากหนอนชอนใบส้ม ช่วงแตกใบอ่อนที่มีฝน
สารที่กรมวิชาการเกษตรแนะนำ สารกลุ่มทองแดง (FRAC M01) 3 ชนิด พ่นทุก 7–10 วัน 2–3 ครั้ง

🍋 อาการโรคแคงเกอร์ ที่ใบ กิ่ง และผล

อาการของโรคแคงเกอร์เริ่มจากจุดช้ำฉ่ำน้ำเล็ก ๆ แล้วนูนขึ้นเป็นแผลสีเหลืองอ่อน ต่อมาแผลแข็งเป็นสีน้ำตาลเข้ม กลางแผลยุบ ขอบยกขึ้น บนใบจะมีวงสีเหลืองล้อมรอบ ส่วนบนกิ่งไม่มีวงเหลือง ทั้งหมดนี้ตามคำบรรยายในเอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตร

ที่ใบ

  • ระยะแรก: จุดช้ำฉ่ำน้ำ EPPO อธิบายว่าเริ่มเป็นจุดเล็กเท่าหัวเข็มที่ดูมันวาวทางด้านใต้ใบ
  • ระยะต่อมา: นูนเป็นตุ่มสีเหลืองอ่อนและฟู แล้วแข็งเป็นสีน้ำตาลเข้ม กลางแผลยุบ ขอบยก มีวงเหลืองล้อม
  • ตำแหน่ง: พบแผลได้ทั้งสองด้านของใบ แต่เห็นชัดที่ด้านหลังใบ
  • ก้านใบ: ถ้าลามถึงก้านใบ ใบจะเหลืองและร่วงก่อนกำหนด

ที่กิ่ง

  • แผลคล้ายบนใบแต่ไม่มีวงเหลือง แผลแตก แข็ง สีน้ำตาล รูปร่างไม่แน่นอน ลามรอบกิ่งหรือตามความยาวกิ่ง
  • แผลบนกิ่งเป็นแหล่งเชื้อระยะยาว EPPO ระบุว่าเชื้อในแผลกิ่งอยู่ได้นานราว 5 ปี

ที่ผล

  • เริ่มเป็นแผลเดี่ยวกลมฝังในผิวเปลือก แล้วขยายเป็นสะเก็ดขรุขระรูปร่างไม่แน่นอน มีวงเหลืองล้อม
  • บางครั้งผลแตกตามรอยแผล ถ้าเป็นตอนผลอ่อนคุณภาพผลจะต่ำ ถ้ารุนแรงผลร่วง
  • แผลบนผลไม่ลึกถึงเนื้อ EPPO ระบุว่าแอ่งแผลไม่ลงลึกในเปลือก แต่ผลที่มีสะเก็ดขายได้ราคาต่ำ

UF/IFAS เสริมว่าแผลเก่ามักดำคล้ำขึ้นเพราะมีเชื้อราที่อาศัยซากเนื้อเยื่อเข้ามาอยู่ร่วม จึงอย่าสรุปจากสีดำว่าเป็นโรคอื่นทันที ให้ดูที่ลักษณะแผลนูนแข็ง กลางยุบ และวงเหลือง ซึ่งเป็นจุดเด่นของโรคแคงเกอร์

💡 ลูบใต้ใบ ถ้าสากนูนให้ระวัง
พลิกดูด้านหลังใบอ่อนเสมอ แผลแคงเกอร์ระยะแรกเห็นชัดด้านหลังใบก่อน ถ้าเอานิ้วลูบแล้วรู้สึกสากนูน และรอบแผลมีวงเหลือง ให้สงสัยโรคแคงเกอร์ไว้ก่อน

🔄 โรคแคงเกอร์ติดต่อทางไหน และวงจรโรค

โรคแคงเกอร์ติดต่อทางน้ำฝนที่กระเซ็นและลมที่มากับฝนเป็นหลัก ส่วนการระบาดข้ามสวนหรือข้ามจังหวัดมักมากับกิ่งพันธุ์ ต้นกล้า เครื่องมือ และคน เมื่อแผลเปียกน้ำ เชื้อจะไหลออกจากแผลแล้วถูกพาไปยังใบอ่อนและผลอ่อนต้นข้าง ๆ

แผนภาพวงจรโรคแคงเกอร์ เชื้อจากแผลเก่าบนกิ่งและใบถูกน้ำฝนและลมพาไป เข้าทางปากใบและแผลหนอนชอนใบของใบอ่อนและผลอ่อน แล้วเกิดแผลนูนมีวงเหลือง
ภาพที่ 1: วงจรโรคแคงเกอร์ แหล่งเชื้อสำคัญคือแผลเก่าบนกิ่ง และช่วงเสี่ยงคือช่วงแตกใบอ่อนที่ตรงกับฝน
  • ฝนกับลม: UF/IFAS ระบุว่าลมเร็วเกินราว 18 ไมล์ต่อชั่วโมง (ประมาณ 8 เมตรต่อวินาที) ช่วยดันเชื้อเข้าปากใบหรือบาดแผล EPPO ระบุการกระจายในสวนด้วยฝนที่มีลมตั้งแต่ราว 8 เมตรต่อวินาที และพายุใหญ่อาจพาเชื้อไปได้ถึงราว 50 กิโลเมตร
  • การให้น้ำ: UF/IFAS Citrus Research ระบุการให้น้ำแบบพ่นจากด้านบนและน้ำท่วมขังเป็นอีกทางที่เชื้อกระจาย
  • กิ่งพันธุ์และต้นกล้า: UF/IFAS ระบุว่าการระบาดระยะไกลมักมากับกิ่งพันธุ์ ต้นตอ และต้นติดตาที่เป็นโรค ตรงกับคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตรให้เลือกกิ่งพันธุ์จากแหล่งที่ไม่มีโรค
  • เครื่องมือและคน: เชื้อติดมือ เสื้อผ้า และเครื่องมือได้ โดยเฉพาะเมื่อต้นยังเปียก (UF/IFAS) EPPO ระบุว่าบนพื้นผิวแห้งที่ไม่ใช่พืชเชื้ออยู่ได้ราว 24–72 ชั่วโมง
  • ใบร่วงบนดิน: เชื้อในแผลบนใบแห้งที่ร่วงอยู่ได้เพียงไม่กี่เดือนและมีจำนวนน้อย (EPPO) การเก็บใบร่วงออกนอกแปลงจึงช่วยลดเชื้อ

ใบที่ติดเชื้อง่ายที่สุดคือใบอ่อนที่ขยายได้ราวครึ่งถึงสองในสามของขนาดเต็ม (EPPO) UF/IFAS ระบุว่าการติดเชื้อบนใบและกิ่งเกือบทั้งหมดเกิดภายใน 6 สัปดาห์แรกหลังเริ่มแตกยอด ยกเว้นเมื่อมีหนอนชอนใบหรือลมพายุแรง ส่วนผลส้มยังติดเชื้อได้นาน 60–90 วันหลังกลีบดอกร่วง และเกรปฟรุตนานถึง 120 วัน

🐛 หนอนชอนใบ ตัวเร่งโรคแคงเกอร์มะนาว

ใบอ่อนมะนาวบิดงอ มีทางสีขาวเงินคดเคี้ยวของหนอนชอนใบ และมีแผลนูนสีน้ำตาลวงเหลืองตามแนวทางชอน
รอยชอนของหนอนชอนใบเป็นทางให้เชื้อแคงเกอร์เข้าใบอ่อนได้ง่าย

หนอนชอนใบส้มไม่ได้เป็นพาหะนำเชื้อแคงเกอร์ แต่รอยที่หนอนชอนไชใต้ผิวใบเป็นแผลเปิดที่หายช้า เชื้อจึงเข้าได้ง่าย จำนวนแผลและขนาดแผลเพิ่มขึ้นมาก (UF/IFAS) กรมวิชาการเกษตรจึงให้กำจัดหนอนชอนใบควบคู่ไปกับการป้องกันโรคแคงเกอร์ทุกครั้ง โดยเฉพาะช่วงแตกใบอ่อน

  • ลักษณะการทำลาย: ผีเสื้อวางไข่ใต้ใบใกล้เส้นกลางใบ หนอนกัดกินอยู่ใต้ผิวใบ เห็นเป็นทางสีขาวคดเคี้ยว ใบบิดงอไปด้านที่มีหนอน ถ้าระบาดมากจะทำลายกิ่งอ่อนและผลอ่อนด้วย (กรมวิชาการเกษตร ม.ค. 2569)
  • ไม่ใช่พาหะ: UF/IFAS ระบุชัดว่าหนอนชอนใบไม่ได้ถ่ายทอดเชื้อ แต่ทางที่หนอนชอนทำให้ใบอ่อนแอ จำนวนแผลและปริมาณเชื้อในสวนจึงเพิ่มขึ้น
  • เกณฑ์เริ่มพ่น: สำรวจช่วงใบอ่อนแตก สุ่มแปลงละ 10 ต้น ต้นละ 5 ยอด ถ้ายอดที่ถูกทำลายเกิน 50% ของยอดที่สำรวจ ให้พ่นสารฆ่าแมลง (กรมวิชาการเกษตร)
  • บังคับยอดให้แตกพร้อมกัน: ช่วยให้คุมหนอนได้ง่าย ลดจำนวนครั้งที่ต้องพ่น และรักษาศัตรูธรรมชาติ และให้เก็บใบอ่อนที่ถูกทำลายมากไปทำลาย
สารฆ่าแมลง (หนอนชอนใบส้ม) กลุ่ม IRAC อัตราต่อน้ำ 20 ลิตร
ปิโตรเลียมสเปรย์ออยล์ (petroleum spray oil) 83.9% EC UNM (ออกฤทธิ์ทางกายภาพ) 40 มล. ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
อิมิดาโคลพริด (imidacloprid) 70% WG 4A 2 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
โคลไทอะนิดิน (clothianidin) 16% SG 4A 5 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
ไทอะมีทอกแซม (thiamethoxam) 25% WG 4A 5 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
ฟิโพรนิล (fipronil) 5% SC 2B 20 มล. ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
ลูเฟนนูรอน (lufenuron) 5% EC 15 20 มล. ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
อะบาเมกติน (abamectin) 1.8% EC 6 20 มล. ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
โพรฟีโนฟอส (profenofos) 50% EC 1B 30 มล. ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
ไบเฟนทริน (bifenthrin) 2.5% EC 3A 20 มล. ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร

อัตราในตารางมาจากเอกสารเตือนภัยหนอนชอนใบส้มและโรคแคงเกอร์ของกรมวิชาการเกษตร ช่วง 7–20 มกราคม 2569 (พ่นให้ทั่วทั้งหลังใบและหน้าใบ) ส่วนปิโตรเลียมออยล์ เอกสารระบุว่าต้องใช้ปริมาณน้ำมากกว่าการพ่นสารทั่วไปเพื่อให้สารเคลือบใบ รหัสกลุ่ม IRAC อ้างอิงตาราง CropLife Australia ปี 2026 อิมิดาโคลพริด โคลไทอะนิดิน และไทอะมีทอกแซมอยู่กลุ่ม 4A เดียวกัน รอบถัดไปจึงไม่ควรใช้สารในกลุ่ม 4A ซ้ำ

🌿 แคงเกอร์มะนาว แคงเกอร์ส้ม ส้มโอ และมะกรูด ต่างกันอย่างไร

ผลส้มโอสีเขียวบนต้นมีแผลสะเก็ดนูนสีน้ำตาลกระจายบนผิวเปลือก บางแผลมีวงสีเหลือง
แผลแคงเกอร์บนผลส้มโอทำให้ผิวเป็นสะเก็ด และเป็นปัญหาสำหรับส้มโอส่งออก

เชื้อชนิดเดียวกันทำให้เกิดโรคแคงเกอร์ในมะนาว มะกรูด ส้มโอ และส้มเขียวหวาน อาการหลักเหมือนกัน แต่ความรุนแรงต่างกันตามชนิดและพันธุ์ กรมวิชาการเกษตรออกเตือนพืชทั้ง 4 ชนิดนี้ในทุกระยะการเจริญเติบโต และเน้นช่วงแตกใบอ่อน

กลุ่มความอ่อนแอ (UF/IFAS) ตัวอย่างพืช
อ่อนแอมาก เกรปฟรุต มะนาวแม็กซิกัน (Mexican lime) ส้มเช้าบางพันธุ์
อ่อนแอปานกลาง เลมอน มะนาวชนิดอื่น ส้มสายพันธุ์ Navel, Pineapple, Hamlin
อ่อนแอน้อย ส้มกลางฤดู ส้มวาเลนเซีย แทงกอร์ แทงเจอลา และลูกผสมแทงเจอรีน
อ่อนแอน้อยที่สุด แทงเจอรีน (กลุ่มส้มเปลือกล่อน)

ตารางนี้จัดตามพันธุ์ที่ปลูกในฟลอริดา ไม่ได้ทดสอบพันธุ์ไทยโดยตรง แต่ช่วยให้เห็นว่าความอ่อนแอต่อโรคต่างกันมากตามชนิดและพันธุ์ส้ม โดยกลุ่มมะนาวและเกรปฟรุตอ่อนแอกว่ากลุ่มส้มเปลือกล่อน EPPO ยังระบุเชื้อสายพันธุ์ย่อย A* และ Aw ที่ทำลายมะนาวแม็กซิกันเป็นหลักด้วย

มะนาวเป็นโรคแคงเกอร์

กรมวิชาการเกษตรระบุว่าโรคแคงเกอร์เป็นปัญหาสำคัญของเกษตรกรผู้ปลูกมะนาว จึงปรับปรุงมะนาวพันธุ์พิจิตร 1 ให้ทนทานต่อโรคแคงเกอร์ และพันธุ์ กวก. พิจิตร 2 ซึ่งพัฒนาต่อจากพิจิตร 1 ยังคงความทนทานต่อโรคแคงเกอร์ ตามที่นักวิจัยของศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรพิจิตรให้ข้อมูล ข่าวที่เผยแพร่ไม่ได้แสดงตัวเลขผลทดสอบโรค จึงควรเข้าใจว่า “ทนทาน” ไม่ได้แปลว่าไม่เป็นโรคเลย

แคงเกอร์ส้มโอ

ส้มโอเป็นพืชส่งออก และโรคแคงเกอร์เป็นศัตรูพืชกักกันของสหภาพยุโรป งานของกรมวิชาการเกษตรปี 2560 ใช้เทคนิค Real Time PCR ตรวจเชื้อเพื่อรับรองสวนส้มโอปลอดโรคในอำเภอเวียงแก่น จังหวัดเชียงราย ในปี 2557 มีสวนสมัคร 103 สวน ตรวจพบเชื้อ 19 สวนซึ่งถูกตัดออกจากโครงการ ผ่านการรับรอง 84 สวน และ PCR ตรวจพบเชื้อในตัวอย่างที่ยังไม่แสดงอาการได้ด้วย แปลว่าต้นที่ดูปกติอาจมีเชื้ออยู่แล้ว ผลที่ส่งออกยังต้องจุ่มสาร sodium orthophenylphenate หรือสารอื่นที่ยอมรับ

แคงเกอร์ส้มเขียวหวานและมะกรูด

เอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรใช้คำบรรยายอาการและวิธีจัดการชุดเดียวกันกับมะนาว ทั้งในส้มเขียวหวานและมะกรูด ผู้ปลูกมะกรูดเพื่อขายใบควรระวังเป็นพิเศษ เพราะแผลบนใบทำให้ใบขายไม่ได้ ถ้าปลูกขายสดควรติดตามราคาผักผลไม้วันนี้ เพื่อวางแผนเก็บเกี่ยวช่วงที่ผลผลิตสวย

🌧️ โรคแคงเกอร์ระบาดช่วงไหน

โรคแคงเกอร์ระบาดมากเมื่อมีฝนตกในช่วงที่พืชแตกใบอ่อน โดยเฉพาะฝนตกหนักและมีลมแรง EPPO ระบุว่าแผลเกิดได้ที่อุณหภูมิ 12–40 °C และเหมาะที่สุดที่ 25–35 °C ซึ่งตรงกับอากาศในไทยเกือบทั้งปี ตัวกำหนดจึงเป็นฝนและใบอ่อนมากกว่าอุณหภูมิ

  • ฤดูฝน: สำนักควบคุมพืชและวัสดุการเกษตร กรมวิชาการเกษตร เตือนว่าช่วงฝนตกหนักถึงหนักมากทำให้โรคระบาดได้ง่าย (ก.ย. 2565)
  • ร้อนและมีฝนบางพื้นที่: เตือนภัยเดือนสิงหาคม 2562 ระบุสภาพนี้ร่วมกับช่วงที่พืชแตกใบอ่อน
  • ปลายหนาวต้นร้อน: เตือนภัยกุมภาพันธ์–มีนาคม 2569 ระบุอากาศเย็นมีหมอกบางตอนเช้า ร้อนตอนกลางวัน และมีฝนบางพื้นที่
  • ช่วงแตกยอด: เตือนภัยเดือนมกราคม 2569 เตือนหนอนชอนใบส้มและโรคแคงเกอร์คู่กันในช่วงแตกยอดอ่อน

UF/IFAS Citrus Research ระบุว่าที่ 28–30 °C เชื้อแบ่งตัวทุก 20–30 นาที และเพิ่มเป็นล้านเซลล์ได้ใน 6–8 ชั่วโมง ส่วน EPPO ระบุว่าระยะฟักตัวก่อนเห็นแผลอาจยาวหลายสัปดาห์ แผลที่เห็นวันนี้จึงมักมาจากฝนเมื่อหลายสัปดาห์ก่อน

💡 ใบอ่อนบวกฝน คือสัญญาณเตือน
จดวันที่มะนาวแตกใบอ่อนแต่ละรุ่นไว้ ถ้าช่วง 6 สัปดาห์หลังแตกยอดตรงกับฝนชุก ให้สำรวจหนอนชอนใบและแผลแคงเกอร์ทุกสัปดาห์ นี่คือช่วงที่การป้องกันคุ้มที่สุด

🔍 วิธีสำรวจ และเมื่อไหร่ต้องเริ่มป้องกันโรคแคงเกอร์

กรมวิชาการเกษตรให้ตรวจแปลงสม่ำเสมอ และเริ่มจัดการทันทีเมื่อพบโรค โดยไม่ได้กำหนดเปอร์เซ็นต์ใบเป็นโรคขั้นต่ำ ส่วนหนอนชอนใบมีเกณฑ์ชัดเจนคือยอดถูกทำลายเกิน 50% การสำรวจที่ดีจึงดูทั้งแผลแคงเกอร์และหนอนชอนใบไปพร้อมกัน

สิ่งที่ต้องดู ตำแหน่ง ทำอะไรต่อ
จุดฉ่ำน้ำ แผลนูนมีวงเหลือง ด้านหลังใบอ่อน ก้านใบ ตัดใบและกิ่งที่เป็นโรค แล้วพ่นสารกลุ่มทองแดง
แผลแตกแข็งสีน้ำตาลรอบกิ่ง กิ่งอ่อน กิ่งกระโดง ตัดออก เพราะเป็นแหล่งเชื้อระยะยาว
สะเก็ดขรุขระมีวงเหลือง ผลอ่อน เก็บผลเป็นโรคออก ป้องกันผลที่เหลือ
ทางขาวคดเคี้ยวใต้ผิวใบ ใบบิด ใบอ่อนรุ่นใหม่ สุ่ม 10 ต้น ต้นละ 5 ยอด ถ้าเกิน 50% พ่นสารฆ่าแมลง
ใบร่วงใต้ทรงพุ่ม พื้นดินรอบโคนต้น เก็บออกไปทำลายนอกแปลง

ถ้าพบใบเหลืองร่วงทั้งต้นโดยไม่มีแผลนูนบนใบ แต่โคนต้นหรือรากเน่า อาจเป็นปัญหาอื่น ดูเพิ่มที่โรครากเน่าโคนเน่า

✂️ วิธีรักษาโรคแคงเกอร์ แบบไม่ใช้สาร

กรรไกรตัดกิ่งกำลังตัดกิ่งมะนาวที่มีแผลแตกสีน้ำตาล วางข้างถุงสำหรับใส่เศษกิ่งออกนอกแปลง
ตัดเฉพาะกิ่งที่เป็นโรค แล้วทำความสะอาดกรรไกรก่อนใช้กับต้นอื่น

วิธีรักษาโรคแคงเกอร์มะนาวที่ได้ผลต้องเริ่มจากลดเชื้อในสวน คือตัดส่วนที่เป็นโรค เก็บเศษพืชที่ร่วงออกไปทำลายนอกแปลง ล้างเครื่องมือตัดแต่ง และใช้กิ่งพันธุ์ปลอดโรค EPPO สรุปไว้ชัดว่าสารเคมีอย่างเดียวคุมโรคแคงเกอร์ได้ไม่เพียงพอ

แผนภาพ 6 ขั้นตอนจัดการโรคแคงเกอร์ ใช้กิ่งพันธุ์ปลอดโรค คุมหนอนชอนใบ ตัดส่วนที่เป็นโรค ล้างเครื่องมือ พ่นสารกลุ่มทองแดง และลดลมกับน้ำกระเซ็น
ภาพที่ 2: ลำดับการจัดการโรคแคงเกอร์ วิธีไม่ใช้สารเป็นฐาน สารกลุ่มทองแดงเป็นตัวเสริม
  • กิ่งพันธุ์ปลอดโรค: เลือกกิ่งพันธุ์จากแหล่งที่ไม่มีการระบาด ไม่นำกิ่งจากต้นที่เป็นโรค และใช้กิ่งที่ไม่มีร่องรอยการติดเชื้อ (กรมวิชาการเกษตร)
  • ตัดส่วนที่เป็นโรค: เมื่อพบโรคให้ตัดใบ กิ่ง ผลที่เป็นแผล และเก็บเศษพืชที่ร่วงไปทำลายนอกแปลง ก่อนพ่นสาร (กรมวิชาการเกษตร)
  • ไม่ตัดแต่งหนักเกินจำเป็น: UF/IFAS ไม่แนะนำการตัดแต่งหนักหรือทำให้ใบร่วงทั้งต้นในสวนที่มีโรค เพราะจะได้ใบอ่อนชุดใหม่ที่ติดเชื้อง่ายมาก จึงควรตัดเฉพาะส่วนที่เป็นโรค แล้วดูแลใบอ่อนรุ่นถัดไปให้ดี
  • ล้างเครื่องมือ: ทำความสะอาดกรรไกรและเลื่อยก่อนใช้กับต้นอื่นทุกครั้ง และไม่นำเครื่องมือจากต้นเป็นโรคไปใช้กับต้นปกติ (กรมวิชาการเกษตร) UF/IFAS แนะนำให้ฆ่าเชื้อเครื่องมือและคนงานเมื่อย้ายสวน โดยเฉพาะตอนต้นยังเปียก
  • แนวกันลม: หน้า Citrus canker ของ UF/IFAS Citrus Research ระบุว่าแนวกันลมที่ลดความเร็วลมให้ต่ำกว่า 18 ไมล์ต่อชั่วโมงลดการระบาดและความรุนแรงได้ดี และได้ผลกว่าการพ่นทองแดงอย่างเดียว แนวกันลมสูง 30 ฟุตมีผลต่อลมได้ราว 150–300 ฟุต (UF/IFAS CG040)
  • เลี่ยงน้ำกระเซ็น: การให้น้ำแบบพ่นจากด้านบนเป็นทางหนึ่งที่เชื้อกระจาย (UF/IFAS) ถ้าเป็นไปได้ให้รดน้ำที่โคนต้น
  • บำรุงให้แตกยอดพร้อมกัน: ยอดที่แตกพร้อมกันทำให้คุมหนอนชอนใบได้ในรอบเดียว ลดแผลที่เปิดให้เชื้อเข้า ถ้าต้องคำนวณปุ๋ยเร่งยอด ใช้เครื่องมือคำนวณปุ๋ยช่วย
⚠️ อย่ากองกิ่งเป็นโรคไว้ในสวน
กรมวิชาการเกษตรระบุให้ “เผา” หรือทำลายเศษพืชนอกแปลง หากจะเผาให้ทำตามข้อกำหนดของท้องถิ่นและระวังไฟลาม อย่าทิ้งกิ่งเป็นโรคไว้ข้างแปลงหรือใต้ต้น เพราะแผลบนกิ่งเก็บเชื้อไว้ได้นาน

💊 โรคแคงเกอร์ ใช้ยาอะไร

สารที่กรมวิชาการเกษตรแนะนำสำหรับโรคแคงเกอร์ในพืชตระกูลส้มคือสารกลุ่มทองแดง 3 ชนิด ได้แก่ คอปเปอร์ออกซีคลอไรด์ คิวปรัสออกไซด์ และคอปเปอร์ไฮดรอกไซด์ ให้พ่นทุก 7–10 วัน จำนวน 2–3 ครั้ง หลังตัดส่วนที่เป็นโรคออกแล้ว อัตราเดียวกันนี้ปรากฏในเอกสารเตือนภัยหลายฉบับ (ปี 2562, 2565, 2566 และ 2569)

สารออกฤทธิ์ กลุ่ม FRAC อัตราต่อน้ำ 20 ลิตร
คอปเปอร์ออกซีคลอไรด์ (copper oxychloride) 85% WP M01 (ออกฤทธิ์หลายตำแหน่ง) 30–50 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
คิวปรัสออกไซด์ (cuprous oxide) 86.2% WG M01 (ออกฤทธิ์หลายตำแหน่ง) 10–15 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
คอปเปอร์ไฮดรอกไซด์ (copper hydroxide) 77% WP M01 (ออกฤทธิ์หลายตำแหน่ง) 15–20 กรัม ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร

รหัส FRAC M01 อ้างอิงฐานข้อมูลสารกำจัดศัตรูพืช PPDB ของ University of Hertfordshire ซึ่งระบุทั้ง 3 สารเป็นกลุ่ม M01 ทองแดงออกฤทธิ์แบบสัมผัสและป้องกัน คือเคลือบผิวพืชไว้ก่อนเชื้อเข้า ไม่ได้ซึมเข้าไปรักษาแผลที่เกิดแล้ว UF/IFAS Citrus Research ระบุว่าในฟลอริดา ทองแดงเป็นสารชนิดเดียวที่ขึ้นทะเบียนป้องกันโรคแคงเกอร์ และ UF/IFAS CG040 ระบุว่ายังไม่มีสารใดได้ผลดีกว่าทองแดง และทองแดงป้องกันผลได้ดี แต่ป้องกันใบได้น้อยกว่ามาก

พ่นถี่แค่ไหน งานทดลองในส้มโอ

กรมวิชาการเกษตรทดลองกับส้มโอพันธุ์ขาวทองดีอายุ 3 ปี ที่ศูนย์วิจัยพืชสวนเชียงราย (ต.ค. 2550–ก.ย. 2552) ใช้คิวปรัสออกไซด์ 86.2% WG 15 กรัมต่อน้ำ 20 ลิตร (อัตราที่ใช้ในงานทดลองของกรมวิชาการเกษตร ปี 2550–2552) เริ่มพ่นเมื่อเห็นอาการ เปรียบเทียบช่วงพ่น 7, 14, 21 และ 28 วัน กับพ่นน้ำเปล่า

ช่วงพ่น ความรุนแรงเฉลี่ย 4 เดือน ปี 2551 ความรุนแรงเฉลี่ย 4 เดือน ปี 2552
ทุก 7 วัน 1.64 1.75
ทุก 14 วัน 2.26 2.54
ทุก 21 วัน 2.29 2.30
ทุก 28 วัน 2.35 2.51
พ่นน้ำเปล่า 4.05 3.70

ทุกช่วงพ่นลดโรคได้ดีกว่าไม่พ่น และพ่นทุก 7 วันดีที่สุดโดยต่างจากช่วงอื่นอย่างมีนัยสำคัญทั้ง 2 ปี ผู้วิจัยแนะนำให้พ่นทุก 7 วันเมื่อโรคระบาดรุนแรง และพ่นอย่างน้อยเดือนละครั้งเมื่อโรคระบาดน้อย โดยเฉพาะในฤดูฝน

ยาปฏิชีวนะใช้กับโรคแคงเกอร์ได้ไหม

เอกสารเตือนภัยของกรมวิชาการเกษตรที่ค้นได้ไม่ได้แนะนำยาปฏิชีวนะสำหรับโรคแคงเกอร์ แนะนำเฉพาะสารกลุ่มทองแดง EPPO รายงานว่าพบเชื้อแคงเกอร์ที่ดื้อสเตรปโตมัยซินในเกาหลีใต้แล้ว จึงไม่ควรซื้อยาปฏิชีวนะมาพ่นเองโดยไม่มีคำแนะนำ และใช้เฉพาะผลิตภัณฑ์ที่ขึ้นทะเบียนสำหรับพืชนั้น

⚠️ ความปลอดภัยในการใช้สารเคมี

  • อ่านฉลากทุกครั้ง ใช้เฉพาะสารที่ขึ้นทะเบียนในไทย และเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามที่ฉลากกำหนด โดยเฉพาะมะนาวและมะกรูดที่เก็บผลและใบขายถี่
  • สวมถุงมือ หน้ากาก แว่นตา เสื้อแขนยาว ขณะผสมและพ่นสาร ล้างมือและอาบน้ำหลังพ่น
  • อย่าเพิ่มอัตราเกินฉลากหรือเกินคำแนะนำ เพราะคิดว่าจะหายเร็วขึ้น สารทองแดงเป็นสารป้องกัน ไม่ได้ทำให้แผลเดิมหาย
  • ห้ามผสมสารเองหลายชนิดโดยไม่ตรวจข้อห้ามผสมบนฉลาก

🔁 ป้องกันการดื้อยา ทั้งเชื้อแคงเกอร์และหนอนชอนใบ

แม้ทองแดงจะเป็นสารกลุ่มออกฤทธิ์หลายตำแหน่ง แต่เชื้อแคงเกอร์ดื้อทองแดงได้ EPPO ระบุว่าพบเชื้อดื้อทองแดงครั้งแรกในอาร์เจนตินาช่วงกลางทศวรรษ 1990 และต่อมาในภูมิภาคอื่น วิธีลดความเสี่ยงคือพ่นเท่าที่จำเป็นตามช่วงเสี่ยง และใช้วิธีไม่ใช้สารร่วมทุกครั้ง

  • พ่นให้ตรงช่วงเสี่ยง: EPPO ระบุว่าการพ่นทองแดงเชิงป้องกันมักกำหนดตามช่วงที่พืชอ่อนแอที่สุด คือช่วงใบอ่อนและผลอ่อน แทนการพ่นตลอดปี
  • ทองแดงทั้ง 3 ชนิดคือกลุ่มเดียวกัน: การเปลี่ยนจากคอปเปอร์ออกซีคลอไรด์เป็นคอปเปอร์ไฮดรอกไซด์ไม่ได้นับเป็นการสลับกลุ่ม
  • หนอนชอนใบต้องสลับกลุ่ม IRAC: สลับระหว่างกลุ่ม 4A, 2B, 15, 6, 1B, 3A และน้ำมันปิโตรเลียม ไม่ใช้สารกลุ่มเดิมพ่นติดกัน
  • หลักทั่วไป: ลดจำนวนรอบพ่นด้วยการบังคับยอดให้แตกพร้อมกัน ตัดแหล่งเชื้อ และใช้กิ่งพันธุ์สะอาด ยิ่งพ่นน้อย แรงกดดันให้ดื้อยายิ่งน้อย

🧄 สมุนไพร น้ำหมัก และชีวภัณฑ์ กับโรคแคงเกอร์

มีงานวิจัยของไทยทดลองสมุนไพรและแบคทีเรียปฏิปักษ์กับโรคแคงเกอร์ ผลบางอย่างน่าสนใจ แต่ยังไม่มีสูตรใดที่เป็นคำแนะนำมาตรฐานของกรมวิชาการเกษตร และไม่มีสูตรใดป้องกันโรคได้ทั้งหมด

  • น้ำหมักกระเทียมกับสมุนไพร (กรมวิชาการเกษตร 2554–2556): ในห้องปฏิบัติการ กานพลู เกลือ กำยาน และน้ำประสานทองยับยั้งเชื้อได้ ส่วนสมุนไพรอีกราว 20 ชนิด รวมทั้งขิงและข่า ไม่ยับยั้งเชื้อ ในแปลงมะนาวที่บ้านแพ้ว สมุนไพรหมักในเหล้าขาว 7% พ่นทุกสัปดาห์ราว 3 เดือน สูตรกระเทียมกับกำยานได้คะแนนโรค 2.36 เทียบกับพ่นน้ำเปล่า 4.64 (มาตรา 0–6) แต่เหล้าขาว 7% อย่างเดียวก็ได้ 2.73 ใกล้เคียงหลายสูตร
  • ข้อควรระวังจากงานเดียวกัน: เหล้าขาวที่เข้มข้นกว่า 7% ทำให้พืชเสียหาย และน้ำหมักที่ใช้กากน้ำตาลสัมพันธ์กับการเกิดโรคมากขึ้น ในแปลงที่นครปฐม คอปเปอร์ไฮดรอกไซด์ยังมีโรคน้อยกว่าน้ำหมักสมุนไพร
  • แบคทีเรียเอนโดไฟท์ (ม.เทคโนโลยีราชมงคลศรีวิชัย 2566): แยกจากส้มโอทับทิมสยาม 2 ไอโซเลต (S1-4 และ S3-5) ยับยั้งเชื้อในจานเลี้ยงเชื้อได้ราว 72–77% เป็นผลระดับห้องปฏิบัติการและการติดตามในใบ ยังไม่มีเป็นผลิตภัณฑ์แนะนำ
💡 สมุนไพรเป็นตัวเสริม ไม่ใช่ตัวหลัก
ถ้าอยากลองสมุนไพร ให้ทดลองพ่นกิ่งเดียวก่อนแล้วดูใบ 2–3 วัน และอย่าใช้แทนการตัดแหล่งเชื้อและคุมหนอนชอนใบ ในงานของกรมวิชาการเกษตร ไม่มีสูตรสมุนไพรใดคุมโรคได้ทั้งหมด

❔ โรคแคงเกอร์ รักษาหายไหม

แผลแคงเกอร์ที่เกิดแล้วไม่หายกลับเป็นใบหรือผลปกติ สารทองแดงช่วยป้องกันใบอ่อนและผลอ่อนที่ยังไม่ติดเชื้อเท่านั้น การรักษาจึงหมายถึงตัดส่วนที่เป็นโรคออก หยุดไม่ให้ลาม และป้องกันใบและผลรุ่นใหม่ ซึ่งทำได้ถ้าจัดการต่อเนื่อง

  • ต้นไม่ตายเพราะแคงเกอร์โดยตรง: EPPO ระบุว่ายังไม่มีรายงานต้นตายจากโรคนี้ แต่ถ้ารุนแรงใบร่วงมากและผลร่วงก่อนกำหนด ผลผลิตจึงลดลงมาก
  • เชื้อซ่อนในกิ่ง: แผลบนกิ่งเก็บเชื้อได้ราว 5 ปี (EPPO) ถ้าไม่ตัดกิ่งเป็นโรคออก โรคจะกลับมาทุกฤดูฝน
  • ต้นที่ดูปกติอาจมีเชื้อ: งาน Real Time PCR ในส้มโอตรวจพบเชื้อในตัวอย่างที่ยังไม่แสดงอาการ จึงต้องป้องกันทั้งสวน ไม่ใช่เฉพาะต้นที่เห็นแผล
  • ประเทศที่ต้องการกำจัดโรคให้หมด: EPPO ระบุว่าการกำจัดทำได้เมื่อพบเร็ว แต่โครงการในฟลอริดาใช้เงินกว่า 1,000 ล้านดอลลาร์สหรัฐ สำหรับสวนในไทยที่โรคมีอยู่ทั่วไป เป้าหมายจริงคือคุมโรคให้อยู่ระดับต่ำ

🛡️ วิธีป้องกันโรคแคงเกอร์ระยะยาว

การป้องกันโรคแคงเกอร์ระยะยาวคือเริ่มจากต้นพันธุ์สะอาด เลือกพันธุ์ที่ทนทาน วางแผนการแตกยอดให้คุมหนอนชอนใบได้ และลดลมกับน้ำกระเซ็นในสวน แล้วใช้สารกลุ่มทองแดงเฉพาะช่วงเสี่ยง

  • ปลูกจากกิ่งพันธุ์หรือต้นพันธุ์ที่มาจากแหล่งไม่มีโรค สวนใหม่ควรเลือกพันธุ์ที่กรมวิชาการเกษตรระบุว่าทนทานต่อโรคแคงเกอร์ เช่น พิจิตร 1 หรือ กวก. พิจิตร 2
  • ปลูกพืชกันลมรอบสวน หรือแนวกันลมด้านที่ลมพายุเข้า
  • บังคับให้แตกยอดพร้อมกัน แล้วสำรวจหนอนชอนใบทุกรุ่นใบอ่อน
  • ตรวจแปลงสม่ำเสมอ ตัดกิ่งเป็นโรคก่อนเข้าฤดูฝน และเก็บใบร่วงออกนอกแปลง
  • ฆ่าเชื้อเครื่องมือทุกครั้ง และหลักทั่วไป: เลี่ยงการตัดแต่งตอนต้นยังเปียกฝนหรือน้ำค้าง เพราะ UF/IFAS ระบุว่าเชื้อติดเครื่องมือและคนได้ง่ายเมื่อต้นเปียก
  • ส้มโอส่งออก ให้เข้าระบบรับรองสวนปลอดโรคตามข้อกำหนดของประเทศปลายทาง

สรุป โรคแคงเกอร์เกิดจากแบคทีเรีย ระบาดตามฝนและใบอ่อน และรุนแรงขึ้นเมื่อมีหนอนชอนใบ วิธีที่ได้ผลคือทำหลายอย่างพร้อมกัน ตัดแหล่งเชื้อ คุมหนอนชอนใบ ใช้กิ่งพันธุ์สะอาด และพ่นสารกลุ่มทองแดงตามอัตราของกรมวิชาการเกษตรในช่วงเสี่ยง

📚 แหล่งอ้างอิง

🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?

เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ

ลงขายต้นไม้ฟรี ไม่มีค่าธรรมเนียม

❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

+ โรคแคงเกอร์คืออะไร เกิดจากอะไร

โรคแคงเกอร์คือโรคของพืชตระกูลส้ม เช่น มะนาว มะกรูด ส้มโอ และส้มเขียวหวาน เกิดจากเชื้อแบคทีเรีย Xanthomonas citri subsp. citri ทำให้ใบ กิ่ง และผลเป็นแผลนูนแข็ง กลางแผลยุบ และบนใบมีวงสีเหลืองล้อมรอบ ระบาดมากเมื่อมีฝนในช่วงแตกใบอ่อน

+ มะนาวเป็นโรคแคงเกอร์รักษาอย่างไร

ตัดใบ กิ่ง และผลที่เป็นโรค เก็บเศษพืชที่ร่วงไปทำลายนอกแปลง แล้วพ่นสารกลุ่มทองแดงทุก 7–10 วัน 2–3 ครั้ง ตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร พร้อมกำจัดหนอนชอนใบในช่วงใบอ่อน และทำความสะอาดเครื่องมือตัดแต่งทุกครั้ง

+ โรคแคงเกอร์ใช้ยาอะไร

กรมวิชาการเกษตรแนะนำสารกลุ่มทองแดง (FRAC M01) ได้แก่ คอปเปอร์ออกซีคลอไรด์ 85% WP 30–50 กรัม คิวปรัสออกไซด์ 86.2% WG 10–15 กรัม หรือคอปเปอร์ไฮดรอกไซด์ 77% WP 15–20 กรัม ต่อน้ำ 20 ลิตร พ่นทุก 7–10 วัน อ่านฉลากและเว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวทุกครั้ง

+ โรคแคงเกอร์รักษาหายไหม

แผลที่เกิดแล้วไม่กลับเป็นปกติ สารทองแดงเป็นสารป้องกันที่ช่วยไม่ให้เชื้อลามไปใบอ่อนและผลอ่อน ถ้าตัดส่วนที่เป็นโรค คุมหนอนชอนใบ และพ่นสารในช่วงเสี่ยงต่อเนื่อง จะคุมโรคให้อยู่ระดับต่ำได้ เชื้อในแผลกิ่งอยู่ได้หลายปี จึงต้องตัดกิ่งเป็นโรคออก

+ โรคแคงเกอร์ติดต่อทางไหน

เชื้อแคงเกอร์ติดต่อทางน้ำฝนที่กระเซ็นและลมที่มากับฝนเป็นหลัก เข้าทางปากใบและบาดแผล เช่น รอยหนอนชอนใบ ส่วนการระบาดระยะไกลมากับกิ่งพันธุ์ ต้นพันธุ์ เครื่องมือตัดแต่ง และคนงาน โดยเฉพาะเมื่อต้นยังเปียก

🔍 อาการของโรค

ตรวจสอบว่าพืชของคุณมีอาการเหล่านี้หรือไม่

ที่ใบ (ระยะแรก): จุดช้ำฉ่ำน้ำเล็ก ๆ เห็นชัดด้านหลังใบ
ที่ใบ: แผลนูนสีเหลืองอ่อน แล้วแข็งเป็นสีน้ำตาลเข้ม กลางยุบ ขอบยก มีวงสีเหลืองล้อม เห็นทั้งสองด้านของใบ
ที่ก้านใบ: แผลลามถึงก้าน ใบเหลืองและร่วงก่อนกำหนด
ที่กิ่ง: แผลแตก แข็ง สีน้ำตาล ไม่มีวงเหลือง ลามรอบกิ่งหรือตามความยาวกิ่ง
ที่ผล: แผลกลมฝังในผิว ขยายเป็นสะเก็ดขรุขระมีวงเหลือง
ที่ผล (รุนแรง): ผลแตกตามรอยแผล คุณภาพต่ำ ผลร่วง

🛒 สินค้าแนะนำสำหรับรักษาโรค

⚡ ผลิตภัณฑ์คุณภาพที่แนะนำสำหรับการรักษาและป้องกัน