โรคใบด่าง
พบใน มันสำปะหลัง มะละกอ แตงกวา และอีก 8 ชนิด
ต้นที่ติดไวรัสแล้วไม่กลับมาปกติ ทำได้คือใช้ต้นพันธุ์สะอาด ถอนต้นเป็นโรค และคุมแมลงพาหะ
- เชื้อสาเหตุ
- Sri Lankan cassava mosaic virus (SLCMV), Papaya ringspot virus (PRSV), Melon yellow spot virus (MYSV) และอีก 4 ชนิด
- แพร่ระบาดทาง
- ท่อนพันธุ์ติดเชื้อ, แมลงหวี่ขาวยาสูบ, เพลี้ยอ่อน, เพลี้ยไฟ และอื่น ๆ
- พืชที่พบบ่อย (11 ชนิด)
- มันสำปะหลัง มะละกอ แตงกวา เมลอน แคนตาลูป ฟักทอง ถั่วฝักยาว ถั่วเขียว อ้อย ละหุ่ง สบู่ดำ
- อัปเดตล่าสุด
- 20 พ.ย. 2569
สรุปสั้น (TL;DR)
อ่าน 30 วินาที- โรคใบด่าง ส่วนใหญ่เกิดจากไวรัส ทำให้ใบด่างเขียวสลับเหลือง ใบหงิก ต้นแคระ และไม่มียารักษา
- มันสำปะหลัง: SLCMV มากับท่อนพันธุ์ติดเชื้อและแมลงหวี่ขาวยาสูบ ผลผลิตอาจเสียหาย 80–100% ตามคำเตือนของกรม
- พันธุ์มันสำปะหลังต้านทานที่กรมส่งเสริมการเกษตรขยายพันธุ์: อิทธิ 1, 2, 3 เลี่ยง CMR-89 และระยอง 11
- มะละกอใบด่างจุดวงแหวน: PRSV มีเพลี้ยอ่อนเป็นพาหะ ผลมีจุดวงแหวน
- แตง: กรมวิชาการเกษตรเตือนโรคใบด่างจากไวรัสกลุ่ม Tospovirus ที่มีเพลี้ยไฟเป็นพาหะ
- งานวิจัย ม.เชียงใหม่และ Pacific Pests ระบุว่า PRSV และ ZYMV ในแตงมีเพลี้ยอ่อนเป็นพาหะ
- สารที่กรมแนะนำใช้คุมแมลงพาหะเท่านั้น สารสำหรับมันสำปะหลังและมะละกอเป็น IRAC 4A ทั้งหมด
- ไม้ใบด่างจากพันธุกรรมไม่ใช่โรคและไม่ติดต่อ
📋 ภาพรวมโรค
โรคใบด่าง คือกลุ่มโรคพืชที่ส่วนใหญ่เกิดจากเชื้อไวรัส ทำให้ใบมีสีเขียวเข้มสลับเขียวอ่อนหรือเหลืองเป็นหย่อม ๆ ใบเล็ก บิด หรือหงิก และต้นแคระแกร็น ในไทยที่สร้างความเสียหายมากคือโรคใบด่างมันสำปะหลัง โรคใบด่างจุดวงแหวนมะละกอ และโรคใบด่างในพืชตระกูลแตง ซึ่งแต่ละโรคมีเชื้อและแมลงพาหะคนละชนิด
ต้นที่ติดไวรัสแล้วไม่มีสารใดรักษาให้กลับมาปกติ สิ่งที่เกษตรกรทำได้คือใช้ต้นพันธุ์สะอาด ถอนต้นเป็นโรค และคุมแมลงพาหะ บทความนี้รวบรวมจากคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร กรมส่งเสริมการเกษตร งานวิจัยไทย และเอกสารวิชาการต่างประเทศ ตอบว่าใบด่างเกิดจากอะไร แยกจากอาการขาดธาตุและไม้ใบด่างอย่างไร และโรคใบด่างแก้ยังไงในแต่ละพืช
🔬 โรคใบด่างคืออะไร ใบด่างเกิดจากอะไร
ใบด่างในพืชเกิดได้จากหลายสาเหตุ แต่ “โรคใบด่าง” ที่เกษตรกรพูดถึงส่วนใหญ่เกิดจากเชื้อไวรัส ซึ่งเข้าไปอยู่ในเซลล์พืชและแพร่ไปกับแมลงพาหะ ต้นพันธุ์ หรือเมล็ด คู่มือโรคพืชของ Pacific Northwest อธิบายอาการไวรัสไว้ 3 แบบหลัก
- ด่าง (mosaic): เป็นหย่อมสีเขียวปกติ เขียวอ่อน เขียวเข้ม หรือเหลือง ขอบหย่อมชัด
- ด่างลาย (mottle): สีอ่อนเข้มกลืนกันไม่เป็นหย่อมชัด
- จุดวงแหวน (ringspot): วงสีเหลืองหรือวงเนื้อตายที่มีเนื้อเขียวอยู่ตรงกลาง พบบนใบ ดอก หรือผล
เอกสารเดียวกันระบุว่าบางต้นติดไวรัสแต่ไม่แสดงอาการ และการดูอาการอย่างเดียวยืนยันไม่ได้ ต้องตรวจด้วยวิธีทางซีรัมวิทยาหรือวิธีโมเลกุลในห้องปฏิบัติการ ข้อนี้สำคัญมากกับมันสำปะหลัง เพราะท่อนพันธุ์ที่ดูปกติก็อาจมีเชื้ออยู่แล้ว
ข้อมูลในตารางมาจากเอกสารของกรมวิชาการเกษตรและงานวิจัยที่อ้างในแต่ละหัวข้อด้านล่าง
🪴 ต้นใบด่าง ไม้ใบด่าง และใบด่างจากขาดธาตุ ต่างจากโรคใบด่างอย่างไร

ไม่ใช่ทุกต้นใบด่างจะเป็นโรค ไม้ใบด่างที่คนนิยมสะสม เช่นมอนสเตอร่าด่าง เกิดจากการกลายพันธุ์ของเซลล์บางส่วน ทำให้บางส่วนของใบมีคลอโรฟิลล์น้อยลง ไม่ใช่เชื้อโรค และไม่ติดต่อไปต้นอื่น
- ด่างจากพันธุกรรม (chimera): MSU อธิบายว่าเกิดจากการเปลี่ยนแปลงทางพันธุกรรมในบางส่วนของต้น ทำให้ส่วนนั้นสีต่างจากส่วนอื่น และยอมรับว่าดูคล้ายอาการไวรัสได้
- ไม่ทำลายต้น: Sustainable Gardening Australia ระบุว่าด่างตามธรรมชาติไม่ทำลายต้น แต่ต้นด่างมักโตช้ากว่าและอายุสั้นกว่าต้นเขียวปกติ ส่วนการติดไวรัสดึงพลังงานของต้นไปจนโตไม่ได้ตามปกติ
- อาการไวรัสเห็นชัดที่ใบอ่อน: แหล่งเดียวกันระบุว่าอาการจากไวรัสมักชัดที่สุดบนใบอ่อน และมักมาพร้อมใบบิด ใบหงิก หรือจุดวงแหวน
- ขาดธาตุอาหาร: อาการเหลืองระหว่างเส้นใบอาจเกิดจากขาดธาตุ ไม่ใช่ไวรัส (Pacific Northwest)
งานสำรวจโรคใบด่างมันสำปะหลังในไทยแนะนำให้สอนเกษตรกรและเจ้าหน้าที่แยกอาการโรคออกจากอาการขาดธาตุและความเสียหายจากสารกำจัดวัชพืช กรมส่งเสริมการเกษตรระบุว่าชุดตรวจ SLCMV-ICG Strip Test ช่วยแยกอาการที่คล้ายใบด่างแต่เกิดจากสารเคมีหรือขาดธาตุได้ ถ้าสงสัยว่าขาดธาตุ ลองตรวจการใส่ปุ๋ยด้วยเครื่องมือคำนวณปุ๋ยก่อนสรุปว่าเป็นโรค
🌿 โรคใบด่างมันสำปะหลัง อาการและสาเหตุ
โรคใบด่างมันสำปะหลังเกิดจากเชื้อไวรัส Sri Lankan cassava mosaic virus (SLCMV) ตามคู่มือของกรมวิชาการเกษตร (2563) มีแมลงหวี่ขาวยาสูบเป็นพาหะ และติดไปกับท่อนพันธุ์ อาการหลักคือใบด่างเหลือง ใบเสียรูปและเล็กลง ยอดที่แตกใหม่ด่างเหลือง และต้นแคระแกร็น
ข้อมูลในตารางมาจากเอกสารกรมวิชาการเกษตร (วงศ์และสกุลของไวรัส พาหะ พืชอาศัย) และงานสำรวจของ Saokham และคณะ (การพบครั้งแรก กลุ่มแมลงหวี่ขาว พันธุ์อ่อนแอ)
อาการที่ต้องจำ
- ที่ใบ: ใบด่างเหลืองสลับเขียว ใบย่อยหงิกม้วน แคบลงและบิดเบี้ยว (กรมวิชาการเกษตร, Saokham และคณะ)
- ที่ยอด: ยอดที่แตกใหม่ด่างเหลือง ถ้าเชื้อมากับแมลงหวี่ขาว อาการจะชัดที่ยอดก่อน
- ทั้งต้น: ถ้าปลูกจากท่อนพันธุ์ที่ติดเชื้อ จะด่างเหลืองทั้งต้นตั้งแต่ใบแรก
- ความรุนแรง: ขึ้นกับสายพันธุ์ไวรัสและพันธุ์มันสำปะหลัง
ความเสียหายต่อผลผลิตมีตัวเลขต่างกันตามแหล่ง คำเตือนของกรมวิชาการเกษตรและกรมส่งเสริมการเกษตร ซึ่งออกช่วงที่โรคระบาดในกัมพูชาก่อนพบในไทย ระบุว่าถ้าระบาดรุนแรงผลผลิตอาจเสียหาย 80–100% ส่วนฐานเศรษฐกิจ (2566) รายงานว่าโรคนี้ทำให้ผลผลิตหัวสดลดลง 40–80% และมีพื้นที่ติดโรคมากกว่า 3 ล้านไร่ ซึ่งเป็นตัวเลขจากรายงานข่าว ไม่ใช่ตัวเลขทางการ
ถ้าเจอต้นด่างเหลืองทั้งต้นกระจายตั้งแต่เดือนแรก ให้สงสัยท่อนพันธุ์ไว้ก่อน ถ้าต้นโตปกติแต่ยอดเริ่มด่างตอนอายุ 2–3 เดือน และใต้ใบมีแมลงหวี่ขาว ให้สงสัยว่าแมลงหวี่ขาวพามา ทั้งสองแบบต้องถอนออกและแจ้งเจ้าหน้าที่เหมือนกัน
🦟 โรคใบด่างมันสำปะหลังแพร่ทางไหน

โรคใบด่างมันสำปะหลังแพร่ได้ 2 ทาง คือท่อนพันธุ์ที่ติดเชื้อ และแมลงหวี่ขาวยาสูบที่ดูดกินต้นเป็นโรคแล้วไปดูดต้นปกติ งานสำรวจในไทยพบว่าการระบาดครั้งแรกในแปลงมาจากท่อนพันธุ์ ส่วนการระบาดรอบที่สองมาจากแมลงหวี่ขาว
- ท่อนพันธุ์: Saokham และคณะ ประเมินว่าราว 5% ของการติดเชื้อในแปลงที่สำรวจมาจากท่อนพันธุ์ และราว 95% มาจากแมลงหวี่ขาว แต่ท่อนพันธุ์คือจุดตั้งต้นที่นำเชื้อเข้าแปลงใหม่
- เชื้อแฝง: งานเดียวกันพบตัวอย่างที่ติดเชื้อแต่ไม่แสดงอาการ 205 ตัวอย่าง จึงเลือกท่อนพันธุ์จากต้นที่ดูปกติอย่างเดียวไม่พอ
- ระยะการระบาด: ช่วงตุลาคม 2561 ถึงกรกฎาคม 2562 สำรวจ 201 แปลงใน 5 จังหวัดติดชายแดนกัมพูชา พบโรค 80 แปลง (40%) สระแก้วมีสัดส่วนตัวอย่างติดเชื้อสูงสุด (61.7%) ส่วนปราจีนบุรีพบโรคในแปลงมากที่สุด (80% ของแปลง)
- ท่อนพันธุ์สะอาดช่วยได้จริง: งานของ ม.เกษตรศาสตร์ที่อำเภอตาพระยา สระแก้ว (2563) พบว่าแปลงเกษตรศาสตร์ 50 ที่ใช้ท่อนพันธุ์ของเกษตรกรเกิดโรค 49%, 51% และ 55% ที่อายุ 2, 3 และ 4 เดือน ขณะที่แปลงท่อนพันธุ์สะอาดเฉลี่ย 3 พันธุ์เกิดโรคเพียง 0.8%, 1.3% และ 2.5% ซึ่งผู้วิจัยระบุว่ามาจากแมลงหวี่ขาว
- พืชอาศัยของแมลงหวี่ขาว: กรมวิชาการเกษตรระบุว่าแมลงหวี่ขาวยาสูบอาศัยบนพืชตระกูลถั่ว มะเขือ พริก ยาสูบ พืชตระกูลแตง และพืชผักสวนครัว เช่น กะเพรา โหระพา ผักชี สะระแหน่ แมงลัก
🛡️ วิธีจัดการโรคใบด่างมันสำปะหลัง ตามคำแนะนำของกรม
วิธีจัดการโรคใบด่างมันสำปะหลังที่กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำคือใช้ท่อนพันธุ์จากแหล่งปลอดโรค สำรวจแปลงอย่างน้อยสัปดาห์ละครั้ง ถอนต้นเป็นโรคไปทำลายนอกแปลง แล้วแจ้งเจ้าหน้าที่ทันที เพราะยังไม่มียาที่ป้องกันหรือรักษาโรคนี้โดยตรง
คำแนะนำของกรมส่งเสริมการเกษตร
- ไม่นำท่อนพันธุ์หรือส่วนขยายพันธุ์มาจากต่างประเทศ และไม่ขนย้ายท่อนพันธุ์จากพื้นที่ระบาดไปพื้นที่อื่น
- ใช้ท่อนพันธุ์จากแหล่งปลอดโรค หรือจากต้นที่ไม่แสดงอาการ
- สำรวจแปลงอย่างน้อยสัปดาห์ละ 1 ครั้ง
- พบต้นเป็นโรค ให้ขุดหรือถอนออกไปทำลายนอกแปลง แล้วแจ้งกรมส่งเสริมการเกษตรและกรมวิชาการเกษตรทันที ผ่านสำนักงานเกษตรอำเภอหรือจังหวัด
- กำจัดหรือไม่ปลูกพืชอาศัย เช่น ละหุ่ง สบู่ดำ ใกล้แปลง และควบคุมแมลงหวี่ขาวยาสูบ
สำหรับแปลงผลิตท่อนพันธุ์ (กรมวิชาการเกษตร 2563)
- เลือกพื้นที่ที่ไม่มีการระบาด หรือห่างจากพื้นที่ระบาดอย่างน้อย 10 กิโลเมตร และไม่เก็บท่อนพันธุ์จากพื้นที่ระบาด
- สำรวจทุก 2 สัปดาห์ โดยเดินเป็นรูปตัว U ถ้าสงสัย เก็บยอดแบบตัว X ราว 1 ไร่ รวม 20 ยอดต่อถุง ส่งตรวจด้วยวิธี real-time PCR
- ถ้าผลยืนยันว่าเป็นโรคใบด่าง ให้ทำลายต้นมันสำปะหลังทั้งหมดในแปลงนั้น และห้ามนำไปขยายพันธุ์ต่อ
- แช่ท่อนพันธุ์ในสารกำจัดแมลง 5–10 นาทีก่อนปลูก เพื่อกำจัดแมลงที่ติดมากับท่อน (อัตราดูในหัวข้อสารเคมี)
สำหรับการตรวจท่อนพันธุ์ กรมส่งเสริมการเกษตรร่วมกับ สวทช. มอบชุดตรวจ SLCMV-ICG Strip Test ให้สำนักงานเกษตรจังหวัด 52 จังหวัด (แนวหน้า ต.ค. 2568) ใช้ตรวจว่าท่อนพันธุ์ปลอดเชื้อ รวมถึงต้นที่ติดเชื้อแต่ยังไม่แสดงอาการ เกษตรกรที่จะซื้อท่อนพันธุ์จึงถามสำนักงานเกษตรจังหวัดได้ว่าตรวจท่อนจากแหล่งนั้นได้หรือไม่
แปลงมันสำปะหลังที่ใบเหลืองเหี่ยวพร้อมหัวเน่าเป็นคนละปัญหากับโรคใบด่าง อ่านเพิ่มที่โรครากเน่าโคนเน่า ส่วนยอดหงิกเป็นกระจุกที่มีแมลงสีขาวเกาะ มักเป็นเพลี้ยแป้ง ไม่ใช่ไวรัส
🌱 พันธุ์มันสำปะหลังต้านทานโรคใบด่าง
พันธุ์มันสำปะหลังที่หน่วยงานรัฐในไทยระบุชื่อว่าต้านทานโรคใบด่างคือ อิทธิ 1 อิทธิ 2 และอิทธิ 3 ซึ่งมูลนิธิสถาบันพัฒนามันสำปะหลังแห่งประเทศไทยนำเข้าจากสถาบันนานาชาติเพื่อเกษตรเขตร้อน (IITA) ไนจีเรีย พัฒนาร่วมกับ ม.เกษตรศาสตร์ และกรมส่งเสริมการเกษตรกำลังเร่งขยายท่อนพันธุ์ให้เกษตรกร
- ตัวเลขต่างกันตามรายงาน: ข่าวกรมส่งเสริมการเกษตรในฐานเศรษฐกิจ (มิ.ย. 2568) ให้ผลผลิตเฉลี่ย 4.2, 4.5 และ 2.9 ตันต่อไร่ และความต้านทาน 96.4%, 100% และ 95.1% โดยระบุว่าเป็นผลในสภาพควบคุม ควรถือตัวเลขเป็นแนวทาง ไม่ใช่ผลที่จะได้ทุกแปลง
- การกระจายท่อนพันธุ์: ปี 2567 กระจายท่อนพันธุ์ต้านทานกว่า 200,000 ท่อน ใน 45 แปลง 20 จังหวัด ผู้ได้รับต้องคืน 50% เข้าธนาคารท่อนพันธุ์ชุมชน (แนวหน้า 2568)
- พันธุ์ที่ควรเลี่ยงในพื้นที่เสี่ยง: CMR-89 และระยอง 11 อ่อนแอที่สุดในการสำรวจของ Saokham และคณะ โดย CMR-89 เกิดโรคมากกว่า 70% และกรมวิชาการเกษตรแนะนำให้หลีกเลี่ยง CMR43-08-89
ท่อนพันธุ์ที่ขายว่า “ต้านทานโรคใบด่าง” ไม่ได้มาจากแหล่งเดียวกันทั้งหมด กรมส่งเสริมการเกษตรย้ำให้ใช้ท่อนพันธุ์จากแหล่งที่ได้รับการรับรองและเชื่อถือได้ และหลีกเลี่ยงท่อนพันธุ์จากแหล่งที่ไม่ได้รับการรับรอง ก่อนซื้อให้ถามสำนักงานเกษตรอำเภอว่าแหล่งนั้นอยู่ในเครือข่ายของกรมหรือไม่
🍈 มะละกอใบด่าง ใบหงิก โรคใบด่างจุดวงแหวนมะละกอ

มะละกอใบด่างเหลือง ใบหงิกเรียวเล็ก และผลมีจุดเป็นวง ส่วนใหญ่คือโรคใบด่างจุดวงแหวน เกิดจากเชื้อ Papaya ringspot virus (PRSV) มีเพลี้ยอ่อนเป็นพาหะ และเป็นได้ทุกระยะการเจริญเติบโต ตามเตือนภัยการเกษตรของกรมวิชาการเกษตร (มีนาคม 2569)
อาการตามคำอธิบายของกรมวิชาการเกษตร
- ต้นกล้า: ต้นแคระ ใบอ่อนซีดเหลือง เส้นใบหนาขึ้น ใบด่างเขียวเข้มสลับเขียวอ่อน ถ้ารุนแรงใบเล็ก บิด บางใบเรียวเป็นเส้นแทบไม่มีเนื้อใบ ต้นอาจไม่โตหรือตาย
- ต้นโต: ยอดและใบอ่อนเหลืองซีด ใบเล็ก ก้านใบสั้น ขอบใบแก่ม้วนขึ้นและหยัก ใบด่างเหลืองสลับเขียว
- ลำต้นและก้านใบ: รอยช้ำเป็นขีดหรือเป็นวงแหวน
- ผล: จุดหรือสะเก็ดรูปวงแหวน ถ้ารุนแรงผิวผลขรุขระเป็นหูด
- ผลผลิต: ต้นเป็นโรคอาจติดผลเร็วแต่ได้ผลน้อย ถ้ารุนแรงใบและช่อดอกร่วง ไม่ติดผล
ทำไมระบาดเร็ว
เพลี้ยอ่อนถ่ายทอด PRSV แบบไม่ถาวร (non-persistent) ตามงานวิจัยในวารสารวิชาการเกษตร (2561) Pacific Pests อธิบายว่าเพลี้ยอ่อนรับเชื้อได้ในการดูดกินไม่ถึง 1 นาที ไปถ่ายเชื้อให้ต้นปกติในการดูดสั้น ๆ ครั้งต่อไป แล้วต้นทั้งแปลงอาจติดโรคได้ภายใน 3–7 เดือน INRAE ระบุว่ามีเพลี้ยอ่อนมากกว่า 24 ชนิดที่ถ่ายทอดเชื้อนี้ได้ รวมถึงเพลี้ยอ่อนฝ้าย Aphis gossypii และเพลี้ยอ่อนท้อ Myzus persicae และโรคลามได้แม้ไม่เห็นเพลี้ยอ่อนระบาด
PRSV มี 2 กลุ่ม กลุ่ม P เข้าทำลายทั้งมะละกอและพืชตระกูลแตง ส่วนกลุ่ม W เข้าทำลายเฉพาะพืชตระกูลแตง งานวิจัยเดียวกันอ้างว่าโรคนี้พบครั้งแรกในไทยที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือในปี 2513 และระบุว่าพันธุ์ฟลอริดาทนทานต่อโรค ขณะที่พันธุ์แขกดำอ่อนแอ
วิธีจัดการตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร
- ตรวจแปลงกล้าและแปลงปลูกสม่ำเสมอ ถอนหรือขุดต้นเป็นโรคไปทำลายหรือฝังนอกแปลงทันที
- ทำความสะอาดอุปกรณ์ที่ใช้กับต้นเป็นโรคก่อนใช้กับต้นอื่น และเลือกต้นกล้าที่แข็งแรง ไม่เป็นโรค
- กำจัดวัชพืชในและรอบแปลง
- ไม่ปลูกพืชอาศัยใกล้แปลงที่เป็นโรค ได้แก่ พืชตระกูลแตง พืชตระกูลถั่ว มะเขือเทศ มะเขือยาว ตำลึง หงอนไก่ บานไม่รู้โรย และลำโพง
- ในพื้นที่ระบาด ฤดูถัดไปให้ปลูกพืชหมุนเวียนที่ไม่ใช่พืชอาศัยของเชื้อ
- ยังไม่มีสารกำจัดไวรัสโดยตรง แต่ลดการระบาดได้โดยกำจัดเพลี้ยอ่อน (อัตราดูในหัวข้อสารเคมี)
Pacific Pests แนะนำให้ถอนต้นทันทีที่เห็นอาการ เก็บต้นมะละกอที่งอกเองในและรอบสวน และลดการเดินไปมาในสวน เพราะเพลี้ยอ่อนติดไปกับเสื้อผ้าได้ การปลูกใต้มุ้งตาข่ายได้ผลแต่ต้นทุนสูง
🥒 โรคใบด่างแตง แตงกวา เมลอน ฟักทอง
โรคใบด่างในพืชตระกูลแตงเกิดจากไวรัสหลายชนิด และพาหะต่างกัน จึงต้องรู้ก่อนว่าเป็นกลุ่มไหน กรมวิชาการเกษตรระบุในเตือนการระบาดศัตรูพืชปี 2569 ว่าโรคใบด่างพืชตระกูลแตงที่เตือนเกิดจากไวรัสสกุล Tospovirus มีเพลี้ยไฟเป็นพาหะ
ไวรัสอีกกลุ่มที่พบในแตงคือ PRSV และ Zucchini yellow mosaic virus (ZYMV) ซึ่งงานของ ม.เชียงใหม่ (2562) และ Pacific Pests ระบุว่ามีเพลี้ยอ่อนเป็นพาหะ
อาการ (กรมวิชาการเกษตร 2569)
- ใบด่างเหลือง หรือเป็นจุดวงแหวนสีเหลืองเข้ม
- ใบยอดบิดเบี้ยว หงิกงอ ผิวใบขรุขระ ใบเล็กลง
- ผลเล็กและบิดเบี้ยว
ไวรัสที่พบในเมลอนและแคนตาลูปภาคเหนือ
งานของ ม.เชียงใหม่ (2562) ตรวจตัวอย่างใบเมลอนและแคนตาลูป 163 ตัวอย่างจากเชียงใหม่ เชียงราย และลำพูน ด้วยวิธี ELISA พบว่า
- Melon yellow spot virus (MYSV) ในกลุ่ม Tospovirus พบมากที่สุด 68.7% ทำให้ใบด่างรุนแรงและยอดแคระ
- Begomovirus (พาหะคือแมลงหวี่ขาว) พบประมาณ 5–6% ทำให้ใบหงิกและเหลือง
- PRSV และ ZYMV พบอย่างละ 2.4% ทำให้ใบพองและด่าง
- Cucumber mosaic virus (CMV) และ WMV-2 ตรวจแล้วไม่พบในงานนี้
ผู้วิจัยสรุปว่า MYSV เป็นไวรัสที่คุกคามเมลอนและแคนตาลูปในภาคเหนือมากที่สุด ทั้งในโรงเรือนและแปลงเปิด ข้อมูลนี้มาจากเมลอนในภาคเหนือ แตงกวาหรือฟักทองในพื้นที่อื่นอาจพบไวรัสสัดส่วนต่างไป ถ้าต้องการรู้ชนิดแน่ชัดควรส่งตัวอย่างตรวจ
วิธีจัดการ (กรมวิชาการเกษตร 2569)
- กำจัดวัชพืชในและรอบแปลงสม่ำเสมอ
- ตรวจแปลงบ่อย ๆ ถอนต้นเป็นโรคไปทำลายหรือฝังนอกแปลงทันที ล้างอุปกรณ์ก่อนใช้กับต้นอื่น
- ไม่ปลูกพืชอาศัยใกล้แปลง เช่น พืชตระกูลแตงรุ่นอื่น พืชตระกูลถั่ว มะเขือเทศ มะเขือ คื่นช่าย ยาสูบ งา กะเพรา ตำลึง หงอนไก่ ทานตะวัน ลำโพง
- พื้นที่ระบาดรุนแรง ให้ปลูกพืชหมุนเวียนที่ไม่ใช่พืชอาศัย
- ยังไม่มีสารกำจัดไวรัสโดยตรง ให้คุมเพลี้ยไฟซึ่งเป็นพาหะ เริ่มพ่นเมื่อพบเพลี้ยไฟมากกว่า 5 ตัวต่อยอด
🫘 โรคใบด่างถั่วฝักยาว และใบด่างเหลืองถั่วเขียว
โรคใบด่างถั่วฝักยาวในไทยเกิดจากไวรัส Cowpea aphid-borne mosaic virus (CABMV) ซึ่งกรมวิชาการเกษตร (2555) จัดเป็นเชื้อสำคัญของถั่วฝักยาว และสำรวจพบอาการใบด่างจากเชื้อนี้ในแปลงที่นครปฐมและราชบุรี ชื่อไวรัสบอกว่าเพลี้ยอ่อนเป็นพาหะ
- เมล็ดพันธุ์สำคัญมาก: Pacific Pests ระบุว่า Bean common mosaic virus (BCMV) ซึ่งเข้าทำลายถั่วฝักยาวด้วย ติดเมล็ดได้มากกว่า 30% และอยู่ในเมล็ดได้หลายปี ถ้าใบแรกด่าง เสียรูป และต้นแคระ แสดงว่าน่าจะติดมากับเมล็ด ในถั่วฝักยาวทำให้ต้นแคระเร็ว ฝักสั้นและน้อยลง
- อาการที่ใบ: ใบด่างเขียวอ่อนสลับเขียวเข้ม ใบพองเป็นตุ่ม เสียรูป
- การจัดการ: เก็บเมล็ดจากต้นที่ไม่มีอาการหรือซื้อจากแหล่งที่เชื่อถือได้ ไม่ปลูกใกล้แปลงที่เป็นโรค และเก็บเศษซากหลังเก็บเกี่ยว (Pacific Pests) แหล่งเดียวกันไม่แนะนำสารกำจัดเพลี้ยอ่อน เพราะเพลี้ยอ่อนถ่ายเชื้อได้ก่อนตาย
คำว่า “ใบด่างเหลือง” ในถั่วมักหมายถึงโรคใบด่างเหลืองถั่วเขียว เกิดจาก Mungbean yellow mosaic virus (MYMV) ในสกุล Begomovirus มีแมลงหวี่ขาว Bemisia tabaci เป็นพาหะแบบถาวร ตามรายงานของกรมวิชาการเกษตร (2555) อาการเริ่มเป็นจุดเหลืองเล็กบนใบประกอบ 3 ใบแรก แล้วขยายจนใบเหลืองสด ต้นที่เป็นรุนแรงใบหงิก ต้นแคระ ไม่ออกดอกและไม่ติดฝัก
🎋 โรคใบด่างอ้อย และโรคใบขีดด่างอ้อย
โรคใบด่างในอ้อยของไทยมีทั้งโรคใบด่างจาก Sugarcane mosaic virus (SCMV) และโรคใบขีดด่างจาก Sugarcane streak mosaic virus (SCSMV) งานของศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรสุพรรณบุรี กรมวิชาการเกษตร ระบุว่า SCSMV แพร่ไปกับท่อนพันธุ์และมีดตัดอ้อย และยังไม่มีรายงานแมลงพาหะ
- อาการเป็นขีดด่างตามความยาวใบ
- ในไทยมีรายงานการระบาดครั้งแรกที่นครปฐมในปี 2548 (อ้างในรายงานเดียวกัน)
- แยก SCMV กับ SCSMV ด้วยตาไม่ได้ ต้องตรวจด้วยแอนติซีรัมเฉพาะหรือ PCR
หลักทั่วไปคือใช้ท่อนพันธุ์จากแปลงที่ไม่มีอาการ และทำความสะอาดมีดเมื่อย้ายแปลง ส่วนพันธุ์อ้อยต้านทานยังไม่พบเอกสารราชการที่ระบุชื่อในแหล่งที่ค้นได้
💊 โรคใบด่างแก้ยังไง ใช้ยาอะไร
คำตอบตรง ๆ คือโรคใบด่างจากไวรัสแก้ไม่ได้ด้วยยา ไม่มีสารเคมีใดกำจัดไวรัสในต้นที่ติดเชื้อแล้ว ตามที่ทั้งกรมวิชาการเกษตรและคู่มือโรคพืช Pacific Northwest ระบุตรงกัน สารที่กรมแนะนำมีไว้ฆ่าแมลงพาหะเพื่อลดการแพร่ไปต้นใหม่ ส่วนต้นที่ด่างแล้วต้องถอนทิ้ง
ที่มาของอัตรา: มันสำปะหลังจากคู่มือการผลิตท่อนพันธุ์ของกรมวิชาการเกษตร (2563) มะละกอจากเตือนภัยการเกษตร 4–17 มีนาคม 2569 และพืชตระกูลแตงจากเตือนการระบาดศัตรูพืช 24 มิถุนายน–7 กรกฎาคม 2569 ของกรมวิชาการเกษตร รหัสกลุ่ม IRAC อ้างอิงตารางกลุ่มกลไกการออกฤทธิ์ของ CropLife Australia
ข้อจำกัดที่ต้องรู้: Pacific Pests ระบุว่าสารฆ่าแมลงไม่ได้ผลกับ PRSV ในมะละกอ และไม่แนะนำสารกับไวรัสใบด่างถั่ว เพราะเพลี้ยอ่อนถ่ายเชื้อในการดูดเพียงไม่กี่วินาทีก่อนสารจะออกฤทธิ์ การพ่นสารกับเพลี้ยอ่อนจึงช่วยได้จำกัด และจะได้ผลจริงเมื่อทำร่วมกับการถอนต้นเป็นโรคและใช้ต้นพันธุ์สะอาด
- อ่านฉลากทุกครั้ง ใช้เฉพาะผลิตภัณฑ์ที่ขึ้นทะเบียนในไทยและฉลากระบุพืชนั้น เว้นระยะก่อนเก็บเกี่ยวตามที่ฉลากกำหนด โดยเฉพาะมะละกอ แตงกวา และถั่วฝักยาวที่เก็บกินสดถี่
- สวมถุงมือ หน้ากาก แว่นตา เสื้อแขนยาว ขณะผสมและพ่น ไม่พ่นสวนลม ล้างมือและอาบน้ำหลังพ่น
- อย่าเพิ่มอัตราเกินฉลาก สารไม่ได้ทำให้ใบที่ด่างแล้วกลับเขียว
🔁 สลับกลุ่มสาร ป้องกันแมลงพาหะดื้อยา
สารที่กรมวิชาการเกษตรแนะนำสำหรับมันสำปะหลังและมะละกอทั้งหมดอยู่ในกลุ่ม IRAC 4A เดียวกัน การเปลี่ยนจากอิมิดาโคลพริดไปไทอะมีทอกแซมหรือไดโนทีฟูแรนจึงไม่นับเป็นการสลับกลุ่ม ใช้ซ้ำนาน ๆ แมลงหวี่ขาวและเพลี้ยอ่อนมีโอกาสดื้อทั้งกลุ่ม
- พืชตระกูลแตง: กรมวิชาการเกษตรแนะนำให้ “พ่นสลับกลุ่มสารตามกลไกการออกฤทธิ์ทุกรอบ 14 วัน แต่ละกลุ่มไม่เกิน 3 ครั้งต่อรอบ” ตารางด้านบนมีกลุ่ม 2B, 4A, 5, 6 และ 23 ให้หมุนเวียน
- แมลงหวี่ขาวกลุ่มอื่นในคำแนะนำของกรม: สำหรับแมลงหวี่ขาวในมะเขือเปราะ กรมวิชาการเกษตรระบุบูโพรเฟซิน (buprofezin, กลุ่ม 16) ฟลอนิคามิด (flonicamid, กลุ่ม 29) และไซแอนทรานิลิโพรล (cyantraniliprole, กลุ่ม 28) แต่เป็นคำแนะนำของมะเขือ ไม่ใช่มันสำปะหลัง ใช้กับมันสำปะหลังได้เฉพาะเมื่อฉลากระบุ
- หลักทั่วไป: ลดรอบพ่นด้วยการถอนต้นเป็นโรค กำจัดวัชพืชอาศัย และใช้ต้นพันธุ์สะอาด ยิ่งพ่นน้อย แรงกดดันให้แมลงดื้อยายิ่งต่ำ
📋 วิธีป้องกันโรคใบด่างในพืชระยะยาว
การป้องกันโรคใบด่างในพืชระยะยาวคือหยุดเชื้อไม่ให้เข้าแปลงตั้งแต่แรก ด้วยต้นพันธุ์สะอาด พันธุ์ต้านทานที่กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำ และการตัดแหล่งเชื้อรอบแปลง แล้วจึงใช้สารคุมแมลงพาหะเป็นตัวเสริม
- ก่อนปลูก: มันสำปะหลังใช้ท่อนพันธุ์จากแหล่งปลอดโรคที่เชื่อถือได้ หรือที่ตรวจด้วยชุดตรวจแล้ว มะละกอเลือกกล้าที่แข็งแรงไม่มีอาการ ถั่วฝักยาวใช้เมล็ดจากต้นไม่มีอาการ
- ช่วงปลูก: สำรวจยอดและใบอ่อน มันสำปะหลังอย่างน้อยสัปดาห์ละครั้ง ดูใต้ใบหาแมลงหวี่ขาว เพลี้ยอ่อน และเพลี้ยไฟ
- เมื่อพบโรค: ถอนออกไปทำลายนอกแปลงทันที ล้างอุปกรณ์ สำหรับมันสำปะหลังให้แจ้งสำนักงานเกษตรอำเภอ
- รอบแปลง: กำจัดวัชพืช ไม่ปลูกพืชอาศัยของเชื้อหรือของแมลงพาหะติดกัน เช่น ละหุ่งและสบู่ดำใกล้มันสำปะหลัง หรือแตงใกล้มะละกอ
- หลังเก็บเกี่ยว: พื้นที่ที่ระบาดหนัก ปลูกพืชหมุนเวียนที่ไม่ใช่พืชอาศัยในฤดูถัดไป
ก่อนลงทุนเปลี่ยนพันธุ์หรือพ่นสารหลายรอบ ให้คิดต้นทุนเทียบกับราคาขาย ดูราคาผักผลไม้วันนี้ประกอบการวางแผน สำหรับมะละกอและแตงที่เป็นโรคมาก การถอนทิ้งแล้วปลูกใหม่ในแปลงที่ห่างจากแหล่งเชื้อมักคุ้มกว่าการพ่นต่อ (หลักทั่วไป)
สรุป โรคใบด่างส่วนใหญ่เกิดจากไวรัสที่ไม่มีสารรักษา มันสำปะหลังเกิดจาก SLCMV ที่มากับท่อนพันธุ์และแมลงหวี่ขาว มะละกอเกิดจาก PRSV ที่มากับเพลี้ยอ่อน พืชตระกูลแตงมีทั้งไวรัสที่มากับเพลี้ยไฟและเพลี้ยอ่อน ทางออกที่ได้ผลคือต้นพันธุ์สะอาด ถอนต้นเป็นโรคเร็ว และใช้พันธุ์ต้านทานที่กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำ ส่วนไม้ใบด่างที่ด่างจากพันธุกรรมไม่ใช่โรค
📚 แหล่งอ้างอิง
- กรมวิชาการเกษตร สถาบันวิจัยพืชไร่และพืชทดแทนพลังงาน 2563: คู่มือการผลิตท่อนพันธุ์มันสำปะหลังสะอาดและมีคุณภาพ
- กรมส่งเสริมการเกษตร: เตือนเกษตรกร เฝ้าระวังการระบาดของโรคใบด่างมันสำปะหลัง (เผยแพร่ผ่านมติชนออนไลน์)
- กรมวิชาการเกษตร: แนวทางการสำรวจและเก็บตัวอย่างโรคใบด่างมันสำปะหลัง ผ่าน สนง.เกษตรและสหกรณ์จังหวัดกำแพงเพชร
- กรมวิชาการเกษตร สถาบันวิจัยพืชไร่และพืชทดแทนพลังงาน: เอกสารโรคใบด่างมันสำปะหลัง (cassava 2/67)
- Saokham และคณะ 2564: Survey and molecular detection of Sri Lankan cassava mosaic virus in Thailand (bioRxiv / PLoS ONE 16(10): e0252846)
- วันวิสา ศิริวรรณ์ และคณะ ม.เกษตรศาสตร์ 2563: การศึกษาอัตราการเกิดโรคใบด่างมันสำปะหลังในท่อนพันธุ์สะอาด วารสารวิทยาศาสตร์และนวัตกรรมการเกษตร 51(2): 181–191
- ฐานเศรษฐกิจ 4 มิ.ย. 2568: กรมส่งเสริมการเกษตรส่งท่อนพันธุ์ต้านโรคใบด่างมันสำปะหลัง
- แนวหน้า 24 ต.ค. 2568: กรมส่งเสริมการเกษตร เร่งผลิต ขยาย กระจาย มันสำปะหลังพันธุ์ดีต้านทานโรคใบด่าง
- ฐานเศรษฐกิจ 8 ก.ย. 2566: มูลนิธิสถาบันพัฒนามันสำปะหลังแห่งประเทศไทย กับพันธุ์ต้านทานโรคใบด่าง 3 พันธุ์
- กรมวิชาการเกษตร: เตือนภัยการเกษตร ช่วงวันที่ 4–17 มีนาคม 2569 (โรคใบด่างจุดวงแหวนมะละกอ แมลงหวี่ขาว) ผ่าน สนง.เกษตรและสหกรณ์จังหวัดเลย
- อรุโณทัย สาววา และคณะ 2561: การเปรียบเทียบลำดับนิวคลีโอไทด์และการแสดงออกของยีน CpRDR6 ที่เกี่ยวข้องกับความต้านทานโรคไวรัสใบด่างจุดวงแหวนมะละกอ วารสารวิชาการเกษตร 36(3)
- Pacific Pests, Pathogens and Weeds Fact Sheet 194: Papaya ringspot virus
- INRAE Ephytia: Melon – Ecology, epidemiology (PRSV)
- กรมวิชาการเกษตร กลุ่มพยากรณ์และเตือนการระบาดศัตรูพืช: เตือนการระบาดศัตรูพืช 24 มิ.ย.–7 ก.ค. 2569 (โรคใบด่างพืชตระกูลแตง) ผ่าน สนง.เกษตรและสหกรณ์จังหวัดปทุมธานี
- สลิล สุภกิจธนากร และ อรอุมา เรืองวงษ์ ม.เชียงใหม่ 2562: การตรวจสอบเชื้อไวรัสในเมลอนและแคนตาลูปที่ปลูกในจังหวัดเชียงใหม่ เชียงราย และลำพูน วารสารเกษตร 35(1)
- กรมวิชาการเกษตร สำนักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช 2555: การศึกษาชนิดของศัตรูพืชที่ติดมากับเมล็ดพันธุ์ถั่วฝักยาวที่นำเข้าจากต่างประเทศ
- Pacific Pests, Pathogens and Weeds Fact Sheet 043: Bean common mosaic
- กรมวิชาการเกษตร สำนักวิจัยพัฒนาการอารักขาพืช 2555: การคัดเลือกพันธุ์ถั่วเขียวเพื่อต้านทานโรคไวรัสใบด่างเหลืองโดยใช้เทคนิคอณูชีวิทยา
- กรมวิชาการเกษตร ศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรสุพรรณบุรี: ศึกษาปฏิกิริยาของอ้อยโคลนดีเด่นต่อโรคใบขีดด่างของอ้อย
- Pacific Northwest Plant Disease Management Handbook: Plant Viruses: Dead or Alive?
- Sustainable Gardening Australia 2561: Virus or Variegation
- Michigan State University IPM Scouting Guide: Chimera
- CropLife Australia: Insecticide Mode of Action Table (ตามระบบ IRAC) 2023
🌱 ปลูกต้นไม้อยู่แล้ว อยากมีรายได้เพิ่ม?
เปลี่ยนต้นไม้ที่คุณปลูกให้เป็นรายได้ เปิดร้านบน KASETIDEA Market ได้ง่ายๆ ไม่กี่นาที มีหน้าร้านออนไลน์ของตัวเอง ให้ลูกค้าทั่วประเทศหาคุณเจอ
❓ คำถามที่พบบ่อย (FAQ)
โรคใบด่างแก้ยังไง
โรคใบด่างจากไวรัสไม่มียารักษา ต้นที่ด่างแล้วต้องถอนไปทำลายนอกแปลง สิ่งที่ทำได้คือใช้ต้นพันธุ์สะอาด กำจัดวัชพืชและพืชอาศัย และพ่นสารคุมแมลงพาหะตามคำแนะนำของกรมวิชาการเกษตร เช่น แมลงหวี่ขาวในมันสำปะหลัง เพลี้ยอ่อนในมะละกอ และเพลี้ยไฟในแตง
อะไรคือสาเหตุที่ทำให้ต้นไม้ใบด่าง?
ใบด่างเกิดได้จากไวรัส การขาดธาตุอาหาร ความเสียหายจากสารกำจัดวัชพืช หรือพันธุกรรมของพืชเอง ไวรัสมักทำให้ใบอ่อนด่างพร้อมใบหงิก บิด หรือเป็นจุดวงแหวน และลามไปต้นอื่น ส่วนไม้ใบด่างจากพันธุกรรมใบรูปร่างปกติและไม่ติดต่อ ถ้าไม่แน่ใจควรส่งตัวอย่างตรวจ
โรคใบด่างมันสำปะหลังเกิดจากอะไร ป้องกันอย่างไร
เกิดจากไวรัส Sri Lankan cassava mosaic virus (SLCMV) แพร่ไปกับท่อนพันธุ์ติดเชื้อและแมลงหวี่ขาวยาสูบ ป้องกันโดยใช้ท่อนพันธุ์จากแหล่งปลอดโรคที่เชื่อถือได้ สำรวจแปลงอย่างน้อยสัปดาห์ละครั้ง ถอนต้นเป็นโรคไปทำลายแล้วแจ้งสำนักงานเกษตรอำเภอ และเลือกพันธุ์ต้านทานอย่างอิทธิ 1, 2, 3 ที่กรมส่งเสริมการเกษตรแนะนำและกำลังขยายพันธุ์
มะละกอใบด่าง ใบหงิก ใช้ยาอะไร
มะละกอใบด่างหงิกและผลมีจุดวงแหวนมักเป็นโรคใบด่างจุดวงแหวนจากไวรัส PRSV ไม่มียารักษา กรมวิชาการเกษตรแนะนำให้ถอนต้นเป็นโรคและกำจัดเพลี้ยอ่อนพาหะ เช่น อิมิดาโคลพริด 70% WG หรือไทอะมีทอกแซม 25% WG 4 กรัมต่อน้ำ 20 ลิตร (IRAC 4A) แต่สารช่วยได้จำกัดเพราะเพลี้ยอ่อนถ่ายเชื้อเร็วมาก
ต้นไม้ใบด่าง (ไม้ด่าง) เป็นโรคหรือไม่
ไม้ใบด่างที่นิยมปลูกประดับ เช่น มอนสเตอร่าด่าง ด่างจากการกลายพันธุ์ของเซลล์บางส่วน ไม่ใช่โรคและไม่ติดต่อ แต่มักโตช้ากว่าต้นเขียว ถ้าใบอ่อนด่างพร้อมใบหงิกบิดเบี้ยวหรือลามไปต้นข้าง ๆ ให้สงสัยไวรัส
🌱 พืชที่มักพบโรคนี้
โรคนี้มักพบในพืชดังต่อไปนี้
🔍 อาการของโรค
ตรวจสอบว่าพืชของคุณมีอาการเหล่านี้หรือไม่
ที่ใบมันสำปะหลัง: ด่างเหลืองสลับเขียว ใบย่อยหงิก แคบ บิดเบี้ยว ต้นแคระแกร็น
ที่ยอดมันสำปะหลัง: ยอดใหม่ด่างเหลือง (ติดจากแมลงหวี่ขาว) หรือด่างทั้งต้น (ติดจากท่อนพันธุ์)
ที่ใบมะละกอ: ด่างเหลืองสลับเขียว ใบเล็ก หงิก บางใบเรียวเป็นเส้น ขอบใบแก่ม้วนขึ้น
ที่ผลมะละกอ: จุดหรือสะเก็ดรูปวงแหวน รุนแรงผิวขรุขระเป็นหูด
ที่ลำต้นและก้านใบมะละกอ: รอยช้ำเป็นขีดหรือวงแหวน
ที่ใบพืชตระกูลแตง: ด่างเหลืองหรือจุดวงแหวนเหลือง ใบยอดหงิก ผิวขรุขระ ผลเล็กบิดเบี้ยว
ที่ใบถั่วฝักยาว: ด่างเขียวอ่อนสลับเขียวเข้ม ใบพอง ต้นแคระ ฝักสั้นและน้อย
🛒 สินค้าแนะนำสำหรับรักษาโรค
⚡ ผลิตภัณฑ์คุณภาพที่แนะนำสำหรับการรักษาและป้องกัน
📚 อ่านต่อ: โรคและแมลงที่เกี่ยวข้อง
📅 เผยแพร่ 20 พ.ย. 2026







